III PK 124/16

Sygn. akt III PK 124/16
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 września 2017 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)
‎
SSN Zbigniew Korzeniowski
‎
SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa D. S.
‎
przeciwko B. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w [...]
‎
o odszkodowanie,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 września 2017 r.,
‎
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w [...]
‎
z dnia 8 kwietnia 2016 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w [...] wyrokiem z dnia 25 czerwca 2015 r. oddalił powództwo D. S. przeciwko B. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w [...] o odszkodowanie.
Sąd ustalił, że powód zatrudniony został u strony pozwanej na podstawie umowy o pracę na okres próbny od 2 listopada 2010 r. do 31 stycznia 2011 r. W dniu 1 lutego 2011 r. strony zawarły umowę o pracę na czas określony od 1 lutego 2011 r. do 31 października 2011 r., na podstawie której powód nadal był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku specjalisty do spraw zakupów strategicznych. Od 1 listopada 2011 r. powód został zatrudniony na dotychczasowym stanowisku na podstawie umowy o pracę na czas określony od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2014 r.
W dniu 21 października 2014 r. powód otrzymał pismo od dyrektora personalnego informujące, że z dniem 31 października 2014 r. upływa termin umowy o pracę zawartej między stronami i do dnia 31 października 2014 r. powinien przekazać obowiązki osobie wskazanej przez przełożonego, rozliczyć powierzone narzędzia i zdać kartę obiegową.
Sąd uznał, że powodowi nie przysługuje odszkodowanie z tytułu rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Brak w sprawie dowodów na to, że umowę zawartą w dniu 18 października 2011 r. należy traktować jako umowę na czas nieokreślony. Była to umowa zawarta na okres trzyletni, a nie wieloletni, którą ze względu na zasady współżycia społecznego należy traktować jako umowę na czas nieokreślony. Zdaniem Sądu, pracodawca mógł zdecydować o zatrudnieniu powoda na czas określony na podstawie dwóch kolejnych umów o pracę, aby się upewnić co do jego kompetencji, przydatności, ocenić czy powód sprawdzi się na stanowisku kupca, które wiązało się z większą odpowiedzialnością.
Powód ma wykształcenie prawnicze, był zatem świadomy co do skutków podpisywanych umów o pracę. Od złożonych oświadczeń woli się nie uchylił.
W konsekwencji, wobec przyjęcia, że strony nie łączyła umowa o pracę na czas nieokreślony, nie przysługuje powodowi odszkodowanie z tytułu rozwiązania umowy o pracę.
Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2016 r. oddalił apelację powoda od powyższego wyroku.
Sąd Okręgowy wskazał, że w pełni aprobuje poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne, jak i dokonaną ocenę prawną - przyjmując je za własne. Odnosząc się do zarzutów apelacji, wskazał, że niniejsza sprawa dotyczy roszczenia powoda o zasądzenie odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę. Tymczasem, co słusznie podkreślił Sąd Rejonowy, strony łączyła zawarta w 2011 r. umowa zawarta na czas określony - na okres trzech lat. Żaden z przepisów prawa pracy nie przewiduje możliwości domagania się przez pracownika odszkodowania w sytuacji, gdy łącząca strony umowa o pracę wygasła z upływem czasu, na jaki była zawarta. Roszczenia odszkodowawcze przewidziane przez przepisy prawa pracy, zarówno te odnoszące się do umów terminowych (art. 50 k.p.), jak i tych zawartych na czas nieokreślony (art. 45 k.p.) przysługują pracownikowi jedynie w razie wypowiedzenia przez pracodawcę takiej umowy, a więc złożenia przez pracodawcę oświadczenia woli wskazującego na zamiar zerwania, czyli zakończenia stosunku pracy, przy czym w odniesieniu do umów zawartych na czas określony - na zamiar zakończenia stosunku pracy przed końcowym określonym w umowie terminem związania stron umową. W niniejszej sprawie wypowiedzenia takiego brak, zaś pracodawca przyjął, że stosunek pracy rozwiązał się upływem czasu, na jaki została zawarta umowa, a więc z dniem 31 października 2014 r. Pracodawca ani nie wypowiedział powodowi stosunku pracy, ani tym bardziej nie rozwiązał umowy bez wypowiedzenia. Takim wypowiedzeniem z całą pewnością nie jest informacja skierowana przez stronę pozwaną do powoda z dnia 20 października 2014 r., tym bardziej, że w piśmie tym pracodawca przypomina jedynie pracownikowi o upływie terminu, na jaki umowa została zawarta oraz zobowiązuje powoda do rozliczenia się z pracodawcą. Stąd roszczenia odszkodowawcze przewidziane dla niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia czy też niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę powodowi przysługiwać nie mogą. Jedynym roszczeniem, jakie w realiach niniejszej sprawy mogłoby przysługiwać pracownikowi, byłoby ewentualnie roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy, o dopuszczenie do pracy czy też powództwo o uchylenie się od skutków oświadczenia woli wyrażonej przy zawieraniu umowy z dnia 1 lutego 2011 r. Sąd wówczas mógłby badać, czy pracodawca między innymi nie naruszył art. 8 k.p., traktującego o naruszeniu zasad współżycia społecznego, takich żądań jednak D. S. nie sformułował.
Powód zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 56 § 1 k.p. - przez jego niewłaściwe zastosowanie (jego niezastosowanie) w sytuacji, gdy zachodzą podstawy do odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy, gdyż umowa zawarta w dniu 18 października 2011 r. była umową zawartą na czas nieokreślony i rozwiązano ją z naruszeniem przepisów prawa; art. 8 k.p. - przez jego niewłaściwe zastosowanie (jego niezastosowanie) w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego w oczywisty sposób wynika, że doszło do nadużycia przez stronę pozwaną prawa podmiotowego i jednostronnego ukształtowania przez nią umowy o pracę zawartej w dniu 18 października 2011 r. z pokrzywdzeniem powoda; art. 58 § 1 i 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez jego niewłaściwe zastosowanie (jego niezastosowanie) w sytuacji, gdy z zebranego materiału dowodowego w sposób oczywisty wynika, że strona pozwana, zawierając z powodem umowę na czas określony 3 lat, miała na celu ominięcie przepisów prawa pracy, tj. przede wszystkim art. 30 § 3 i 4, art. 36 § 1 k.p. oraz art. 25 § 2 oraz 25 1 § 1 k.p.; art. 18 § 1 i 2 k.p. - przez jego niewłaściwe zastosowanie (jego niezastosowanie) w sytuacji, gdy z zebranego materiału dowodowego w sposób oczywisty wynika, że postanowienia umowy określające jej terminowość są nieważne, bowiem zostały wprowadzone w celu ominięcia przepisów prawa oraz w okolicznościach wskazujących na to, że zawierając takiej treści umowę powód znajdował się w przymusowym położeniu, a strona pozwana to wykorzystała, jednostronnie kształtując jej treść w sposób niekorzystny dla powoda; art. 25 § 1 k.p. - przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zawarcie umowy o pracę na czas określony nie musi być obiektywnie uzasadnione zgodnym interesem obu stron oraz zignorowaniu obowiązującej w prawie pracy zasady, że umowa o pracę na czas nieokreślony jest standardem i odejście od tego standardu może nastąpić wyjątkowo; art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez jego błędną wykładnię (i w konsekwencji niezastosowanie) polegającą na przyjęciu, że oświadczenie strony pozwanej o niekontynuowaniu z powodem współpracy nie jest oświadczeniem woli; art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez jego błędną wykładnię (i w konsekwencji niezastosowanie) polegającą na nieuwzględnieniu okoliczności złożenia oświadczenia złożonego przez stronę pozwaną o niekontynuowaniu współpracy z powodem; art. 30 § 3 k.p. - przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że oświadczenie o rozwiązaniu stosunku pracy musi być dokonane w formie pisemnej pod rygorem nieważności; art. 189 k.p.c. - przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w realiach przedmiotowej sprawy jedynym roszczeniem, jakie mogłoby przysługiwać powodowi, to roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy; art. 82, art. 83, art. 84, art. 86, art. 87 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w realiach przedmiotowej sprawy jedynym powództwem, które mógłby wytoczyć powód, to powództwo o uchylenie się od skutków oświadczenia woli wyrażonej przy zawieraniu umowy o pracę.
Skarżący zarzucił naruszenie prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na treść wyroku, a mianowicie: art. 316 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. - przez brak rozważenia całości materiału zebranego w toku postępowania (zarówno przed Sądem pierwszej instancji, jak i Sądem drugiej instancji), w tym zignorowanie chronologii zdarzeń, a także wydanie wyroku w oparciu o okoliczności, które nie zostały ustalone, tj. okoliczności, w których doszło do złożenia oświadczenia woli przez pozwaną w dniu 21 października 2014 r. o rozwiązaniu stosunku pracy, co doprowadziło do wydania błędnego rozstrzygnięcia; art. 217 § 1 k.p.c., art. 224 § 1 k.p.c., art. 232 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. - przez oddalenie wniosków dowodowych zmierzających do ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności, tj. odmowy przesłuchania świadka P. A. i S. P. - którzy mieli wyjaśnić, że nie ma różnicy pomiędzy stanowiskiem specjalisty do spraw zakupów strategicznych, a stanowiskiem kupca, a nazewnictwo to zostało wymyślone dopiero w 2013 r. oraz że praktyką strony pozwanej było zwieranie umów okresowych ze wszystkimi pracownikami niezależnie od stanowiska, doświadczenia zawodowego i stażu pracy; oraz bierność wobec zgłoszonych wniosków dowodowych, tj.: umów o pracę oraz zakresów odpowiedzialności i uprawnień: M. I. i S. W. - na okoliczność tego, że wykonywali oni te same czynności co powód i z nimi również zawierano umowy okresowe; umów o pracę: […] oraz informacji o stanie zatrudnienia i rotacji pracowników - na okoliczność praktyki strony pozwanej w zakresie zatrudniania oraz nieprawdziwości przyczyn przez nią podanych, mających uzasadniać nawiązanie z powodem umowy o pracę na czas określony; listy płac powoda w okresie czerwiec - lipiec 2011 r. oraz lipiec - październik 2014 r. oraz regulaminu wynagradzania obowiązującego w 2011 r. i 2014 r. - na okoliczność oceny pracy powoda; wyników finansowych za lata 2010 i 2011 - na okoliczność kondycji finansowej strony pozwanej; art. 217 k.p.c., art. 224 § 1 k.p.c., art. 232 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. - przez pominięcie istotnych dowodów i okoliczności w sprawie, tj.: zeznań świadków […] przesłuchiwanych na okoliczność praktyki strony pozwanej w zawieraniu umów o pracę oraz że pracownicy pracujący w dziale zakupów wykonują te same obowiązki i te same zadania, a także na okoliczność, że stanowisko „zakupowca” ma charakter trwały; schematów organizacyjnych z dnia 8 października 2010 r. i 2 kwietnia 2012 r. na okoliczność wykazania, że na przestrzeni lat 2010-2012 nie było u strony pozwanej braków kadrowych oraz na okoliczność że w latach tych nie przewidywano w strukturze stanowiska kupca; polityki zakupów - na okoliczność wykazania, że stanowisko „zakupowca” nie ma charakteru tymczasowego; oferty pracy z dnia 1 października 2010 r. - na okoliczność wykazania, że powód w momencie zatrudnienia spełniał wymagania na stanowisko, na które aplikował; referencji z dnia 27 października 2014 r. - na okoliczność wykazania, że powód był pracownikiem dobrze oceniany przez bezpośredniego przełożonego.
W odpowiedzi na skargę strona pozwana wniosła o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zawarcie długoterminowej umowy o pracę na czas określony, z dopuszczalnością jej wcześniejszego rozwiązania za dwutygodniowym wypowiedzeniem, bywa w orzecznictwie, na podstawie
art. 58 § 1
i
2
k.c. w związku z
art. 300
k.p. - w zależności od okoliczności rozpoznanego przypadku - kwalifikowane jako obejście przepisów prawa pracy lub naruszenie ich społeczno
-
gospodarczego przeznaczenia albo jako naruszenie zasad współżycia społecznego (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 września 2005 r.,
II PK 294/04
, OSNP 2006 nr 13-14, poz. 207; z dnia 25 października 2007 r.,
II PK 49/07
, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 317). Choć nie jest możliwe wskazanie maksymalnej długości trwania umów o pracę zawieranych na czas określony, to należy mieć na względzie, że dopuszczalność takich umów nie może sprzeciwiać się właściwości (naturze) zobowiązań prawa pracy, wśród których prymat tradycyjnie przysługuje bezterminowym umowom o pracę. Zawieranie długoterminowych umów o pracę na czas określony może zatem być uzasadnione wtedy, gdy szczególne przepisy rangi ustawowej w sposób wyczerpujący określają okoliczności (przesłanki) zawierania wyłącznie takich umów (dotyczy to zwłaszcza różnego rodzaju pragmatyk służbowych), gdy taka potrzeba wynika z charakteru zadań oznaczonych w czasie (np. w okresie pełnienia funkcji kadencyjnych), bądź gdy strony stosunku pracy przy rozważeniu wszelkich okoliczności konkretnego przypadku jednoznacznie i zgodnie zmierzały do zawarcia właśnie takiej umowy (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 października 2007 r.,
II PK 49/07
, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 317; OSP 2009 nr 7
-
8, poz. 76; i z dnia 14 czerwca 2012 r.,
I PK 222/11
, LEX nr 1222145; z dnia 5 czerwca 2014 r.,
I PK 308/13
, LEX nr 1475061).
W orzecznictwie stosowana jest także konstrukcja kwalifikowania na podstawie
art. 8
k.p. wypowiedzenia terminowej umowy o pracę przez pracodawcę jako czynności sprzecznej z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno
-
gospodarczym przeznaczeniem tego prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 1984 r.,
I PRN 98/84
, OSPiKA 1985 nr 12, poz. 237, z glosą T. Zielińskiego; z dnia 8 grudnia 2005 r.,
I PK 103/05
, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 321; z dnia 5 grudnia 2007 r.,
II PK 122/07
, LEX nr 499160, Monitor Prawniczy 2009 nr 12, s. 678, z glosą P. Smolika oraz z dnia 22 maja 2012 r.,
II PK 245/11
, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 82).
Odwołanie się do sprzeczności czynności prawnej z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego albo wykazanie, że ma ona na celu obejście ustawy, powoduje jej nieważność. Konsekwencja ta może dotyczyć części umowy o pracę, to jest postanowienia określającego rodzaj umowy (zastrzeżenia terminu, do którego miała ona trwać). Przepisowi
art. 8
k.p. nadano inną rolę. Możliwość przeciwstawienia się realizacji prawa przysługującego drugiej stronie zakłada, że uprawnienie to jest ważne. Wyłącznie jego wykonanie, w zindywidualizowanych okolicznościach, pozostaje sprzeczne z jego społeczno
-
gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego. Nie jest jednak wykluczone, że stan ten istniał już w momencie układania postanowień zobowiązania(
badanie ważności postanowień umowy o pracę na czas określony w aspekcie
art. 58 § 1
k.c. w związku z
art. 300
k.p. powinno odbywać się przy uwzględnieniu okoliczności istniejących w chwili zawierania spornej umowy, a nie dopiero z daty, w której upływał okres, na który umowa była zawarta - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2013 r.,
II PK 8/13
, LEX nr 1391548)
. W tej sytuacji akceptowalne jest stanowisko, że pracodawca narzucając połączenie się długotrwałą umową na czas określony, z zastrzeżeniem dwutygodniowego terminu wypowiedzenia (bez konieczności podania przyczyny rozwiązania stosunku pracy), realizował przysługujące mu prawo do zatrudniania w sprzeczności względem przesłanek wskazanych w
art. 8
k.p. Nie można też odrzucić poglądu, że zachowanie to było równocześnie sprzeczne z ustawą albo miało na celu obejście ustawy. W tym sensie zakresy desygnatów norm opisanych w
art. 58 § 1
k.c. i
art. 8
k.p. mogą schodzić się ze sobą (por.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2014 r., II PK 15/14, LEX nr 1560204).
Obejście prawa albo sprzeczność czynności prawnej z ustawą lub zasadami współżycia społecznego powoduje nieważność tej części umowy o pracę, która odnosi się do czasu jej trwania. Skutek ten połączony został z zastąpieniem jej nieważnych postanowień odpowiednimi przepisami ustawy, dotyczącymi w tym wypadku umowy na czas nieokreślony. W następstwie, wadliwe zastrzeżenie terminu, do którego umowa o pracę miała obowiązywać, skutkuje zawarciem umowy na czas nieokreślony (por. przywołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego II PK 15/14 oraz B. Wagner, Umowa o pracę na czas określony jako podstawa zatrudnienia terminowego, Przegląd Sądowy 2009 nr 11-12, s. 16-17).
Między dojściem do ustalenia, że strony w rzeczywistości połączyła umowa o pracę na czas nieokreślony (na skutek jednej z omówionych wyżej wadliwości umowy pracę) a zasadnością roszczenia o odszkodowanie za jej rozwiązanie musi istnieć jednakże łącznik w postaci jednostronnej czynności pracodawcy wypowiadającej terminową umowę o pracę w oparciu o art. 33 k.p. (na tle adekwatnego dla sprawy stanu prawnego). Dopiero ta czynność daje podstawę do zasądzenia na rzecz pracownika odszkodowania z tytułu naruszenia przepisów o wypowiadaniu więzi pracowniczej (
art. 45 § 1
k.p.).
W skardze kasacyjnej przedstawiona została koncepcja, że podstawą dochodzonego roszczenia jest art. 56 § 1 k.p., gdyż pismo pracodawcy przypominające powodowi o upływie terminu, na jaki umowa została zawarta, i zobowiązujące do rozliczenia się z pracodawcą oraz doręczenie świadectwa pracy, a wcześniej wypowiedź bezpośredniego przełożonego, że strona pozwana „nie będzie kontynuować współpracy” stanowiły o złożeniu w sposób dorozumiany oświadczenia woli o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę. Inaczej rzecz ujmując, skarżący wskazuje, że umowa o pracę (na czas nieokreślony) została zakończona przez oświadczenie pracodawcy o jej rozwiązaniu bez wypowiedzenia.
W tym kontekście kluczowe znaczenie ma zarzut naruszenia art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez przyjęcie, że oświadczenie strony pozwanej o niekontynuowaniu z powodem współpracy nie jest oświadczeniem woli oraz art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. - przez nieuwzględnienie okoliczności złożenia powyższego oświadczenia.
Reguły wykładni oświadczeń woli (
art. 65 § 1 k.c.)
należy stosować nie tylko do ustalenia treści złożonych oświadczeń woli, ale także do stwierdzenia, czy dane zachowania stron stanowią oświadczenie woli (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r.,
V CSK 70/06
, OSNC 2007 nr 4, poz. 59, z dnia 14 listopada 2008 r.,
V CSK 174/08
,
LEX nr 477605
, z dnia 14 maja 2009 r.,
I CSK 401/08
,
LEX nr 515726
, z dnia 16 stycznia 2013 r.,
II CSK 302/12
, M. Prawn. 2015 nr 4, s. 211, z dnia 3 czerwca 2015 r.,
V CSK 588/14
,
LEX nr 1554575).
Wola osoby skierowana na wywołanie zamierzonego skutku prawnego związana z daną czynnością prawną może być uzewnętrzniona w każdy dowolny sposób, ujawniający ją tak, że staje się dostatecznie zrozumiała dla adresata (
art. 60
k.c.). Czynność prawna jest dokonana przez fakty konkludentne, jeżeli wyrażają one niewątpliwą treść oświadczenia woli, natomiast nie mogą one stanowić podstawy przypisania czynnościom prawnym, treści jaka z nich nie wynika. Treść tę może natomiast uzupełnić ustawa, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje (
art. 56
k.c.).
Sąd Najwyższy dopuszcza skuteczność złożenia pracownikowi oświadczenia o rozwiązaniu z nim umowy o pracę w inny sposób niż przez doręczenie pisma pracodawcy (zob. uchwałę z dnia 2 października 2002 r., III PZP 17/02, OSNP 2003 nr 20, poz. 481, wyrok z dnia 26 listopada 2003 r., I PK 490/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 353). Nie ma też w orzecznictwie kontrowersji wokół poglądu o względnej nieważności czynności prawnych rozwiązujących stosunek pracy, a więc o skuteczności tych czynności bez względu na ich wady (tak Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 9 czerwca 2009 r., II PK 264/08, Legalis nr 265782). Niezbędne jest jednak rozróżnienie złożenia oświadczenia woli, choćby w niewłaściwej formie, od udzielenia pracownikowi informacji o nadchodzącym terminie rozwiązania umowy o pracę w związku z upływem czasu, na który została zwarta (art. 30 § 1 pkt 4 k.p.).
Rozwiązanie terminowej umowy o pracę z upływem uzgodnionego terminu jej obowiązywania następuje z woli stron wyrażonej przy jej zawarciu, a w konsekwencji do wywołania skutku rozwiązującego taką umowę nie jest potrzebne żadne dalsze oświadczenie woli pracodawcy składane w dacie upływu uzgodnionego okresu obowiązywania (trwania) terminowego stosunku pracy. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela także pogląd, że niedopuszczenie pracownika do pracy przez pracodawcę pozostającego w błędnym przekonaniu o rozwiązaniu się terminowej umowy o pracę z upływem okresu, na jaki była zawarta, nie jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia (wyroki Sądu Najwyższego z: 17 lutego 1998 r.,
I PKN 523/97
, OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 51; 13 stycznia 2005 r.,
II PK 113/04
, OSNP 2005 nr 16, poz. 244; uchwała z dnia 4 października 2013 r.,
I PZP 3/13
, OSNP 2014 nr 2, poz. 18). Stanowisko to jest zgodne z literalnym brzmieniem
art. 30 § 1 pkt 4
k.p. i pozwala uniknąć budzącego wątpliwości traktowania zachowania pracodawcy niedopuszczającego pracownika do pracy, jako rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, co z reguły nie jest zgodne z wolą tego podmiotu. Dlatego też Sąd Najwyższy nie akceptuje stanowiska, że w przypadkach bezprawnego odsunięcia pracownika od wykonywania pracy w następstwie wadliwego uznania przez pracodawcę, że doszło do rozwiązania umowy o pracę na czas określony, spór dotyczy w istocie rzeczy bytu stosunku pracy i powinien być rozstrzygany w trybie właściwym do osądzenia roszczeń z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania terminowej umowy o pracę -
art. 50 § 3
albo
art. 58
k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r.,
II PK 56/08
, OSNP 2010 nr 5-6, poz. 61).
W rezultacie, pismo strony pozwanej z dnia
21 października 2014 r. informujące, że z dniem 31 października 2014 r. upływa termin umowy o pracę zawartej między stronami i do dnia 31 października 2014 r. powód powinien przekazać obowiązki osobie wskazanej przez przełożonego, rozliczyć powierzone narzędzia i zdać kartę obiegową, stanowi oświadczenie wiedzy, a nie oświadczenie woli pracodawcy. Podobnie rzecz się ma z doręczeniem powodowi świadectwa pracy. W
doktrynie i orzecznictwie nigdy nie budziło wątpliwości, że rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika jest jednostronnym oświadczeniem woli, które wywołuje skutek w chwili złożenia go pracownikowi w taki sposób, aby mógł zapoznać się z jego treścią. Dlatego też nie może być zastąpione przez samo tylko stwierdzenie rozwiązania stosunku pracy w doręczonym pracownikowi świadectwie pracy. Zawarta w świadectwie pracy informacja o rozwiązaniu stosunku pracy ma więc jedynie stanowić potwierdzenie złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy, natomiast nie zastępuje wspomnianego oświadczenia. W wyroku z dnia 11 marca 1977 r., I PRN 20/77 (Legalis nr 19961) Sąd Najwyższy uznał, że rozwiązanie przez zakład pracy bez wypowiedzenia umowy o pracę z pracownikiem jest czynnością prawną i realizuje się wyłącznie w sposób przewidziany w art. 30 § 1 pkt 3 k.p. przez oświadczenie przedstawiciela zakładu pracy. Oświadczenie takie nie może być zastąpione przez stwierdzenie rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia zawarte w doręczonym świadectwie pracy lub przez doręczenie „obiegówki”, względnie przez odsunięcie od pracy (niedopuszczenie do pracy), albo przez inne tego rodzaju - przygotowujące lub realizujące rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia - akty zakładu pracy, których prawna skuteczność uwarunkowana jest wcześniejszym złożeniem przez zakład pracy oświadczenia o rozwiązaniu bez wypowiedzenia umowy o pracę (por. również W. Masewicz, Niezwłoczne rozwiązanie umowy o pracę, Warszawa 1997 s. 62). Powyższy pogląd został powtórzony w wyrokach z dnia 24 marca 1999 r., I PKN 631/98 (OSNAPiUS 2000 nr 10, poz. 381) oraz z dnia 4 maja 2012 r., II PK 238/11 (OSNP 2013 nr 7-8, poz. 81), w których Sąd Najwyższy przyjął, że wydanie świadectwa pracy jest skutkiem rozwiązania stosunku pracy, w związku z czym nie zastępuje odpowiednich oświadczeń pracodawcy w tym zakresie, oraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2013 r., I PZP 3/13 (OSNP 2014 nr 2, poz. 18). Obowiązek wystawienia przez pracodawcę świadectwa pracy w związku z rozwiązaniem stosunku pracy ma charakter wyłącznie techniczny. Wynika to z tego, że świadectwo pracy jest wprawdzie bardzo istotnym dla pracownika dokumentem, ale zawiera jedynie oświadczenie wiedzy, a nie zawiera natomiast oświadczeń woli (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1994 r., I PRN 29/94, OSNAPiUS 1994 nr 12, poz. 189). Nie zawiera ono bowiem elementów ocennych, a jedynie fakty wskazane w art. 97 k.p., samo przez się nie tworzy praw podmiotowych ani ich nie pozbawia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1991 r., I PR 422/90, Przegląd Sądowy 1993 nr 4, s. 93 oraz z dnia 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 156).
Z kolei wypowiedź o „zakończeniu współpracy” należy ocenić w kontekście upływu okresu, na jaki umowa o pracę została zawarta. Również niedopuszczenie powoda do pracy
przez pracodawcę pozostającego w błędnym przekonaniu o rozwiązaniu się terminowej umowy o pracę z upływem okresu, na jaki była zawarta, nie jest równoznaczne ze złożeniem (w sposób dorozumiany) oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia. Nie zaistniało zatem zdarzenie prawne, które uzasadniałoby roszczenie powoda oparte na art. 56 § 1 k.p., które, co należy podkreślić, wyklucza roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy. Inaczej rzecz ujmując, podstawą zasądzonego odszkodowania nie jest istnienie stosunku pracy, ale jego ustanie - na skutek jednostronnej czynności prawnej pracodawcy (czego nie dostrzega skarżący, wywodząc o braku interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie, skoro jest możliwe powództwo o odszkodowanie). W związku z powyższym tracą na znaczeniu pozostałe zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego.
Dodać jedynie można, że obraza
art. 328 § 2
k.p.c. w związku z
art. 391 § 1
k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich koniecznych elementów, bądź zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2009 r.,
I UK 21/09
, LEX nr 515699; z dnia 4 marca 2009 r.,
II PK 210/08
, LEX nr 523527 oraz z dnia 7 stycznia 2010 r.,
II UK 148/09
, LEX nr 577847). Taki stan rzeczy nie zachodzi w niniejszej sprawie, gdyż uzasadnienie wyroku Sądu drugiej odpowiada wymogom określonym w
art. 328 § 2
k.p.c. i, co najważniejsze, wynika z niego, że strona pozwana nie złożyła oświadczenia woli o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę (nie dokonała jednostronnej czynności prawnej), co przekreśla zasadność roszczenia o odszkodowanie z art. 56 § 1 k.p.
Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 398
14
k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na mocy art. 98 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.
- w brzmieniu obowiązującym do 26 października 2016 r.).
kc