III OSK 872/25

III OSK 872/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Kazimierz Bandarzewski
Olga Żurawska - Matusiak /przewodniczący/
Przemysław Szustakiewicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 447/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2025-01-10
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 447/24 w sprawie ze skargi Z.R. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego I.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 stycznia 2024 r., nr 992700.620.808.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 10 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 447/24, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej Z.R. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego I.J., uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 stycznia 2024 r., nr 992700.620.808.2023-SWO oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 29 września 2023 r., nr 010000/620/29555/2023/WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W motywach rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał, że podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), zgodnie z którym, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie osobie ubezpieczonej, lub pozostałym po niej członkom rodziny, świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Jak słusznie zauważył organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w toku postępowania administracyjnego Prezes ZUS był zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą – ojca skarżącej.
W rozpoznawanej sprawie organ stwierdził, że nie może przyznać małoletniej świadczenia, bowiem nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego ojca. W ocenie Sądu, stanowisko organu nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Jak wynika z niespornych ustaleń organu, ojciec dziecka na przestrzeni 48 lat życia posiadał łącznie 5 lat, 8 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Fakt, że w okresach od 12.02.2005 r. do 31.05.2006 r., od 17.02.2008 r. do 15.07.2009 r., od 21.07.2009 r. do 1.06.2013 r., od 22.03.2018 r. do 29.12.2022 r., tj. do dnia śmierci, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie jest również sporny w tej sprawie. Zdaniem organu, za szczególną okoliczność skutkującą nienabyciem prawa do świadczenia w trybie zwykłym nie może być uznany stan zdrowia ojca skarżącej, w szczególności powoływana przez stronę choroba alkoholowa. Sąd co do zasady podzielił stanowisko organu, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, natomiast o wystąpieniu omawianej przesłanki może świadczyć zdeterminowane podejmowanie przez chorego prób leczenia. Nie jest sporne w tej sprawie, że ojciec dziecka nie podejmował prób leczenia, jednak okoliczność ta, w realiach niniejszej sprawy, nie przesądza o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności skutkujące niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Należy bowiem mieć na względzie, że do wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca załączyła wypis z orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do spraw Zatrudnienia i Inwalidztwa z dnia 21 lutego 1997 r., z którego wynika, że ojciec dziecka został zaliczony do II grupy inwalidzkiej, a inwalidztwo istnieje od stycznia 1994 r. (a więc powstało, kiedy ojciec skarżącej miał 19 lat). Wnioskodawczyni przedstawiła także orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 13 marca 2000 r., z którego wynika, że ojciec dziecka od urodzenia był osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim. Jak wynika z przedstawionych przez stronę wraz z wnioskiem dokumentów, na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 października 2003 r. ojcu skarżącej została przyznana na stałe renta socjalna w związku z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Tymczasem, jak stanowi art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2003 r. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1) przed ukończeniem 18. roku życia; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25. roku życia; 3) w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Osobie, która spełnia warunki określone w ust. 1, przysługuje renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała. Powyższe oznacza, że warunkiem uzyskania prawa do renty socjalnej na stałe (a takie świadczenie zostało ojcu skarżącej przyznane) była trwała i całkowita niezdolność do pracy ustalona przez lekarza orzecznika ZUS, na zasadach i w trybie określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS (art. 5 ustawy o rencie socjalnej). Powołane dokumenty świadczą o tym, że istnieją poważne wątpliwości co do faktycznej daty powstania u ojca skarżącej całkowitej niezdolności do pracy, które nie zostały rozwiane przez organ orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 28 lipca 2023 r. Istotnie, jak wskazuje organ, z art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie. Zdaniem Sądu, powyższy przepis nie znajdzie swojego zastosowania w realiach rozpoznawanej sprawy, skoro z dokumentacji znajdującej się w aktach administracyjnych wynika, że ojciec skarżącej został uznany za osobę trwale i całkowicie niezdolną do pracy już w 2003 r. Te okoliczności powinny zostać szczegółowo zbadane przez organ, a następnie poddane ocenie pod kątem wystąpienia w tej sprawie przesłanek do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ do kwestii stanu zdrowia ojca dziecka i jego zdolności do pracy w okresie od stycznia 1994 r. do chwili śmierci odniósł się jedynie zdawkowo, podnosząc przede wszystkim kwestie choroby alkoholowej. Jednak ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej wynika, że problemy zdrowotne ojca skarżącej istniały od urodzenia, a nasiliły się już w 1994 r. Powyższe mogło niewątpliwie mieć wpływ na możliwość znalezienia przez niego zatrudnienia i uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym.
Reasumując, Prezes ZUS nieprawidłowo zebrał i ocenił w sprawie materiał dowodowy, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i przedwcześnie uznał, że nie wystąpiła jedna z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. szczególnych okoliczności skutkujących niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Nie wyjaśnił przede wszystkim, czy fakt, że ojcu skarżącej od 2003 r. została przyznana na stałe renta socjalna, oznacza, iż co najmniej od 2003 r. był on osobą całkowicie niezdolną do pracy. Ponadto nie odniósł się do okoliczności, że ojciec skarżącej był od urodzenia osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, zaś od stycznia 1994 r. osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i nie wyjaśnił, czy nie mogą one zostać uznane za szczególne okoliczności uniemożliwiające mu uzyskanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym.
Z powyższym wyrokiem nie zgodził się Prezes ZUS, wnosząc skargę kasacyjną i domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i oddalenia skargi, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
1. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pomimo tego, iż w okresie od 30 grudnia 2012 r. do 29 grudnia 2022 r. (wyliczono okres na podstawie: art. 14 ust. 2 oraz art. 65 ust. 2 ustawy emerytalnej) ojciec małoletniej nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 1685, dalej P.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że:
a) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że w okresie od 30 grudnia 2012 r. do 29 grudnia 2022 r. pomimo braku orzeczenia u ojca małoletniej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności, z powodu których ojciec małoletniej nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
b) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu pierwszej instancji materiał dowodowy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu,
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 14 ust. 2a ustawy emerytalnej poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że małoletnia skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił, że strona będąc niezadowolona z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 28 lipca 2023 r. nie skorzystała z możliwości złożenia sprzeciwu do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, a wówczas komisja lekarska ZUS bardzo szczegółowo rozpoznałaby taki sprzeciw. Należy podkreślić, że jest to jedyny właściwy tryb do ewentualnego kwestionowania orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, gdyż zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku Prezes ZUS jest związany prawomocnym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS i nie posiada jakichkolwiek uprawnień do ich kwestionowania i podważania.
W piśmie procesowym z dnia 13 maja 2025 r. skarżąca wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 182 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Z kolei według art. 182 § 3 P.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym Naczelny Sąd Administracyjny orzeka w składzie jednego sędziego, a w przypadkach, o których mowa w § 2, w składzie trzech sędziów. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie strona skarżąca kasacyjnie złożyła stosowny wniosek, a strona przeciwna nie przedstawiła odmiennych wniosków procesowych, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
W ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania skarga kasacyjna koncentruje się wokół kwestii prawidłowości zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a zasadniczy problem sprowadza się do pytania - czy rzeczywiście organ nie dopełnił obowiązków przy gromadzeniu i ocenie materiału dowodowego przed wydaniem decyzji administracyjnej w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W rozpoznawanej sprawie przytoczone zarzuty należy ocenić w odniesieniu do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z regulacji tej wynika, że przesłanki określone w tym przepisie, warunkujące przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku, muszą być spełnione łącznie. Przy czym świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła spełnić warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości.
Świadczenie w drodze wyjątku ma również charakter uznaniowy, co oznacza, że Prezes ZUS nie jest zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej oraz – jak w niniejszej sprawie – jej rodzica, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za przyznaniem świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Organ rentowy nie może zatem poprzestać na stwierdzeniu niespełnienia warunków formalnych, lecz ma obowiązek ocenić całokształt indywidualnych okoliczności sprawy – przede wszystkim sytuację życiową, zdrowotną i majątkową wnioskodawcy. Celem tej normy jest wypełnienie funkcji kompensacyjno-humanitarnej systemu ubezpieczeń społecznych, służącej pomocy osobom, które – choć nie spełniają standardowych przesłanek – znalazły się w szczególnej sytuacji, często niezawinionej. Dlatego też Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, w szczególności powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
W ocenie NSA, Sąd pierwszej instancji zasadnie podniósł, że w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS uchybił obowiązkom procesowym, bowiem nie dość wnikliwie ocenił materiał dowodowy, redukując swoją decyzję jedynie do oceny przesłanek formalnych. Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że WSA w Warszawie nie przesądził, że w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stwierdził jedynie, że Prezes ZUS nie dokonał zindywidualizowanej oceny sytuacji ojca skarżącej, przy uwzględnieniu charakteru sprawy. Zaskarżona decyzja została więc wydana bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
W sprawie bezsporne jest, że ojciec małoletniej skarżącej zmarł w wieku 48 lat. Jak wynika z niespornych ustaleń organu, ojciec małoletniej na przestrzeni 48 lat życia posiadał łącznie 5 lat, 8 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w latach 2005-2006, 2008-2009, 2009-2013, 2018-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia 28 lipca 2023 r. ustalił zaocznie całkowitą niezdolność do pracy u ojca dziecka. W orzeczeniu tym wskazał, że z dokumentacji wynika, że przed śmiercią istniała trwała, całkowita niezdolność do pracy, czas powstania niezdolności trudny do oceny. Ponadto do wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku małoletnia dołączyła wypis z orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do spraw Zatrudnienia i Inwalidztwa z dnia 21 lutego 1997 r., z którego wynika, że ojciec dziecka został zaliczony do II grupy inwalidzkiej, a inwalidztwo istnieje od stycznia 1994 r.; orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 13 marca 2000 r., z którego wynika, że ojciec dziecka od urodzenia był osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim; decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 października 2003 r., którą przyznano ojcu skarżącej na stałe rentę socjalną w związku z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Te zatem okoliczności, na co zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, powinny zostać szczegółowo zbadane przez organ, a następnie poddane ocenie pod kątem wystąpienia w tej sprawie przesłanek do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Tym samym zasadnie WSA w Warszawie uznał, że Prezes ZUS nie zebrał i nie ocenił w całości materiału dowodowego, jak również nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, czy podniesione we wniosku małoletniej okoliczności miały wpływ na wystąpienie okoliczności "nadzwyczajnego przypadku". Organ powinien był poczynić ustalenia w zakresie, czego jednak nie uczynił.
Podnieść należy, że "szczególne okoliczności" to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego, którego organ nie uczynił. Zaburzenia psychiczne (do których zalicza się choroba alkoholowa) często wykluczają osobę z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, w tym uniemożliwiają mu przyjęcie odpowiednich ról społecznych. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia.
Z powyższych względów zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego okazały się nieuzasadnione.
Podobnie za niezasadny, należało uznać zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Jakkolwiek zasadnie wskazuje organ, że data powstania niezdolności do pracy, chociaż nie została wymieniona wśród przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, bowiem pozwala ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego (por. wyrok NSA z dnia 15 lipca 2022r., sygn. III OSK 4314/21), to nie jest to jednak równoznaczne z tym, że organ jest zwolniony w danej sprawie od oceny przesłanek zachodzenia w sprawie szczególnych okoliczności zaistniałych przed tą datą. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż data ta może być okolicznością pomocną w ocenie tychże przesłanek, lecz sama w sobie nie powoduje, że w sprawie nie mogły zaistnieć szczególne okoliczności przed tą datą. Zwrócić należy uwagę, że nawet lekarz orzecznik w uzasadnieniu swojego orzeczenia wskazał, że: "przed śmiercią istniała trwała, całkowita niezdolność do pracy". Data powstania całkowitej niezdolności do pracy, wynikająca z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, nie może zatem stanowić momentu, z którym należy wiązać fakt, że osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., uznając, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, orzekł jak w wyroku.
Rozpatrując sprawę ponownie organ będzie obowiązany wyjaśnić okoliczności stanowiące o spełnieniu bądź nie spełnieniu przedstawionych wyżej przesłanek, jak również poddać wnikliwej analizie i ocenie całą dokumentację medyczną, również tę załączoną do wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a następnie rozważyć, czy brak stażu ubezpieczeniowego ojca dziecka w świetle zebranego materiału dowodowego, stanowi okoliczność usprawiedliwiającą jego brak i mogącą zostać uznaną za przesłankę spełniającą założenia specjalnych okoliczności.
W odniesieniu do wniosku pełnomocnika skarżącej o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w postępowaniu kasacyjnym trzeba zwrócić uwagę, że wniosek taki winien być złożony do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego zgodnie z regulacją art. 254 § 1 P.p.s.a.