III OSK 862/25

III OSK 862/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-06-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Artur Kuś /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 292/24 - Postanowienie WSA we Wrocławiu z 2025-03-20
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Artur Kuś (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej adwokata K. W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 20 marca 2025 r., sygn. akt IV SA/Wr 292/24 w sprawie ze skargi adwokata K. W. o wznowienie postępowania sądowego w zakresie pkt II prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 5 września 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 194/19 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
M. S. (dalej: "skarżący") wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 22 marca 2019 r. W skardze tej zawarł wniosek m.in. o ustanowienie adwokata z urzędu.
Postanowieniem z dnia 21 maja 2019 r. o sygn. akt IV SSP/Wr 77/19 referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym m.in. ustanowienie adwokata z urzędu.
Okręgowa Rada Adwokacja we Wrocławiu jako pełnomocnika z urzędu wyznaczyła adwokata K. W. (dalej: "pełnomocnik z urzędu", "adwokat").
Na rozprawie 5 września 2019 r. adwokat wniósł o zasadzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu oświadczając, że nie zostały one opłacone ani w całości, ani w części. Złożył ponadto załącznik do protokołu rozprawy zawierający spis kosztów i wydatków.
Prawomocnym wyrokiem z 5 września 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 194/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu punkcie I - oddalił skargę w całości, a w punkcie II – przyznał na rzecz adwokata od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 307 zł, w tym wynagrodzenie adwokackie w kwocie 295, 20 zł wraz z 23% podatkiem VAT i zwrot wydatków w kwocie 11,80 zł.
Pełnomocnik z urzędu – 24 października 2019 r. - sporządził i wniósł skargę kasacyjną od ww. wyroku wnosząc o przyznanie kosztów tytułem nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym oświadczając, że koszty (opłaty) nie zostały zapłacone w całości lub w części. Wyrokiem z 18 kwietnia 2023 r. o sygn. akt III OSK 2090/21 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, a w uzasadnieniu wskazał, że nie orzekł o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi strony skarżącej kasacyjnie, ponieważ wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną (art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Wniosek pełnomocnika z urzędu w tym zakresie został rozpoznany w odpowiednim postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu: postanowienia z: 26 czerwca 2023 r., 6 lipca 2023 r. i 27 lipca 2023 r.
W dniu 29 czerwca 2023 r. pismem z 26 czerwca 2023 r. pełnomocnik z urzędu wniósł m.in. o uzupełniające przyznanie, z uwzględnieniem wyroków Trybunału Konstytucyjnego (z 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 85/22, z 20 kwietnia 2023 r. sygn. SK 53/22, z 13 czerwca 2023 r., sygn. SK 83/19) kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej skarżącemu w postępowaniu w pierwszej instancji orzeczonych wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 5 września 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 194/19 w uzupełniającej kwocie 240 zł+VAT (295,20 zł z VAT).
Postanowieniem z 6 lipca 2023 r. sygn.. akt IV SA/Wr 194/19 referendarz sądowy Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu oddalił wniosek w tym zakresie (pkt II sentencji postanowienia).
Na skutek sprzeciwu (z 17 lipca 2023 r.) od ww. postanowienia referendarza w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie uzupełniających, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, kosztów zastępstwa z urzędu za pierwszą instancję orzeczonych wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 września 2019 r. postanowieniem z 28 lipca 2023 r. sygn. akt IV SA/Wr 194/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 6 lipca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 194/19 w zaskarżonej części.
W dniu 28 maja 2024 r. pełnomocnik z urzędu złożył wniosek w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r. o sygn. SK 90/22 opublikowanym w Dz.U. z 2024 r., poz. 300 w dniu 4 marca 2024 r. Na podstawie art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji lub z ostrożności art. 272 § 1 p.p.s.a. ewentualnie art. 165 p.p.s.a. lub art. 224 p.p.s.a. w związku z ww. wyrokiem (Dz.U. z 2024 r., poz. 300) uznającym za niezgodne z Konstytucją stawki i przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia za Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2023 r., poz. 2631), na podstawie których przyznano na rzecz pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu postanowieniem zawartym w pkt II wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 5 września 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 194/19 – pełnomocnik z urzędu wniósł o:
– zmianę (względnie uchylenie) rozstrzygnięcia o kosztach, zawartego w pkt II ww. wyroku przez przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w miejsce niekonstytucyjnej stawki i kwoty 240 zł+VAT (295,20 zł) w zgodnej z Konstytucją RP kwocie 480 zł+VAT (590,40 zł z VAT)
ewentualnie
– zasądzenie uzupełniających kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w niniejszej sprawie zasadzonych w pkt II ww. wyroku w uzupełniającej kwocie 295,20 zł, stanowiącej różnicę pomiędzy kosztami zasadzonymi na podstawie uznanych za niekonstytucyjne przepisów i stawki rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia za Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2023 r., poz. 2631) w kwocie 240 zł+VAT, a prawidłową stawką minimalną i zgodnymi z Konstytucją wskazanymi przez Trybunał Konstytucyjny kosztami nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które winny być zasądzone na rzecz pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie 480 zł+VAT.
Zarządzeniem sędziego z 13 czerwca 2024 r. oraz zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 14 czerwca 2024 r. wniosek pełnomocnika z urzędu z 28 maja 2024 r. został zakwalifikowany jako skarga o wznowienie postępowania w zakresie pkt II wyroku z 5 września 2019 r. o sygn. akt IV SA/Wr 194/19. Sprawę zarejestrowano pod sygn. akt IV SA/Wr 292/24.
Na rozprawie 20 marca 2025 r. pełnomocnik z urzędu oświadczył, że w uzasadnieniu skargi (o wznowienie postępowania) istnieje omyłka co do przedmiotu kosztów, tj. za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej z urzędu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z 20 marca 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 292/24 odrzucił wniesioną skargę o wznowienie jako niedopuszczalną. W motywach rozstrzygnięcia Sąd - powołując się na pogląd orzecznictwa - wskazał, że w art. 270-285 p.p.s.a. brakuje bezpośredniej podstawy prawnej do wzruszenia w trybie wznowienia postępowania prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania. Natomiast postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu nie jest postanowieniem kończącym postępowanie sądowe, a jedynie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem jest rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej. Dalej Sąd wyjaśnił, że postępowanie zainicjowane wnioskiem pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, jest bowiem związane ze skargą do sądu administracyjnego. Postanowienie rozstrzygające żądanie przyznanie wynagrodzenia nie kończy więc postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia wywiódł adwokat K. W., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 272 § 1 p.p.s.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zamknięcie pełnomocnikowi z urzędu drogi i możliwości wzruszenia prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania dotyczącego jego praw majątkowych w zakresie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną przez niego z urzędu na zasadzie prawa pomocy, pomimo jego wydania na podstawie przepisu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, a w konsekwencji możliwości doprowadzenia prawomocnego orzeczenia Sądu w zakresie przyznanych kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu do stanu zgodnego z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, pomimo wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją przepisu, na podstawie którego zostało ono wydane,
Mając na uwadze powyższe zarzuty, autor skargi kasacyjnej wniósł o zmianę (względnie uchylenie) zaskarżonego postanowienia poprzez zmianę niekonstytucyjnego rozstrzygnięcia o kosztach pomocy prawnej z urzędu zawartego w pkt II wyroku WSA we Wrocławiu z 5 września 2019 r. przez przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w urzędu na zasadzie prawa pomocy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w miejsce niekonstytucyjnej stawki i kwoty 240 zł + VAT (295,20 zł), w zgodnej z Konstytucją kwocie 480 zł + vat (590,40 zł z VAT), - ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że jest ona zasadna.
W myśl art. 270 p.p.s.a., w przypadkach określonych w dziale VII ustawy (t.j. w przypadkach przewidzianych w przepisach art. 271-285 p.p.s.a.) można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Stosownie zaś do art. 272 § 1 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.
Na tle cytowanych powyżej przepisów w orzecznictwie sądów administracyjnych wyodrębniły się dwa odmienne zapatrywania co do dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowień w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, ustalonego w oparciu o przepisy uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 27 lutego 2024 r., SK 90/22 za niezgodne z Konstytucją. W wyroku tym Trybunał orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r., poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji.
W pierwszym nurcie orzeczniczym, który podzielił Sąd I instancji, przyjmuje się, że postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia jest wyłącznie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem jest rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej i tym samym nie jest postanowieniem kończącym postępowanie sądowe. Postępowanie zainicjowane wnioskiem pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, jest bowiem związane ze skargą do sądu administracyjnego, a tym samym postanowienie rozstrzygające żądanie o przyznanie wynagrodzenia nie kończy postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania.
W myśl drugiego poglądu dopuszczalne jest wznowienie, na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego, postępowania zakończonego postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie. Sądy reprezentujące takie stanowisko wskazują, że w świetle prawidłowo rozumianego brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz art. 270 p.p.s.a. i art. 272 § 1 p.p.s.a., pozbawione podstaw jest uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich postanowienia niekończące co do istoty postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 p.p.s.a.
Rozbieżności te rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 2025 r., sygn. akt. II FPS 1/25, zgodnie z którą "artykuł 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, ze zm.) w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania prawomocnego orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy".
W ocenie składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykładnia przepisów art. 270 p.p.s.a. i art. 272 § 1 p.p.s.a. musi mieć prokonstytucyjny charakter i uwzględniać w pełnym zakresie treść art. 190 ust. 4 Konstytucji. Wprowadzając ten przepis do Konstytucji, ustrojodawca ustanowił generalną normę prawną, stanowiącą samoistną przesłankę wznowienia. Wznowienie postępowania przewidziane w art. 190 ust. 4 Konstytucji jest więc szczególną instytucją, określaną w doktrynie prawa pojęciem uzdrowienia (sanacji) postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym. W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że regulacja ta stwarza możliwość ponownego rozpatrzenia danej sprawy na podstawie zmienionego stanu prawnego, ukształtowanego w następstwie orzeczenia Trybunału. Możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Podkreśla się również, że wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji, nie jest tożsame ze wznowieniem postępowania w ujęciu, w jakim instytucja ta funkcjonuje w poszczególnych procedurach, lecz obejmować ma wszelkie instrumenty proceduralne, przewidziane na wypadek orzeczenia przez Trybunał o niezgodności z Konstytucją podstawy prawnej orzeczenia. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jest zgodność i co do tego, że mechanizmem przewidzianym w tym przepisie muszą być objęte zarówno wyroki, jak i postanowienia, bez względu na kończący bądź niekończący postępowania charakter. Zdaniem NSA, podejmującego uchwałę, z tej perspektywy oczywiste jest, że art. 190 ust. 4 Konstytucji nie pozwala różnicować dopuszczalności wznowienia w zależności od znaczenia orzeczenia dla postępowania (kończące postępowanie w sprawie, incydentalne) czy od jego merytorycznej zawartości. Powołane przepisy art. 270 p.p.s.a. i art. 272 § 1 p.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji, uzasadniają przyjęcie tezy, że instytucja wznowienia postępowania z powodu wydanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego może znaleźć zastosowanie nie tylko w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny, w ramach postępowania kończącego postępowanie w przedmiocie objętym tym właśnie orzeczeniem sądowym, ale także prawomocnego orzeczenia wydanego w sprawie wpadkowej. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach "danego postępowania", czyli tego postępowania, w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to właściwe dla jego podjęcia postępowanie. Akceptacja stanowiska o niedopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem niekończącym postępowania w danej sprawie, wydanego na stwierdzonej przez Trybunał niekonstytucyjnej podstawie prawnej, prowadziłaby do braku możliwości wykonania wyroku tegoż Trybunału, a ponadto zostałby zakwestionowany ratio legis art. 190 ust. 4 Konstytucji, jakim jest przywrócenie stanu konstytucyjności konkretnego orzeczenia.
Z art. 269 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. wynika, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Jest ona wiążąca w tym sensie, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z 27 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 957/23).
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym w całości podziela stanowisko wyrażone w uchwale z 26 maja 2025 r. sygn. akt II FPS 1/25.
Uwzględniając zatem, że sformułowana przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu ocena prawna dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowienia w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, została oparta na założeniu przeciwnym do wyrażonego w przywołanej uchwale, postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 272 § 2 p.p.s.a., art. 275 p.p.s.a., art. 276 p.p.s.a., art. 278-285 p.p.s.a. oraz art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji, należało uznać za zasadne w stopniu skutkującym uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Ponownie oceniając dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania w niniejszej sprawie, Sąd I instancji uwzględni ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym postanowieniu oraz pogląd prawny wyrażony w uchwale NSA z 26 maja 2025 r. sygn. akt II FPS 1/25.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.