III OZ 106/25

III OZ 106/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-04-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-03
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mirosław Wincenciak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6146 Sprawy uczniów
658
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Skarżony organ
Dyrektor Szkoły
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 247
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Wincenciak po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 21 stycznia 2025 r. sygn. akt I SPP/Op 138/24 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.W. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania przez Dyrektora Publicznej Szkoły Podstawowej [...] w przedmiocie wykonywania ustawy o edukacji wobec ucznia postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
S.W. (dalej w skrócie: "skarżący") pismem z dnia 15 października 2024 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania przez Dyrektora Publicznej Szkoły Podstawowej [...] (dalej w skrócie: "organ") w przedmiocie wykonywania ustawy o edukacji wobec ucznia. Skarga ta została odnotowana w repertorium sądowym pod sygn. akt I SAB/Op 103/24. Skarżący zarzucił organowi, że nie przeprowadził egzaminu z materiału klasy III wobec jego syna A.W., nie wydał świadectwa i nie umieścił dziecka w klasie IV w roku szkolnym 2024/2025. Jednocześnie w skardze wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie, ewentualnie o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z dnia 21 stycznia 2025 r. sygn. akt I SPP/Op 138/24 odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej w skrócie: "p.p.s.a."), prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Jednakże – w świetle art. 247 p.p.s.a. – prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Zatem nawet jeśli zachodzą przesłanki związane z trudną sytuacją materialną strony, określone w art. 246 p.p.s.a., oczywista bezzasadność skargi wyłącza możliwość przyznania stronie prawa pomocy. O oczywistej bezzasadności skargi można mówić wtedy, gdy bez konieczności dokonywania gruntownej analizy stanu faktycznego i prawnego sprawy jest niewątpliwe, że skarga nie może zostać uwzględniona. Przepis art. 247 p.p.s.a. nie różnicuje przyczyn bezzasadności skargi. Prawo pomocy nie przysługuje zarówno w razie oczywistej bezzasadności skargi z przyczyn procesowych, jak i z przyczyn uregulowanych w przepisach materialnoprawnych. W piśmiennictwie akcentuje się również, że zastosowanie art. 247 p.p.s.a. jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy stan faktyczny i prawny danej sprawy nie budzi najmniejszych wątpliwości co do braku szans na jej uwzględnienie. Wskazuje się ponadto, że potrzeba zastosowania tego przepisu będzie zachodziła w przypadku, gdy skarga kwalifikuje się do odrzucenia (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 6, Wolters Kluwer 2016 r., s. 1083 oraz powołane tam orzecznictwo).
Wobec powyższego, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w pierwszej kolejności należało ocenić, czy skarga S.W. jest dopuszczalna, a więc czy podlega właściwości sądu administracyjnego. Powołując treść art. 3 § 2 i § 3 p.p.s.a. wskazał, że bezczynność organu następuje wówczas, gdy jest on zobowiązany do podjęcia określonych czynności, wynikających z przepisów prawa, jednak nie wykonuje ich w terminie przez te przepisy określonym. Bezczynność to stan, w którym organ, będąc właściwym w sprawie i zobowiązanym do wydania aktu administracyjnego lub podjęcia innej czynności, pozostaje w zwłoce. Przewlekłość z kolei oznacza sytuację, w której postępowanie jest prowadzone dłużej, aniżeli jest to niezbędne do załatwienia danej sprawy. Skarga na bezczynność lub przewlekłość ma na celu spowodowanie rozstrzygnięcia przez właściwy organ określonej sprawy administracyjnej lub podjęcia innej czynności. Składanie skargi dopuszczalne jest jedynie w odniesieniu do tych aktów lub czynności, na które przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Skarżący w niniejszej sprawie zarzuca bezczynność organu i przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie braku przeprowadzenia egzaminu kompetencyjnego z materiałów klasy III wobec jego syna A.W. oraz w konsekwencji niewydanie świadectwa i nieumieszczenie dziecka w roku 2024/2025 w klasie IV Publicznej Szkoły Podstawowej [...]. W omawianej sprawie wymaga zatem wyjaśnienia kwestia prawnego charakteru postępowania klasyfikacyjnego, którego zasady i tryb określa ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j.: Dz. U. z 2024 r., poz. 750, dalej w skrócie: "u.s.o."). W Rozdziale 3a u.s.o. pn. "Ocenianie, klasyfikowanie i promowanie uczniów w szkołach publicznych" określono m.in. zasady przyznawania ocen, klasyfikowania ucznia do określonej klasy, zasady ustalania śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych, zasady postępowania w przypadku ucznia niesklasyfikowanego, w tym przeprowadzania egzaminu klasyfikacyjnego. Zgodnie z art. 44k u.s.o., uczeń może nie być klasyfikowany z jednego, kilku albo wszystkich zajęć edukacyjnych, jeżeli brak jest podstaw do ustalenia śródrocznej lub rocznej oceny klasyfikacyjnej z powodu nieobecności ucznia na tych zajęciach przekraczającej połowę czasu przeznaczonego na te zajęcia w okresie, za który przeprowadzana jest klasyfikacja (ust. 1). Uczeń nieklasyfikowany z powodu usprawiedliwionej nieobecności może zdawać egzamin klasyfikacyjny (ust. 2). Uczeń nieklasyfikowany z powodu nieusprawiedliwionej nieobecności może zdawać egzamin klasyfikacyjny za zgodą rady pedagogicznej (ust. 3). Egzamin kwalifikacyjny, w świetle art. 44l ust. 1 u.s.o., przeprowadza komisja powołana przez dyrektora szkoły. Przeprowadza się go nie później niż w dniu poprzedzającym dzień zakończenia rocznych zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Termin egzaminu klasyfikacyjnego uzgadnia się z uczniem i jego rodzicami (ust. 2), a ocena ustalona w wyniku egzaminu klasyfikacyjnego jest ostateczna, z zastrzeżeniem art. 44m i art. 44n (ust. 4). Analiza przepisów u.s.o. prowadzi do wniosku, że badanie zgodności procesu klasyfikacyjnego z przepisami zostało zastrzeżone do wyłącznej kompetencji dyrektora szkoły, a podjęte przez niego w tym zakresie decyzje, dotyczące powołania bądź odstąpienia od powołania komisji, mają charakter ostateczny. Ustawa nie przewiduje bowiem żadnego trybu odwoławczego ani od decyzji o uznaniu, że trybu ustalania oceny nie naruszono, ani od decyzji o przyjęciu, że do takiego naruszenia doszło i decyzji o powołaniu komisji celem przeprowadzenia sprawdzianu wiadomości i umiejętności. Jak podkreśla się w orzecznictwie i literaturze, kwestie oceniania czy to poziomu wiedzy, czy zachowania się, nie mieszczą się w pojęciu władczych rozstrzygnięć objętych kognicją sądownictwa administracyjnego (por. postanowienie NSA z dnia 20 lutego 1985 r., ONSA 1985/1/9 oraz postanowienie WSA w Warszawie z 28 lipca 2006 r. sygn. akt I SA/Wa 2027/05, ONSAiWSA 2008/2/33). Takie działania stanowią samoistne uprawnienia organu oceniającego. Jest to sfera oceny pewnego stanu faktycznego pozostawiona jego uznaniu. Taka ocena należy wyłącznie do egzaminatora lub innego organu oceniającego i nie może być kwestionowana przez inny podmiot. W żadnym systemie prawnym sądownictwo nie wkracza w taką dziedzinę. Objęcie omawianych działań kontrolą wkraczałoby bowiem nie w sferę legalności, lecz celowości, a więc stanowiłoby ingerencję w autonomię egzaminatora czy innego organu oceniającego w zakresie kwalifikacji pewnych zachowań lub stanu wiedzy danej osoby. Zasadne jest zatem stanowisko, że kwestie przyporządkowania danego zachowania lub poziomu wiedzy określonej ocenie nie należą do spraw z zakresu administracji publicznej (por. postanowienie NSA z dnia 12 maja 2010 r., sygn. akt I OSK 1744/09).
Uwzględniając powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uznał, że skarga jest niedopuszczalna na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i podlega odrzuceniu, bowiem wykracza ona poza zakres przedmiotowy objęty kontrolą sądów administracyjnych. W konsekwencji, zgodnie z art. 247 p.p.s.a., nie było podstaw do merytorycznego rozpatrzenia przez Sąd wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, gdyż jego skarga jest oczywiście bezzasadna.
Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia S.W. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie ze stanowiska zajętego przez Sąd pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji niezasadnie uznał, że w niniejszej sprawie zachodzi oczywista bezzasadność skargi (art. 247 p.p.s.a.). O oczywistej bezzasadności skargi można bowiem mówić w sytuacji, gdy bez potrzeby głębszej analizy prawnej nie ulega najmniejszej wątpliwości, że nie może ona zostać uwzględniona. Chodzi więc o sytuację, w której obowiązujące prawo wyklucza możliwość uwzględnienia żądania skarżącego. Innymi słowy oznacza to, że zastosowanie powołanego przepisu jest dopuszczalne wówczas, gdy stan faktyczny i prawny danej sprawy nie budzi najmniejszych wątpliwości co do braku szans na uwzględnienie skargi. W szczególności dotyczy to przypadków, w których skarga kwalifikuje się do odrzucenia na podstawie art. 58 § 1 p.p.s.a. Taka sytuacja nie zachodzi w rozpoznawanej sprawie, bowiem już sam fakt dokonania przez Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia obszernych rozważań co do wskazanych przepisów prawa materialnego (ustawy o systemie oświaty) w kontekście żądania skarżącego – prowadzi do uznania, iż nie mamy do czynienia z przypadkiem, w którym bez potrzeby głębszej analizy prawnej nie ulega najmniejszej wątpliwości, że skarga nie może zostać uwzględniona. Jak już wyżej wskazano, oczywista bezzasadność skargi musi wynikać bezpośrednio z jednoznacznych i niewymagających interpretacji przepisów prawa. Podstawą zastosowania art. 247 p.p.s.a. nie może być także fakt, iż dana kwestia wydaje się być przesądzona w orzecznictwie sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 16 października 2007 r., sygn. akt I OZ 775/07).
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu błędnie zastosował art. 247 p.p.s.a.
Ponownie rozpoznając wniosek S.W. o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji oceni go w świetle przesłanek, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.