III OSK 942/23

III OSK 942/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-03-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka
Przemysław Szustakiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Rafał Stasikowski
Symbol z opisem
6191 Żołnierze zawodowi
Hasła tematyczne
Powszechny obowiązek obrony
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1242/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-02-10
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 372
art.134a
Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka Protokolant: starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1242/22 w sprawie ze skargi Burmistrza [...] na decyzję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia 27 maja 2022 r., nr 16/2022/RP w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy z powodu powołania do służby przygotowawczej 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości i oddala skargę; 2. zasądza od Burmistrza [...] na rzecz Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1242/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Burmistrza [...], uchylił zaskarżoną decyzję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia 27 maja 2022 r., nr 16/2022/RP oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 24 marca 2022 r., nr 54 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy z powodu powołania do służby przygotowawczej. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Burmistrz [...] wnioskiem z dnia 15 marca 2022 r. zwrócił się do Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] o zwrot wypłaconego świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy z powodu powołania do służby przygotowawczej w wysokości 5.748,03 zł.
Szef WSW, decyzją z dnia 24 marca 2022 r., nr 54, na podstawie art. 133 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2021 r., poz. 372, dalej: "ustawa") odmówił Burmistrzowi [...] zwrotu wypłaconego świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy z powodu powołania do służby przygotowawczej, bowiem nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 119a ust. 1 i 5 w związku z art. 133 ustawy.
Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 27 maja 2022 r., nr 16/2022/RP, utrzymał w mocy decyzję z dnia 24 marca 2022 r. Zdaniem organu II instancji, ani art. 119a ustawy, ani inny przepis tej ustawy, nawet interpretowany w związku z art. 133 ustawy nie statuuje uprawnienia (prawa) osoby powołanej do służby przygotowawczej do otrzymania świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy lub stosunku służbowego albo dochód z prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej. Osoba powołana do służby przygotowawczej otrzymuje bowiem uposażenie dla żołnierzy niezawodowych z dodatkami.
Skargę na powyższy wyrok wywiódł Burmistrz [...].
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie, ponieważ Burmistrz nie jest i nie mógł być stroną postępowania w sprawie, ewentualnie o oddalenie skargi.
Powołanym na wstępie wyrokiem, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "P.p.s.a."), uznał, że skarga jest uzasadniona.
Sąd I instancji wskazał, że istota sporu w sprawie sprowadza się do tego czy pracodawca - skarżący - może wystąpić z wnioskiem o zwrot odprawy wypłaconej pracownikowi, pełniącemu służbę przygotowawczą i czy organ w takim przypadku, może odmówić pracodawcy – skarżącemu - wypłaty tego świadczenia, powołując się na art. 119a i art. 133 ustawy.
WSA w Warszawie zgodził się z organami, że w art. 133 ustawy brak jest odwołania do żołnierzy rezerwy oraz osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy, którzy odbyli ćwiczenia wojskowe, tym niemniej najistotniejsze jest to, że w przepisie tym odwołano się do "zasad" określonych w art. 118-132 ustawy. Oznacza to obowiązek organów do odpowiedniego stosowania przepisów art. 118-132 ustawy i wzięcia pod uwagę zasad przewidzianych w tych przepisach w odniesieniu do żołnierzy służby przygotowawczej. Zdaniem Sądu I instancji, w sprawie należy uwzględnić zasady przewidziane w art. 119 ustawy.
Przepis art. 119a ust. 1 ustawy stanowi, że żołnierzowi rezerwy oraz osobie przeniesionej do rezerwy niebędącej żołnierzem rezerwy, którzy odbyli ćwiczenia wojskowe, z wyjątkiem ćwiczeń trwających do dwudziestu czterech godzin odbywających się w czasie lub dniu wolnym od pracy, przysługuje świadczenie pieniężne rekompensujące utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy lub stosunku służbowego albo dochód z prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej, które mogliby uzyskać w okresie odbywania ćwiczeń wojskowych. Na mocy art. 119a ust. 2 ustawy świadczenie pieniężne za każdy dzień ćwiczeń wojskowych stanowi kwota 1/21 miesięcznego wynagrodzenia lub dochodu, o których mowa w ust. 1, pomnożona przez liczbę dni odbytych ćwiczeń wojskowych. Zgodnie z art. 119a ust. 3 ustawy kwota dziennego świadczenia pieniężnego nie może być wyższa od 1/21 dwuipółkrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw obowiązującego w okresie poprzedzającym termin powołania do odbycia ćwiczeń wojskowych, którego wysokość ogłasza Prezes Głównego Urzędu Statystycznego. Stosownie do art. 119a ust. 5 ustawy świadczenie pieniężne ustala i wypłaca wójt lub burmistrz (prezydent miasta) na udokumentowany wniosek uprawnionego żołnierza rezerwy lub osoby przeniesionej do rezerwy niebędącej żołnierzem rezerwy, złożony nie później niż w ciągu trzech miesięcy od zakończenia ćwiczeń wojskowych. Zgodnie z art. 119a ust. 6 ustawy świadczenie pieniężne wypłaca się w kwocie pomniejszonej o uposażenie, jakie żołnierz rezerwy otrzymał z tytułu odbytych ćwiczeń wojskowych.
Zdaniem Sądu I instancji, zastosowanie wykładni językowej, celowościowej i systemowej przepisów, w tym przede wszystkim art. 59 ust. 1 pkt 5, art. 98d ust. 1 pkt 3 i art. 119a ustawy w związku z art. 133 ustawy umożliwia przyjęcie przez organy, że żołnierzowi, po zakończeniu służby przygotowawczej będzie przysługiwało świadczenie pieniężne rekompensujące wynagrodzenie ze stosunku pracy, które mógłby uzyskać w okresie jej pełnienia.
Dokonana przez organy wykładnia art. 133 ustawy skutkowałaby tym, że osoby powołane do służby przygotowawczej automatycznie traciłyby uposażenie w miejscu pracy przez czas pełnienia służby, rekompensowane jedynie w niewielkim procencie przez wielokrotnie niższe uposażenie otrzymywane w jednostce wojskowej. Stanowiłoby to naruszenie konstytucyjnego zakazu dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32 ust. 2 Konstytucji RP). Żołnierzem rezerwy, zgodnie z definicją zawartą w art. 99 ust. 1 ustawy, jest osoba, która złożyła przysięgę wojskową i została przeniesiona do rezerwy po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej, w tym z zawodowej służby wojskowej lub ze służby kandydackiej, jeżeli w dalszym ciągu podlega obowiązkowi służby wojskowej rezerwy. Żołnierza, który wcześniej nie pełnił czynnej służby wojskowej, w tym zawodowej służby wojskowej lub służby kandydackiej, z dniem zwolnienia ze służby przygotowawczej komendant szkoły wojskowej lub ośrodka szkolenia, albo dowódca jednostki wojskowej przenosi do rezerwy (art. 98e ust. 3 ustawy).
Przepisy dotyczące rekompensaty utraconego przez żołnierza rezerwy w okresie odbywania ćwiczeń wojskowych, trwających dłużej niż dwadzieścia cztery godziny wynagrodzenia ze stosunku pracy lub stosunku służbowego, albo dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej - zawarte są w Rozdziale 7 ustawy, noszącym tytuł: "Szczególne uprawnienia żołnierzy i ich rodzin". Na podstawie art. 133 ustawy to szczególne uprawnienie przewidziane dla żołnierzy zasadniczej służby wojskowej i członków ich rodzin, wobec żołnierzy pełniących służbę przygotowawczą powinno, więc być przyznane na zasadach określonych w art. 119a ustawy, a nie w reżimie ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych.
Sąd I instancji zatem uznał, że uprawnione było zakwalifikowanie przez Burmistrza pełnienia służby przygotowawczej "na zasadach" odbywania ćwiczeń wojskowych i w konsekwencji wypłacenie żołnierzowi świadczenia pieniężnego rekompensującego utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy.
W dniu 27 marca 2023 r. skargę kasacyjną na powyższy wyrok wywiódł Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 119a i art. 133 ustawy poprzez: błędne ustalenia stanu faktycznego i błędną wykładnię art. 119a i art. 133 ustawy, polegającą na przyjęciu, że "na podstawie art. 133 ustawy to szczególne uprawnienie przewidziane dla żołnierzy zasadniczej służby wojskowej i członków ich rodzin, wobec żołnierzy pełniących służbę przygotowawczą powinno, więc być przyznane na zasadach określonych w art. 119a ustawy, a nie w reżimie ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych"
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi kasacyjnej. Tak rozpoznana skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się do co oceny, czy na podstawie art. 133 ustawy dopuszczalne jest przyznanie świadczenia w postaci rekompensaty utraconego wynagrodzenia ze stosunku pracy lub stosunku służbowego albo dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej, które pracownik, któremu doręczono kartę powołania do czynnej służby wojskowej mógłby uzyskać w okresie odbywania ćwiczeń wojskowych wypłacanego na podstawie art. 119 ust. 1 ustawy.
Na wstępie konieczne jest więc przytoczenie zasadniczych definicji występujących w ustawie o powszechnym obowiązku obrony RP dotyczących pojęć służby wojskowej, żołnierza w czynnej służbie wojskowej, żołnierza rezerwy, przydziału kryzysowego, służby przygotowawczej, terytorialnej służby wojskowej, pełnienia wojskowej służby terytorialnej rotacyjnie.
W art. 55 ustawy, ustawodawca określił, że obowiązek służby wojskowej polega na:
1. odbywaniu ćwiczeń wojskowych (przez żołnierzy rezerwy, osoby przeniesione do rezerwy niebędące żołnierzami rezerwy, ochotników, którzy zgłoszą się do ich odbycia i nie podlegają obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej),
2. pełnieniu służby przygotowawczej (przez osoby przeniesione do rezerwy, w tym żołnierzy rezerwy, którzy dotychczas nie odbywali czynnej służby wojskowej, ochotników, którzy zgłoszą się do jej odbycia i nie podlegają obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej),
2a. pełnieniu terytorialnej służby wojskowej przez żołnierzy,
3. pełnieniu okresowej służby wojskowej przez żołnierzy rezerwy.
Katalog ten ma charakter zamknięty i wyczerpuje wszystkie możliwości w jakich służba wojskowa może być pełniona.
Natomiast przez żołnierza w czynnej służbie wojskowej, zgodnie z art. 59 ustawy, rozumieć należy osobę, która odbywa lub pełni:
1) zasadniczą służbę wojskową,
2) przeszkolenie wojskowe,
3) terytorialną służbę wojskową,
4) ćwiczenia wojskowe,
5) służbę przygotowawczą,
6) okresową służbę wojskową,
7) służbę wojskową w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny.
W przepisach od art. 98a do art. 98h ustawy zamieszczona została regulacja odnosząca się stricte do służby przygotowawczej. Z przepisów tych wynika, że służba przygotowawcza ma charakter ochotniczy i każdorazowo wymaga zgody powołanej osoby na jej pełnienie (art. 98a ust. 1), a stosunek służbowy służby przygotowawczej powstaje w drodze powołania na podstawie dobrowolnego zgłoszenia (art. 98a ust. 3). Kształcenie w ramach służby przygotowawczej odbywa się w szkołach wojskowych i ośrodkach szkoleniowych, ewentualnie w jednostkach wojskowych i służba ta kończy się egzaminem (art. 98b ust. 1 i 5). W przypadku żołnierza, który wcześniej nie pełnił czynnej służby wojskowej, w tym zawodowej służby wojskowej lub służby kandydackiej, z dniem zwolnienia ze służby przygotowawczej, decyzją komendanta szkoły wojskowej, ośrodka szkolenia albo jednostki wojskowej, komendant ten przenosi żołnierza do rezerwy (art. 98e ust. 1 i 3). Żołnierzem rezerwy na podstawie art. 99 ustawy jest osoba, która złożyła przysięgę wojskową i została przeniesiona do rezerwy po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej. Przepis art. 59b ust. 1 ustawy pozwala na nadanie żołnierzowi rezerwy, który ochotniczo zgłosił się do wykonywania obowiązków w ramach Narodowych Sił Rezerwowych, przydziału kryzysowego. Natomiast zgodnie z ust. 2 warunkiem takiego nadania jest uprzednie zawarcie między żołnierzem rezerwy, a dowódcą jednostki wojskowej kontraktu na wykonywanie obowiązków w ramach Narodowych Sił Rezerwowych. Formalne nadanie przydziału kryzysowego następuje w formie karty przydziału kryzysowego stanowiącej decyzję administracyjną wydawaną przez komendanta uzupełnień w porozumieniu z dowódcą jednostki wojskowej (art. 99a ust. 4). Obowiązek służby wojskowej dla żołnierzy rezerwy w czasie pokoju polega na odbywaniu ćwiczeń wojskowych oraz pełnieniu okresowej służby wojskowej, a dla osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy polega na odbywaniu ćwiczeń wojskowych (art. 100 ust. 1).
Na ćwiczenia wojskowe mogą zostać natomiast powołani jedynie:
1. żołnierze rezerwy posiadający nadane przydziały kryzysowe,
2. żołnierze rezerwy, na ich wniosek lub za ich zgodą, w drodze ochotniczego zgłoszenia się na te ćwiczenia, jeżeli przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych,
3. osoby przeniesione do rezerwy niebędące żołnierzami rezerwy, które ochotniczo zgłosiły się do odbycia ćwiczeń wojskowych, jeżeli przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych (art.100 ust. 2).
Przepis art. 108 ust. 1 ustawy określa natomiast, że okresową służbę wojskową pełni się w przypadkach uzasadnionych potrzebami obrony państwa, potrzebami Sił Zbrojnych lub zarządzania kryzysowego, zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków, działań antyterrorystycznych, ochrony mienia, akcji poszukiwawczych oraz ratowania lub ochrony zdrowia i życia ludzkiego, oczyszczania terenów z materiałów wybuchowych i niebezpiecznych pochodzenia wojskowego oraz ich unieszkodliwiania, a także wykonywania zadań przez Siły Zbrojne poza granicami państwa.
Pełnienie terytorialnej służby wojskowej określone zostało w przepisach od art. 98i do art. 98z ustawy i z przepisów tych wynika, że terytorialną służbę wojskową mogą pełnić, na ich wniosek lub za ich zgodą, osoby posiadające uregulowany stosunek do służby wojskowej, a także inne osoby niepodlegające obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej lub przeszkolenia wojskowego, a w przypadku wprowadzenia obowiązku odbycia zasadniczej służby wojskowej lub przeszkolenia wojskowego - także osoby podlegające temu obowiązkowi. Stosunek ten powstaje w drodze powołania, na podstawie dobrowolnego zgłoszenia i może trwać od roku do lat 6 (art. 98j ust. 1 i art. 98k ust. 1).
Na podstawie wyżej przytoczonych przepisów i materiału znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy można zatem określić, że M.D., któremu na podstawie decyzji Burmistrza [...] wypłacono świadczenie rekompensujące utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy - odbył, jak wynika ze zaświadczenia wydanego przez WKU [...], służbę przygotowawczą w wymiarze 27 dni.
Uznać zatem należy, że z momentem powołania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 5 ustawy stał się żołnierzem w czynnej służbie wojskowej.
Odnosząc powyższe do treści artykułu 133 ustawy wskazać należy, że przepis ten należy interpretować w kontekście art. 134a ustawy, wedle którego o rekompensatę kosztów wystąpić może jedynie pracodawca zatrudniający pracownika będącego żołnierzem rezerwy posiadającym nadany przydział kryzysowy lub żołnierzem obrony terytorialnej za okres odbywania ćwiczeń wojskowych, pełnienia okresowej służby wojskowej lub terytorialnej służby wojskowej rotacyjnie przez tego żołnierza.
Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w okresie odbywania służby przygotowawczej pracownik nie był żołnierzem rezerwy, bowiem tytuł ten mógł uzyskać dopiero z datą przeniesienia do rezerwy po zakończeniu służby przygotowawczej. Co więcej, brak jest jakichkolwiek dokumentów świadczących o tym, że między pracownikiem a dowódcą jednostki wojskowej zawarty został kontrakt na wykonywanie obowiązków w ramach Narodowych Sił Rezerwowych oraz w następstwie kontraktu, że przydział taki został formalnie pracownikowi nadany przez wojskowego komendanta uzupełnień. Nie był on także powołany do odbywania służby w Wojskach Obrony Terytorialnej. W takiej zatem sytuacji żołnierzowi odbywającemu służbę przygotowawczą świadczenie, o którym mowa w art. 119a ust. 1 ustawy, nie przysługuje. Stanowisko takie jest już utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z 30 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 7739/21, sygn. akt III OSK 708/21, sygn. akt III OSK 3093/21, III OSK 5036/21, z dnia 4 marca 2025 r, sygn. akt III OSK 7146/21). Tak więc słusznie organy przyjęły, że nie mogą wypłacić Burmistrzowi [...] zwrotu uprzednio wypłaconego świadczenia rekompensacyjnego.
Z uwagi zatem zasadność zawartych w skardze kasacyjnej podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że istota sprawy została wyjaśniona, w oparciu o art. 188 w zw. z art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 209 w zw. z art. 203 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.