III OSK 966/23

III OSK 966/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Jerzy Stelmasiak
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6147 Archiwa
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1814/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-01-13
Skarżony organ
Dyrektor Archiwum Państwowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 63 § 2, art. 64 § 2, art. 104 § 1, art. 138 § 1 pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2020 poz 164
art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 16e ust. 3, art. 16b ust. 3 pkt 2
Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1814/22 w sprawie ze skargi P. L. na decyzję Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych na rzecz P. L. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1814/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi P. L. na decyzję Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Archiwum Akt Nowych w Warszawie z dnia (...) r. nr (...) (pkt 1), a także zasądził od Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych na rzecz P. L. kwotę 697 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 2).
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wiadomością e-mail z dnia 19 maja 2022 r. P. L. (dalej: "skarżący") wystąpił do Archiwum Akt Nowych wskazując, że poszukuje materiałów audio z rozprawy rewizyjnej Sądu Najwyższego w Warszawie w sprawie Z. M.. Podał, że była to sesja wyjazdowa z dnia 13 lipca 1976 r., która odbyła się w Sali nr [...] Sądu Wojewódzkiego w K.. Wskazał stare sygnatury i podniósł, że taśma audio z tej rozprawy została przekazana przez Sąd Najwyższy do zasobów archiwalnych Archiwum Akt Nowych. Wskazał, że taką informację otrzymał w Biurze Prasowym Sądu Najwyższego. Podniósł, że nie zna nowej sygnatury "tego nagrania". Skierował pytanie m.in. o to, czy w zasobach AAN jest to nagranie, czy można zamówić jego cyfrową kopię, czy poza nagraniem do AAN trafiły także akta tej sprawy, jaką mają sygnaturę. Wnioskodawca podniósł, że wspomniany wyżej materiał audio chciałby we fragmentach zacytować w przygotowywanym dla TVP Historia serialu dokumentalnym. W wiadomości wskazał: P. L. - reżyser i podał numer telefonu.
W wiadomości e-mail z dnia 23 maja 2022 r. P. L., nawiązując do wiadomości e-mail z dnia 19 maja 2022 r. oraz rozmowy telefonicznej z dnia 20 maja 2022 r. z pracownikiem AAN poinformował, że w Sądzie Najwyższym uzyskał informację, iż poszukiwane przez niego materiały zostały przekazane do AAN w końcu 2021 r. (prawdopodobnie w grudniu). Podał sygnatury. Skierował zapytanie, czy taśma magnetofonowa została zdigitalizowana, jaki byłby całkowity koszt zamówienia całości nagrania. W dalszej kolejności prosił o przesłanie formularza, na którym to zamówienie mogłoby zostać złożone.
Dyrektor Archiwum Akt Nowych w Warszawie decyzją z dnia (...) r. nr (...), na podstawie art. 16b ust. 2 pkt 4, ust. 3 pkt 2 oraz art. 16e ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz. U. z 2020 r. poz. 164, zwana dalej: "u.n.z.a.") w zw. z art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, zwana dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku P. L. Z dnia 19 maja 2022 r. w przedmiocie udostępnienia materiałów archiwalnych, odmówił w całości dostępu do materiałów archiwalnych z zespołu Sądu Najwyższego o sygnaturze archiwalnej [...] - to jest akt sprawy (o wskazanej w decyzji sygnaturze).
Od decyzji Dyrektora Archiwum Akt Nowych w Warszawie P. L. złożył odwołanie.
Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych decyzją z dnia (...) r. nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., wskazując na rozpatrzenie odwołania P. L. od decyzji Dyrektora Archiwum Akt Nowych z dnia [...] czerwca 2022 r. "w sprawie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych z zespołu akt Sądu Najwyższego, w części stanowiącej nagranie dźwiękowe rozprawy rewizyjnej sygn. [...]" utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Na powyższą decyzję Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych P. L. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Nadto zwrócił się o dopuszczenie dowodów zawnioskowanych w skardze w postaci załączonych "dokumentów", na przywołane w niej fakty i okoliczności: wydruk fragmentów z książki P. Semczuka WAMPIR Z ZAGŁĘBIA (Warszawa 2021) na str. 496-517 (fakty notoryjne), wydruków korespondencji e-mailowej z Archiwum Narodowym w Krakowie, zeznań świadka, P. S., przesłuchanie skarżącego P. L. w charakterze strony.
Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Organ na wezwanie Sądu w piśmie z dnia 10 listopada 2022 r. wyjaśnił m.in., że wystąpienie P. L. z 19 maja 2022 r. skierowane do Archiwum Akt Nowych w Warszawie na adres poczty elektronicznej, nie miało charakteru wniosku. Wobec tego nie został zamieszczony ani nie był wymagany podpis w formie "zapewniającej o pochodzeniu oraz integralności treści". Organ wskazał też m.in., że akta spraw sądowych objęte są karencją dostępową, a okres karencyjny nie upłynął. W takich postępowaniach strona nie jest wzywana do "wstecznego złożenia wniosku", a tylko do odpowiedniego uzupełnienia informacji i danych. Z tego względu przeprowadzono ze skarżącym rozmowę telefoniczną, której przebieg został utrwalony w formie notatki służbowej (dokumentu elektronicznego). Organ podał, że skarżący sprecyzował wówczas, że wnioskuje o dostęp do wskazanych materiałów archiwalnych, a Zastępca dyrektora AAN zapowiedziała rozstrzygnięcie w formie decyzji. Notatka została zamieszczona w stosowanym przez AAN systemie EZD. W ocenie organu odwoławczego taki sposób ustalenia żądania skarżącego spełniał wymogi związane z zainicjowaniem postępowania administracyjnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na rozprawie w dniu 13 stycznia 2023 r., na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a."), nie uwzględnił wniosków dowodowych zawartych w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pierwszej instancji wskazał, że w sprawie niniejszej, co jest bezsporne, wniosek skarżącego z dnia 19 maja 2022 r. złożony w formie e-mail przesłanej za pośrednictwem "zwykłej" poczty elektronicznej i nie był podpisany przez wnioskodawcę. W tej sytuacji, organ I instancji przed wydaniem decyzji administracyjnej, o której mowa w art. 16e ust. 2 pkt 1 u.n.z.a., obowiązany był na podstawie art. 64 § 2 k.p.a. w zw. z art. 63 § 3 wezwać wnioskodawcę do usunięcia braku formalnego tego wniosku poprzez jego podpisanie w wyznaczonym terminie, z pouczeniem, że nieusunięcie tego braku w wyznaczonym terminie spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania.
W ocenie Sądu pierwszej instancji organ wymogu tego nie wypełnił, czym naruszył art. 63 § 3 w zw. z art. 64 § 2 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Już tylko to uchybienie stanowiło podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji. Akta sprawy nie zawierają wezwania do uzupełnienia braku formalnego wniosku poprzez jego podpisanie, skierowanego w trybie art. 64 § 2 k.p.a. Również z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz pisma organu z dnia 10 listopada 2022 r. wynika, że organ podjął rozstrzygnięcie po rozpatrzeniu wniosku złożonego pocztą elektroniczną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że zauważyć należy, że wnioskodawca we wniosku z dnia 19 maja 2022 r. wskazywał jednoznacznie, że poszukuje materiału audio wskazywanej we wniosku rozprawy sądowej. Organ I instancji decyzją odmówił tymczasem w całości dostępu do materiałów archiwalnych z Zespołu Sądu Najwyższego o podanej sygnaturze, to jest akt sprawy. Tego rodzaju działanie nie może znaleźć akceptacji, albowiem organ samodzielnie dokonał rozszerzenia zakresu wniosku, które to uchybienie przepisowi art. 63 § 2 w zw. z art. 104 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ I instancji rozstrzygnął bowiem w innym, tj. szerszym zakresie, niż wnioskował skarżący. Jeśli w ocenie organu istniały jakiekolwiek wątpliwości co do treści żądania (podania, wniosku, zgłoszenia), co zdaniem organu odwoławczego, jak wynika z zaskarżonej decyzji, miało miejsce w tej sprawie, to również należało je wyjaśnić z zastosowaniem art. 63 § 2 w zw. z art. 64 § 2 k.p.a.
W ocenie Sądu pierwszej instancji nie ma podstaw, aby na gruncie k.p.a. treść żądania wnioskodawcy ustalać (doprecyzowywać) w rozmowie telefonicznej, na co wskazano w zaskarżonej decyzji, w sytuacji, gdy organ zmierza do wydania kwalifikowanego aktu, jakim jest decyzja administracyjna.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji jednocześnie nieuprawnione było przyjęcie przez organ odwoławczy, że organ I instancji w istocie odmówił decyzją z dnia [...] czerwca 2022 r. udostępnienia materiałów archiwalnych "w części stanowiącej nagranie dźwiękowe rozprawy rewizyjnej". Rozstrzygnięcie organu I instancji jednoznacznie odmawia w całości dostępu do materiałów archiwalnych, to jest akt sprawy, a nie udostępnienia nagrania dźwiękowego, o które w istocie wnosił skarżący. Tym samym zaskarżona decyzja narusza art. 138 § 1 k.p.a., albowiem rozstrzyga w innym zakresie niż rozstrzygnął organ I instancji. Uchybienie to także mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Nadto, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie organy obu instancji nie rozważyły należycie - przy dokonywaniu oceny dopuszczalności udostępnienia skarżącemu ściśle określonego materiału archiwalnego, tj. nagrania dźwiękowego z rozprawy - wszystkich okoliczności niniejszej sprawy.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji zarzut naruszenia art. 3 k.c. nie jest zrozumiały, albowiem przepis ten nie znajdował zastosowania w sprawie. Nie ma przy tym wątpliwości, że w tym przypadku nie ma mowy o naruszeniu zasady lex retro non agit.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że ograniczenia w postaci upływu 70 lat od uprawomocnienia się orzeczenia lub zakończenia postępowania nie stosuje się do udostępniania uprawnionym do dostępu do danych zawartych w tych materiałach. Wykładnia art. 16b ust. 3 pkt 2 u.n.z.a. dokonana przez organy w niniejszej sprawie wyklucza co do zasady możliwość dostępu prasy do dokumentacji akt sądowych i postępowań dochodzeniowych przez 70 lat od uprawomocnienia się orzeczenia lub zakończenia postępowania. W ocenie Sądu w sprawie niniejszej - w jej okolicznościach faktycznych - nie było podstaw do dokonania takiej wykładni pojęcia "uprawniony do dostępu do danych zawartych w tych materiałach", wskazanego w art. 16b ust. 3 pkt 2 u.n.z.a., która wyklucza skarżącego jako "uprawnionego". Wziąć trzeba pod uwagę, że skarżący wskazał organowi jednoznacznie na fakt przygotowywania konkretnego materiału (serialu dokumentalnego), w odwołaniu od decyzji wskazywał też na fakt opublikowania stenogramu z rozprawy, której zapisu dźwiękowego żądanie dotyczy, w książce Przemysława Semczuka, a zatem powoływał okoliczność funkcjonowania stenogramu z rozprawy w domenie publicznej. Raz jeszcze wskazania wymaga przy tym, że skarżący nie wnioskował o udostępnienie całości akt sprawy sądowej, ale o nagranie dźwiękowe rozprawy. Okoliczność, że skarżący jest dziennikarzem, który przygotowywał konkretny materiał dokumentalny, pozwalał organowi przyjąć, że jest on osobą uprawnioną do dostępu do żądanego materiału archiwalnego w rozumieniu art. 16b ust. 3 pkt 2 u.n.s.a. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy Prawo prasowe, zadaniem dziennikarza jest służba społeczeństwu i państwu. Dziennikarz ma obowiązek działania zgodnie z etyką zawodową t zasadami współżycia społecznego, w granicach określonych przepisami prawa. Stosownie zaś do art. 12 ust 1 pkt 1 ustawy Prawo prasowe dziennikarz jest obowiązany: zachować szczególną staranność i rzetelność przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych, zwłaszcza sprawdzić zgodność z prawdą uzyskanych wiadomości lub podać ich źródło.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że zauważyć należy, że ustawodawca - wbrew twierdzeniom decyzji - nie odróżnił w art. 16b ust. 3 pkt 1 i 2 u.n.z.a. "posiadanie uprawnień (albo realizację uprawnionych celów) od bycia uprawnionym". W art. 16b ust. 3 pkt 1 jest mowa o posiadaniu przez zainteresowanego "szczególnych uprawnień", albo realizowaniu przez niego celów korzystających ze szczególnej ochrony prawnej, które to cele są nadrzędne w stosunku do ograniczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 (a zatem ograniczeń wynikających z ochrony dóbr osobistych, z ochrony danych osobowych, a także potrzeby zachowania integralności składników państwowego zasobu archiwalnego zagrożonego uszkodzeniem, zniszczeniem lub utratą). W art. 16b ust. 3 pkt 2 jest natomiast mowa o uprawnionym do dostępu do danych zawartych w materiałach (w nawiązaniu do ograniczenia czasowego).
W ocenie Sądu pierwszej instancji podkreślenia wymaga, że organ nie dokonał w tej sprawie odmowy udostępnienia żądanego materiału archiwalnego z powołaniem się na art. 16b ust. 1 u.n.z.a., a tym samym uwagi organu poczynione w uzasadnieniu decyzji w zakresie ochrony dóbr osobistych czy danych osobowych, na tym etapie sprawy, nie mają znaczenia w sprawie i nie były przedmiotem oceny Sądu. Odrębnym zagadnieniem na gruncie u.n.z.a. jest dostęp do materiałów archiwalnych z uwagi na ograniczenie czasowe, a odrębnym ograniczenie tego dostępu z uwagi np. na ochronę dóbr osobistych czy ochronę danych osobowych. Nie można bowiem wykluczyć i takiej sytuacji, że mimo upływu terminów określonych w art. 16b ust. 2 u.n.z.a., a zatem ustania przeszkód czasowych, ściśle określony materiał archiwalny nie będzie mógł mimo to być udostępniony ze względu na np. ochronę dóbr osobistych czy ochronę danych osobowych. Jednocześnie może występować i taka sytuacja, że zachodzą przesłanki do wyłączenia ograniczenia określonego w art. 16b ust. 2 u.n.z.a., a jednocześnie występują przesłanki ograniczenia dostępu do materiałów archiwalnych, o których mowa w art. 16b ust. 1 u.n.z.a.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji w stanie faktycznym tej konkretnej sprawy nie było podstaw do przyjęcia, że skarżący jako dziennikarz przygotowujący materiał dokumentalny nie jest uprawniony do dostępu do danych zawartych w żądanym materiale archiwalnym. Inną kwestią pozostaje zagadnienie korzystania z materiałów archiwalnych - poza celami poznawczymi - np. w celu ponownego wykorzystania treści lub odwzorowań materiałów archiwalnych w celach innych niż te, dla których je wytworzono lub pierwotnie zgromadzono (art. 16a ust. 4 u.n.z.a.), jednakże kwestie te nie były przez organ rozważane przy odmowie udostępnienia żądanego materiału dowodowego, stąd też pozostają poza oceną Sądu w tej sprawie.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że ponownie rozpoznając żądanie wnioskodawcy organ weźmie pod uwagę przedstawione wyżej rozważania i ocenę prawną. Sąd przesądził, że w przypadku zmierzania organu do wydania decyzji o odmowie dostępu do materiału archiwalnego konieczne jest dysponowanie podpisanym wnioskiem żądającego dostępu do materiału archiwalnego, a zatem w razie braku tego wymogu, konieczne jest wezwanie przez organ wnioskodawcy do jego uzupełnienia. Sąd przesądził również, że w stanie faktycznym tej sprawy do P. L. jako dziennikarza przygotowującego materiał dokumentalny (w odniesieniu do żądania zawartego we wniosku z dnia 19 maja 2022 r.) znajduje zastosowanie art. 16b ust. 3 pkt 2 u.n.z.a., a tym samym wyłączone jest w stosunku do skarżącego (z uwagi na okoliczności faktyczne tej sprawy) ograniczenie czasowe w dostępie do żądanego materiału archiwalnego, o którym mowa w art. 16b ust. 2 pkt 4 u.n.z.a.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 63 § 2 w zw. z art. 64 § 2 k.p.a., w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 16e ust. 3 u.n.z.a. poprzez nieuwzględnienie odformalizowanego charakteru udostępniania materiałów archiwalnych oraz nieuwzględnienie rozbieżności norm k.p.a. i u.n.z.a. - co doprowadziło do uchylenia zaskarżonej decyzji;
b) art. 63 § 2 w zw. z art. 104 § 1 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, że organ odwoławczy orzekał w innym zakresie aniżeli organ I instancji, który z kolei przekroczył jakoby granice wniosku, podczas gdy rozstrzygnięcia organów administracyjnych obu instancji niespornie dotyczyły odmowy udostępnienia kopii żądanego nagrania dźwiękowego z rozprawy sądowej - co doprowadziło do uchylenia zaskarżonej decyzji;
2) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 16b ust. 3 pkt 2 u.n.z.a. poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, iż skarżący posiada przymiot podmiotu uprawnionego, względem którego zachodzi wyjątek od ograniczenia określonego w art. 16b ust. 2 pkt 4 u.n.z.a., w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia wymienionego przepisu wyklucza skarżącego jako uprawnionego do udostępnienia materiału archiwalnego (nagrania dźwiękowego z rozprawy sądowej).
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi na decyzję Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia [...] lipca 2022 r. na podstawie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Jednocześnie wniósł o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych, a także zrzekł się przeprowadzenia rozprawy i wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Jednocześnie w wykonaniu art. 46 § 2 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poinformował, że Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych nie został nadany nr NIP ani REGON, natomiast REGON Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych to 000001005.
Ponadto, na podstawie art. 193 w zw. z art 106 § 3 p.p.s.a., wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów, tj.:
1) pisma Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 20 listopada 2013 r.;
2) pisma I Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2023 r.
- na okoliczności wskazane w treści skargi kasacyjnej.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną P. L. wniósł o jej oddalenie wobec braku usprawiedliwionych podstaw do skargi kasacyjnej oraz wobec faktu, iż zaskarżony wyrok odpowiada prawu, zasądzenie kosztów zastępstwa według obowiązujących przepisów, a także nie żądał przeprowadzenia rozprawy. Jednocześnie wniósł o dopuszczenie dowodu z korespondencji e-mailowej strony z Sądem Najwyższym w sprawie Muzeum SN - na wykazanie bezprzedmiotowości dla tego wątku w skardze skarżącego. Nadto P. L. wniósł o pominięcie dowodów załączonych do skargi kasacyjnej przez skarżącego jako nie mających związku ani z przedmiotem ani istotą sprawy i postępowania, albowiem:
a) nie zachodzą przesłanki z art. 106 § 3 p.p.s.a., nadto - jak wynika z kopii załączonych do skargi dokumentów - nie zostały one potwierdzone za zgodność z oryginałem co pozostaje w sprzeczności z art. 106 § 5 p.p.s.a.,
b) nie jest to także niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, ponieważ te nie zachodzą w niniejszej sprawie i prowadziłoby też do nadmiernego przedłużenia sprawy bez wpływu na jej wynik.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy, zatem w oparciu o art. 182 § 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga także, że o skuteczności zarzutów naruszenia przepisów postępowania nie decyduje każde uchybienie, lecz tylko i wyłącznie takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez "wpływ", o którym mowa na gruncie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., rozumieć należy bowiem istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego pierwszej instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy.
Jednocześnie podkreślić należy, że w sytuacji, gdy strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuca wyrokowi Sądu pierwszej instancji naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności trzeba odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, bowiem dopiero wówczas, gdy zostanie przesądzone, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd pierwszej instancji za podstawę orzekania jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do oceny zasadności zarzutów prawa materialnego.
W odniesieniu do zarzutu sformułowanego w punkcie 1) a) skargi kasacyjnej należy podnieść, że zgodnie z art. 16e ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz.U. z 2020 r., poz. 162):
"1. W przypadku uzasadnionego przypuszczenia, że występują ograniczenia dostępu do materiałów archiwalnych, podmiot zobowiązany wszczyna postępowanie w sprawie odmowy dostępu do tych materiałów.
2. Podmiot zobowiązany wydaje decyzję w sprawie:
1) całkowitej albo częściowej odmowy dostępu do materiałów archiwalnych albo
2) umorzenia postępowania w przypadku:
a) o którym mowa w art. 16b ust. 3 pkt 1,
b) gdy nie zachodzą ograniczenia dostępu do materiałów archiwalnych.
3. Do postępowania w sprawie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 oraz z 2019 r. poz. 60, 730 i 1133), z tym że decyzje wydaje się nie później niż w terminie 14 dni od dnia otrzymania zgłoszenia.".
Z kolei powołany w omawianej podstawie kasacyjnej art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach stanowi, że organy państwowe oraz państwowe jednostki organizacyjne, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz samorządowe jednostki organizacyjne obowiązane są zapewnić odpowiednią ewidencję, przechowywanie oraz ochronę przed uszkodzeniem, zniszczeniem bądź utratą powstającej w nich dokumentacji, w sposób odzwierciedlający przebieg załatwiania i rozstrzygania spraw.
Cytowany art. 16 ust. 3 ustawy przewiduje stosowanie wprost do postępowania w sprawie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych przepisów k.p.a. Nadto art. 16d ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach stanowi:
"1. Podmioty zobowiązane udostępniają zainteresowanym lub ich upoważnionym przedstawicielom materiały archiwalne przez:
1) umożliwienie osobistego:
a) zapoznania się z tymi materiałami,
b) utrwalenia ich treści w postaci notatek, wyciągów, wypisów, odpisów albo odwzorowań wizualnych, dźwiękowych lub cyfrowych wraz z ich metadanymi;
2) przekazanie informacji w nich zawartych w postaci reprodukcji tych materiałów albo pisemnej odpowiedzi na zapytanie.
2. Podmioty zobowiązane udostępniają materiały archiwalne w oryginale albo reprodukcje tych materiałów:
1) w dostosowanych do tego celu pomieszczeniach, po pisemnym zgłoszeniu w postaci papierowej lub elektronicznej;
2) za pośrednictwem systemów teleinformatycznych wraz z metadanymi reprodukcji.
2a. Zgłoszenie, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, zawiera następujące dane zainteresowanego lub jego upoważnionego przedstawiciela:
1) imię i nazwisko;
2) adres zamieszkania;
3) adres korespondencyjny;
4) numer telefonu lub adres poczty elektronicznej, jeżeli zostały podane do wykorzystania;
5) rodzaj i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość;
6) podpis własnoręczny, kwalifikowany podpis elektroniczny, podpis zaufany lub podpis osobisty.".
Skoro cytowana wyżej regulacja prawna przewiduje jako element zgłoszenia podpis (własnoręczny, kwalifikowany podpis elektroniczny, podpis zaufany lub podpis osobisty), to tym bardziej brak jest podstaw do kwestionowania stosowania w postępowaniu w sprawie odmowy dostępu do materiałów archiwalnych regulacji art. 63 § 2 i art. 64 § 2 k.p.a. Stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie interpretacji powyższych regulacji prawnych jest w pełni prawidłowe.
Nie jest zasadny także kolejny zarzut skargi kasacyjnej opierający się na naruszeniu przepisów postępowania, a to art. 63 § 2 w zw. z art. 104 § 1 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Nie budzi wątpliwości, że z treści decyzji Dyrektora Archiwum Akt Nowym w Warszawie z [...] czerwca 2022 r. wynika, że organ odmówił w całości dostępu do materiałów archiwalnych z zespołu Sądu Najwyższego o sygnaturze archiwalnej [...], to jest akt sprawy. Z kolei organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, wskazując, iż odwołanie dotyczy sprawy "odmowy dostępu do materiałów archiwalnych z zespołu akt Sądu Najwyższego, w części stanowiącej nagranie dźwiękowe rozprawy rewizyjnej sygn. [...]". Nie budzi wątpliwości, że we wniosku z 19 maja 2022 r. wnioskodawca (skarżący) wskazał jednoznacznie, że wniosek dotyczy materiału audio z rozprawy sądowej, a nie całości materiałów archiwalnych dotyczących wyżej wymienionej sprawy. Rację ma Sąd pierwszej instancji, że organ I instancji rozstrzygnął sprawę w zakresie wykraczającym poza żądanie skarżącego. Z kolei organ odwoławczy orzekł w zakresie zawężonym do udostępnienia materiałów archiwalnych "w części stanowiącej nagranie dźwiękowe rozprawy rewizyjnej", a tym samym zakresy orzekania organów I i II instancji nie pokrywają się. Tym samym trafnie skonstatował Sąd pierwszej instancji, że zaskarżona decyzja narusza art. 138 § 1 k.p.a.
Ponieważ zarzuty naruszenia przepisów postępowania okazały się bezzasadne, należy przyjąć, że stan faktyczny przyjęty jako podstawa orzekania przez Sąd pierwszej instancji jest prawidłowy.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, a to art. 16b ust. 3 pkt 2 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, należy podnieść, iż zgodnie z powyższą regulacją ograniczeń określonych w ust. 2 nie stosuje się do udostępnienia uprawnionym do dostępu do danych zawartych w tych materiałach. Z kolei z art. 16b ust. 2 pkt 4 ustawy wynika, że materiały archiwalne podlegają udostępnianiu nie wcześniej niż w przypadku dokumentacji spraw sądowych i postępowań dochodzeniowych - po 70 latach od uprawomocnienia się orzeczenia lub zakończenia postępowania. Ustawa nie definiuje wprost, kto jest podmiotem uprawnionym do dostępu do danych zawartych w materiałach, o których mowa w art. 16b ust. 2 pkt 4 ustawy. Wynika stąd, że podstawy prawnej do uchylenia okresu karencji należy poszukiwać w szczególnych regulacjach prawnych.
Zasady dostępu do akt spraw sądowych i postępowań przygotowawczych określają przede wszystkim przepisy proceduralne, m.in. art. 9 i art. 525 k.p.c., art. 156 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 37), który na mocy art. 38 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 977) stosowany jest do postępowań w sprawach o wykroczenia, zaś na podstawie art. 113 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 628) do postępowań w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe i art. 12a § 2 p.p.s.a.
Pojęcie dokumentacji spraw sądowych jest jednak szersze niż pojęcie "akt spraw sądowych". Pod pojęciem dokumentacji należy bowiem rozumieć "zbiór dokumentów mających wartość dowodową, informacyjną lub opisową" (zgodnie z definicją Słownika języka polskiego; https://sjp.pwn.pl/slowniki/dokumentacja.html). Z kolei dokument w Słowniku języka polskiego jest definiowany w szczególności jako "materiał w postaci tekstu, fotografii lub jakikolwiek przedmiot, mający wartość dowodową lub informacyjną". Nagranie audio z rozprawy mieści się zatem w pojęciu tak rozumianej dokumentacji, lecz nie znajdują do niego zastosowania zasady dostępu do akt postępowań sądowych określone w przepisach szczególnych.
Należy zatem rozważyć, czy przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914) mogą stanowić podstawę zniesienia okresu karencji w dostępie do takich materiałów. Prawo prasowe wskazuje trzy rodzaje roszczeń informacyjnych przysługujących przedstawicielom prasy:
1. w zakresie dostępu do informacji publicznej odsyła ono w art. 3a do przepisów ustawy z 6.09.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 902),
2. na mocy art. 4 ust. 1 ustawy Prawo prasowe dziennikarzom przysługuje prawo żądania udzielenia informacji także od podmiotów pozostających najczęściej poza zakresem ustawy o dostępie do informacji publicznej, a konkretnie od przedsiębiorców i podmiotów niezaliczonych do sektora finansów publicznych oraz niedziałających w celu osiągnięcia zysku,
3. specyficzne roszczenie informacyjne w postaci prawa do uzyskania odpowiedzi na krytykę wyznacza art. 6 ust. 2 i 3 ustawy Prawo prasowe.
Informacja, o której udostępnienie ubiegał się wnioskodawca, stanowi informację publiczną, jednak mają do niej zastosowanie przepisy szczególne ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Przepisy Prawa prasowego nie wskazują natomiast, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, na wyłączenie stosowania wobec podmiotów jej podlegających art. 16b ust. 2 pkt 4 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. W tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej jest zasadny, jednakże uwzględnienie powyższego zarzutu nie wpływa na ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia zaskarżonego wyroku. Mimo częściowo błędnego uzasadnienia bowiem zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu.
Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.