III OSK 858/22

III OSK 858/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-05-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-30
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący/
Mariusz Kotulski /sprawozdawca/
Zbigniew Ślusarczyk
Symbol z opisem
647  Sprawy związane z ochroną danych osobowych
Hasła tematyczne
Ochrona danych osobowych
Sygn. powiązane
II SA/Wa 638/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-12-10
Skarżony organ
Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 141 § 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 61a § 1, art. 65 § 1, art. 66 § 3, art. 6
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 7
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2019 poz 1781
art. 1 ust. 1
Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (t. j.)
Dz.U. 2007 nr 63 poz 424
art. 71
Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - tekst jednolity
Dz.U.UE.L 2016 nr 119 poz 1 art. 2 ust. 2 lit. a
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z  przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Nina Muszyńska po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 638/21 w sprawie ze skargi A. O. na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. zasądza od A. O. na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 638/21, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. O. na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania, uchylił zaskarżone postanowienie (pkt 1), a także zasądził od Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych na rzecz skarżącego A. O. zwrot kosztów postępowania (pkt 2).
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Pismem z dnia [...] października 2020 r. A. O. (dalej: "skarżący") złożył skargę dotycząca przetwarzania jego danych osobowych przez Instytut Pamięci Narodowej - Komisję [...] poprzez zamieszczenie jego danych osobowych na stronie internetowej IPN pod adresem [...].
W treści skargi skarżący zarzucił IPN:
- naruszenie art. 51 ust. 4 Konstytucji RP poprzez niezrealizowanie uzasadnionego prawa do usunięcia nieprawdziwych informacji dotyczących jego osoby zamieszczonych na stronie [...] – [...], informacji dotyczących jednostek archiwalnych o sygn.: [...] i [...] o treści: "Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim "[...]" dotycząca A. O.;
- naruszenie art. 12 ust. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, zwane dalej: "RODO" - poprzez nieusunięcie nieprawdziwego wpisu w [...] IPN.
Skarżący wniósł o nakazanie usunięcie jego danych osobowych ze strony [...].
Po rozpoznaniu skargi Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (dalej: "Prezes UODO", "organ") postanowieniem z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...], na podstawie art. 61a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a.") w związku z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1781, zwana dalej: "u.o.d.o.") oraz art. 71 i art. 53f ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2019 r. poz. 1882 z późn. zm., zwana dalej: "ustawa o IPN"), odmówił wszczęcia postępowania w sprawie skargi A. O. na przetwarzanie jego danych osobowych przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję [...].
Na powyższe postanowienie skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że wniosek strony skarżącej, zmierzający do zainicjowania postępowania mającego na celu doprowadzenie do zmiany zakresu informacji zawartych w zbiorach IPN i do stanu zgodnego z rzeczywistością, stanowi wyraz realizacji gwarantowanego Konstytucją prawa do uzupełnienia, sprostowania lub usunięcia danych nieodpowiadających prawdzie. Tymczasem organ, przyjęte przez siebie stanowisko oparł na poglądzie, zgodnie z którym regulacje zawarte w RODO ograniczają się "wyłącznie" do Bazy Materiału Genetycznego (wskazanej w art. 53f ustawy o IPN) – art. 71 ustawy o IPN. Taka wykładnia tego przepisu jest niewłaściwa.
W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 2600/21, który wskazał, że w treści art. 71 ustawy o IPN ustawodawca nie użył słów: "wyłącznie", "jedynie", "tylko" itp. Zatem przyjęta przez Prezesa UODO wykładnia nie uwzględnia literalnego brzmienia przepisu, a jego "uzupełnianie" o wspomniane słowa w celu uzyskania określonego celu wykładni stanowi przykład wykładni prawotwórczej contra legem. Niewątpliwie prowadziło to do zastosowania wnioskowania a contrario, lecz pamiętać należy o tym, że wnioskowanie to jest zawodne, a co więcej czym innym jest ustalenie znaczenia interpretowanego przepisu, a czym innym wyprowadzenie wniosków o niewiązaniu skutków prawnych z przypadkami nieunormowanymi. "W większości przypadków, kiedy mamy do czynienia z wnioskowaniem a contrario, podmiot przeprowadzający to wnioskowanie obowiązujący przepis sam dekonstruowuje w ten sposób, by znalazły się w nim wspomniane zwroty "jedynie itp." (J. Nowacki, Z. Tabor, "Wstęp do prawoznawstwa.", Zakamycze 2000, s.212). Takim właśnie uzupełnienie treści przepisu, przez podmioty dokonujące jego wykładni miało miejsce w niniejszej sprawie.
Sąd I instancji wskazał ponadto, że zastosowane przez Prezesa UODO wnioskowanie oznaczałoby, że dane znajdujące się w rejestrach Instytutu Pamięci Narodowej pozostają poza jakąkolwiek kontrolą organów powołanych do przetwarzania i ochrony danych osobowych, nawet jeżeli nie odpowiadają rzeczywistości. W rezultacie, w odniesieniu do danych niepełnych lub nieprawdziwych brak byłoby jakiegokolwiek trybu ich weryfikacji. Tymczasem norma zawarta w art. 51 ust. 4 Konstytucji RP pozostaje w bezpośrednim związku z regulacją art. 47 Konstytucji, przyznającym każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia (...). Dane archiwalne, gromadzone w bazach IPN dotyczą niejednokrotnie tych obszarów życia, które odnoszą się właśnie do czci oraz dobrego imienia, a w sytuacji, gdy są one niezgodne z prawdą, to wówczas dochodzi o naruszenia tych, konstytucyjnie chronionych, wartości. Wypada w tym miejscu zwrócić uwagę na treść pkt 158 preambuły RODO, który expressis verbis przewiduje możliwość stosowania regulacji RODO do przetwarzania danych osobowych w celach archiwalnych. Z takim zaś przypadkiem mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy, gdzie intencją skarżącego było uzupełnienie oraz usunięcie nieprawdziwych danych w Biuletynie Informacji Publicznej IPN. Modyfikacja danych zawartych w Biuletynie niewątpliwie mieści się w zakresie przetwarzania danych osobowych w celach archiwalnych, a z perspektywy przywołanych wcześniej regulacji konstytucyjnych, objęta jest zakresem regulacji RODO.
Sąd I instancji podkreślił, że wskutek nieuzasadnionego zastosowania rozumowania a contrario względem art. 71 ustawy o IPN organ administracyjny nieprawidłowo przyjął, że przepisy RODO stosuje się wyłącznie w odniesieniu do Bazy Materiału Genetycznego. Umknęło natomiast uwadze organu to, że z treści pkt 27 preambuły RODO wprost wynika, iż jego przepisów nie stosuje się względem osób zmarłych – jakkolwiek dopuszczono możliwość przyjęcia przez państwa członkowskie przepisów o przetwarzaniu danych osobowych osób zmarłych. Takim wyjątkiem zdaje się być art. 71 ustawy o IPN. Traktować go więc należy jako normatywną podstawę do stosowania regulacji RODO względem danych, które co do zasady pozostawały poza jego zakresem. Nie jest to więc wyjątek od reguły, który dopuszcza możliwość ochrony danych osobowych, którymi administruje IPN, lecz należy go postrzegać jako przewidziane prawem odstępstwo od generalnej zasady niestosowania RODO względem osób zmarłych.
Oceniając przebieg postępowania WSA w Warszawie stwierdził, że w konsekwencji w przedmiotowym stanie faktycznym i prawnym nie było podstaw do odmowy wszczęcia postępowania ze względu na brak regulacji normujących zmianę danych zawartych w katalogach IPN, skoro tego rodzaju normą był właśnie powołany wyżej przepis Konstytucji RP, jak również przepisy RODO, których zastosowanie, w świetle tego co zostało wyżej powiedziane, organ winien był rozważyć (tak: NSA w wyroku z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 2600/21, CBOSA).
Nadto Sąd I instancji podzielił pogląd wyrażany w wyroku z 25 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 3325/19, iż przepis art. 61a § 1 k.p.a. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy postępowania zainicjowanego wnioskiem strony nie da się prowadzić. Innymi słowy, gdy okoliczności prawne wykluczają podjęcie przez organ działań zmierzających do załatwienia sprawy administracyjnej. Jednakże organ odmawiając wszczęcia postępowania administracyjnego, nie może argumentować swojego działania brakiem właściwości, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Jeżeli bowiem organ, który otrzymał wniosek uznaje się za niewłaściwy, wówczas zastosowanie znajduje art. 65 lub 66 k.p.a. W konsekwencji, po zbadaniu treści podania i stwierdzeniu braku właściwości organ winien albo przekazać sprawę organowi właściwemu (art. 65 § 1 k.p.a.), albo, jeżeli takowego nie jest w stanie ustalić lub gdy właściwy jest sąd powszechny – zwrócić podanie wnoszącemu (art. 66 § 3 k.p.a.). W żadnej mierze nie może być to jednak przesłanka do odmowy wszczęcia postępowania, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, gdyż oba tryby (odmowa wszczęcia postępowania oraz przekazanie podania według właściwości) są względem siebie niezależne i niekonkurencyjne.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.") w związku z art. 61a § 1, art. 65 § 1 i art. 66 § 3 k.p.a. poprzez uznanie, że nieposiadanie przez Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych uprawnień do rozpatrywania sprawy nie może być przyczyną odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie, lecz Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych w takim przypadku powinien przekazać sprawę organowi właściwemu albo zwrócić podanie wnoszącemu;
b) art. 141 § 4 zdanie pierwsze p.p.s.a. poprzez wyjaśnianie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w części uzasadnienia zaskarżonego wyroku dotyczącej możliwości stosowania RODO w działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sposób niepozwalający ocenić, które fragmenty uzasadnienia zaskarżonego wyroku są jedynie powołaniem wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2021 r. (sygn. akt III OSK 2600/21), a które fragmenty zawierają własne stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w niniejszej sprawie;
c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 Konstytucji, art. 6 k.p.a. i art. 1 ust. 1 u.o.d.o. poprzez uznanie, że Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych może prowadzić postępowanie administracyjne w sprawie będącej przedmiotem skargi wniesionej przez Pana A. O.;
2) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 2 ust. 2 lit. a) RODO poprzez:
- pominięcie dokonania wykładni tego przepisu, wskutek czego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie zajął stanowiska, czy działalność Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu polegająca na realizacji zadań określonych w art. 1 ustawy o IPN stanowi działalność nieobjętą zakresem prawa Unii Europejskiej,
- jego niezastosowanie, wskutek czego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że nie było podstaw do odmowy wszczęcia postępowania ze względu na brak regulacji normujących zmianę danych zawartych w katalogach IPN, skoro tego rodzaju normą były przepisy RODO;
3) naruszenie prawa materialnego tj. art. 71 ustawy o IPN poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na uznaniu go za przepis rozszerzający zastosowanie RODO na przetwarzanie w Bazie Materiału Genetycznego informacji dotyczących osób zmarłych, podczas, gdy jest on przepisem stanowiącym o zastosowaniu RODO do przetwarzanych w Bazie Materiału Genetycznego informacji dotyczących osób żyjących.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, w przypadku uznania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie Prezes UODO wniósł o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, a także rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. O. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.
Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.
Skarga kasacyjna jest zasadna.
Podobna sprawa była już przedmiotem rozpoznania przez NSA w wyroku NSA z 5 lutego 2025 r., sygn. III OSK 6482/21.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do zasadniczego problemu dotyczącego możliwości zastosowania przepisów RODO w działalności Instytutu Pamięci Narodowej. Pomimo bowiem tego, że organ w tym zakresie odwoływał się do przepisów art. 71 w zw. z 53f ustawy o IPN (wszystkie przepisy w brzmieniu na dzień wydania postanowienia organu) Sąd I instancji stanowiska tego nie zweryfikował. Wyjaśnił jedynie, że w jego ocenie dane "znajdujące się w rejestrach Instytutu Pamięci Narodowej nie pozostają poza jakąkolwiek kontrolą organów powołanych do przetwarzania i ochrony danych osobowych", a "w rezultacie, w odniesieniu do danych niepełnych lub nieprawdziwych brak byłoby jakiegokolwiek trybu weryfikacji" po czym wskazał na przepisy art. 51 ust. 4 w zw. z art. 47 Konstytucji RP.
Analizując wzajemną relację pomiędzy ustawą o IPN a RODO należy zatem odwołać się do treści powołanego przez organ art. 71 ustawy o IPN, który stanowi, że "[w] działalności Instytutu Pamięci określonej w art. 1 przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. (...) stosuje się do prowadzenia Bazy". Z ustawy o IPN wynika, że jedyną "Bazą"’ jaką tworzy i administruje Prezes IPN jest Baza Materiału Genetycznego uregulowana w art. 53f ustawy. Dla czytelności wywodu regulację tę należy przytoczyć w całości. I tak art. 53f ustawy o IPN stanowi:
1. W celu prowadzenia prac poszukiwawczych oraz identyfikacji tożsamości osób, o których mowa w art. 53b, w Instytucie Pamięci tworzy się Bazę Materiału Genetycznego, zwaną dalej "Bazą", której administratorem jest Prezes Instytutu Pamięci.
2. Baza obejmuje:
1) dane i informacje o osobach, których krewni stracili życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r. i miejsce ich pochowania nie jest znane:
a) imię i nazwisko,
b) adres do korespondencji,
c) oznaczenie materiału genetycznego i miejsce jego przechowywania,
d) określenie stopnia pokrewieństwa z krewnym, jego imię i nazwisko, datę urodzenia i imię ojca oraz stopień wojskowy,
e) wskazanie okoliczności mogących służyć odnalezieniu miejsca pochowania i ustaleniu tożsamości, w szczególności dotyczących aresztowania, miejsc osadzenia oraz organów bezpieczeństwa państwa i ich funkcjonariuszy prowadzących postępowania w sprawach krewnego;
2) dane i informacje o zwłokach, szczątkach lub prochach ludzkich, o których mowa w art. 53b:
a) miejsce odkrycia zwłok, szczątków lub prochów ludzkich, oznaczenie materiału genetycznego z ekshumowanych zwłok, szczątków lub prochów ludzkich oraz miejsce jego przechowywania,
b) miejsce pochowania zwłok, szczątków lub prochów ludzkich, w tym lokalizację cmentarza i grobu (kwatera, rząd, numer w rzędzie);
3) wyniki badań genetycznych.
3. Osoby, o których mowa w ust. 2 pkt 1, mogą zgłaszać wnioski o zarejestrowanie w Bazie swoich danych oraz przekazać swój materiał genetyczny.
4. Prezes Instytutu Pamięci dokonuje weryfikacji danych i informacji o osobach, o których mowa w ust. 2 pkt 1, nie rzadziej niż co 10 lat od ich zarejestrowania w Bazie pod kątem celowości dalszego ich przetwarzania lub wykorzystywania.
5. Usunięcie danych i informacji o osobach, o których mowa w ust. 2 pkt 1, następuje na wniosek tych osób. W przypadku usunięcia danych i informacji z Bazy materiał genetyczny przekazany przez te osoby podlega zniszczeniu.
6. Usunięcia danych i informacji o osobach, o których mowa w ust. 2 pkt 1, oraz zniszczenia materiału genetycznego przekazanego przez te osoby dokonuje się również, gdy w wyniku weryfikacji, o której mowa w ust. 4, stwierdzono niecelowość dalszego przetwarzania lub wykorzystywania tych danych lub informacji, informując o tym fakcie te osoby.
7. Usunięcia danych i informacji o osobach oraz zniszczenia materiału genetycznego dokonuje komisja powołana przez Prezesa Instytutu Pamięci, sporządzając z tych czynności protokół.
8. Informacje objęte Bazą, z wyjątkiem informacji dotyczących miejsca odkrycia zwłok, szczątków lub prochów ludzkich oraz miejsca pochowania zwłok, szczątków lub prochów ludzkich, w tym lokalizacji cmentarza i grobu (kwatera, rząd, numer w rzędzie), nie podlegają udostępnieniu osobom trzecim.
9. Pobieranie i przechowywanie materiału genetycznego oraz prowadzenie badań porównawczych materiału genetycznego pobranego z ekshumowanych zwłok, szczątków lub prochów ludzkich z materiałem genetycznym znajdującym się w Bazie, Instytut Pamięci zleca:
1) grupie uczelni medycznych lub
2) grupie uczelni prowadzących działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych, lub
3) grupie innych podmiotów uprawnionych do prowadzenia badań porównawczych materiału genetycznego na podstawie odrębnych przepisów, lub
4) grupie składającej się z uczelni i podmiotów wymienionych w pkt 1-3 - powołanej na podstawie umowy do realizacji tych zadań.
10. Zmiany w składzie grupy, o której mowa w ust. 9, wymagają uzyskania zgody Prezesa Instytutu Pamięci.
Na tle cytowanych wyżej przepisów w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest pogląd, że art. 71 ustawy o IPN nie ogranicza stosowania RODO jedynie do Bazy Materiału Genetycznego a przeciwnie - rozszerza jego stosowanie na dane osobowe osób zmarłych, co do których RODO z uwagi na treść motywu 27 preambuły RODO nie ma zastosowania (por. wyroki NSA: z 25.08.2020 r., I OSK 3325/19; z 17.04.2024 r., III OSK 4173/21; z 15.06.2021 r., III OSK 2600/21; z 9.07.2024 r., III OSK 2572/22 wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na www.cbois.nsa.gov.pl). Pogląd ten, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, należy jednak zweryfikować. Z cytowanego wyżej art. 53f, a zwłaszcza jego ustępów 2 – 8 jednoznacznie wynika, że Baza zawiera dane osobowe osób żyjących, których krewni stracili życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych, a których miejsce pochowania nie jest znane. Oprócz podstawowych danych Baza zawiera także szczególne dane osób żyjących – ich materiały genetyczne stanowiące szczególną kategorię danych osobowych w rozumieniu art. 9 RODO. W art. 57f nie ma żadnego odniesienia do "danych osobowych osób zmarłych", a jedynie mowa w nim o "danych i informacjach o zwłokach, szczątkach lub prochach ludzkich" w zakresie "miejsca odkrycia zwłok, szczątków lub prochów ludzkich, oznaczenia materiału genetycznego z ekshumowanych zwłok (...). Trudno zatem przyjąć, że przepis ten ustanawia jakiekolwiek zasady ochrony danych osobowych osób zmarłych niepodlegających co do zasady RODO i poszerza zakres jego stosowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego regulację art. 71 ustawy o IPN należy odczytywać w kontekście motywu 158 preambuły RODO, ale nie wyłącznie tylko jego zdania pierwszego dotyczącego danych osób zmarłych, ale przede wszystkim w kontekście jego dalszych zdań dotyczących możliwości odrębnego regulowania przez państwa członkowskie przetwarzania danych osobowych zawartych w szczególnych dla danego państwa materiałach archiwalnych. I tak motyw ten wyjaśnia: "Jeżeli dane osobowe są przetwarzane do celów archiwalnych, niniejsze rozporządzenie powinno mieć zastosowanie także do takiego przetwarzania; należy jednak pamiętać, że niniejsze rozporządzenie nie powinno mieć zastosowania do danych osobowych osób zmarłych. Organy lub podmioty publiczne lub podmioty prywatne posiadające wpisy będące przedmiotem interesu publicznego powinny zgodnie z prawem Unii lub prawem państwa członkowskiego mieć prawny obowiązek nabywania, ochrony, oszacowywania, systematyzowania, opisywania, przekazywania, promowania, rozpowszechniania i udostępniania wpisów o trwałej wartości dla ogólnego interesu publicznego. Państwa członkowskie powinny także mieć możliwość zezwolenia na dalsze przetwarzanie danych osobowych do celów archiwalnych, na przykład z myślą o dostarczeniu konkretnych informacji o postawie politycznej w dawnych systemach państw totalitarnych, o przypadkach ludobójstwa, zbrodniach przeciwko ludzkości (zwłaszcza holokauście) czy zbrodniach wojennych". Z powyższego motywu wynika, że w odniesieniu do działalności IPN art. 71 ustawy powinien być odczytywany nie jako przypadek rozszerzenia stosowania RODO na dane osób zmarłych, ale jako ustanawiający wyjątek od reguły niestosowania RODO do danych osobowych zgromadzonych w materiałach archiwalnych.
Powyższą tezę o art. 71 ustawy o IPN jako ograniczającym stosowanie RODO wyłącznie do Bazy Materiału Genetycznego wzmacnia analiza zmian ustawodawczych ww. przepisu, który w pierwotnym brzmieniu stanowił, że "[w] działalności Instytutu Pamięci, określonej w art. 1, nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2002 r., poz. 926, z późn. zm.). Takie rozwiązanie podyktowane było uwzględnieniem specyfiki działalności IPN i odmiennym uregulowaniem problematyki przetwarzania i ochrony danych osobowych w ustawie o IPN (por. J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona Danych osobowych, Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2015, s. 302) W związku z wpisaniem w 2016 roku do ustawy o IPN podstaw prawnych prowadzenia ww. Bazy przepis uzyskał brzmienie: "W działalności Instytutu Pamięci określonej w art. 1, z wyjątkiem prowadzenia Bazy, o której mowa w art. 53f, nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych". I wreszcie aktualne brzmienie wskazujące na stosowanie RODO do Bazy Materiału Genetycznego, które należy interpretować w kontekście wcześniejszego brzmienia tego przepisu.
Nie bez znaczenia jest również treść art. 1 ustawy o IPN, który wśród zakresu regulacji tej ustawy w ustępie 3 wymienia: "ochronę danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum Instytutu Pamięci". Przepis ten odczytywany z ww. motywem 158 RODO prowadzi do wniosku, że przetwarzanie danych osobowych zawartych w materiałach archiwalnych w IPN pozostaje poza zakresem stosowania RODO z wyjątkiem Bazy Materiału Genetycznego z uwagi na brzmienie art. 71 ustawy o IPN. Analiza przepisów tej ustawy wskazuje zresztą jednoznacznie, że zawiera ona całkowicie odrębną od RODO regulację z zakresu zbierania, przetwarzania, udostępniania, prostowania danych zawartych w materiałach archiwalnych IPN. Wystarczy wymienić regulacje zawarte w Rozdziale 4 zwłaszcza przepisy art. 35b czy 42. Ten pierwszy stanowi, że "1. Każdy ma prawo załączyć do zbioru dotyczących go dokumentów własne uzupełnienia, sprostowania, uaktualnienia, wyjaśnienia oraz dokumenty lub ich kopie. Dane już zawarte w dokumentach nie ulegają zmianie. 2. Uzupełnienia, sprostowania, uaktualnienia, wyjaśnienia oraz dokumenty lub ich kopie dołącza się do zbioru dokumentów z oznaczeniem ich w sposób pozwalający na ich odróżnienie od dokumentów zgromadzonych przez Instytut Pamięci w trybie art. 25." Z kolei drugi brzmi: "Jeżeli Dyrektor Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej zostanie zawiadomiony, że znajdujące się w dokumentach dane osobowe są nieprawdziwe, to informacje o tym dołącza się niezwłocznie do zbioru dokumentów dotyczących danej osoby".
Już powyższe unormowania wskazują, że stosowanie ustawy o IPN wespół z RODO do materiałów archiwalnych nie jest możliwe. Artykuł 1 pkt 3 ustawy o IPN wskazuje zatem, że regulacja w ustawie o IPN obejmuje całościową (z wyjątkiem określonym w art. 71 ustawy) problematykę danych osobowych i zawiera prawne mechanizmy ochrony z uwzględnieniem specyficznej działalności IPN, którego działalność obejmuje zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy m. in. "ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (...)". Specyfika działalności IPN wymagała zatem odrębnej regulacji w zakresie ochrony i przetwarzania danych osobowych zawartych w materiałach archiwalnych gromadzonych w Instytucie Pamięci.
Z powyższego wynika, że stanowisko organu było prawidłowe. Owszem można rozważać czy regulacje ustawy o IPN przewidujące publikowanie na podstawie dokumentów zgromadzonych w archiwum katalogów zawierających dane osobowe pracowników, funkcjonariuszy i żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa (vide: art. 52a pkt 6) oraz informację o wyniku postępowania lustracyjnego (art. 52b ust. 1 pkt 8) spełniają standardy konstytucyjne jednak takie rozważania w rozpoznawanej sprawie wykraczałyby poza przedmiot postępowania i pozostawało poza granicami sprawy w rozumieniu art. 134 § 1 p.p.s.a. Stanowisko Sądu I instancji nie mogło spowodować przypisania Prezesowi Urzędu Ochrony Danych Osobowych kompetencji do zastosowania RODO w odniesieniu do danych osobowych zgromadzonych w materiałach archiwalnych IPN.
Nieuprawniony jest także pogląd WSA w Warszawie, że w rozpoznawanej sprawie ewentualny brak kompetencji organu powołanego do ochrony danych osobowych (czego zresztą Sąd nie przesądził ostatecznie w sprawie) nie mógł prowadzić do odmowy wszczęcia postępowania na podstawie art. 61 a § 1 k.p.a., a co najwyżej powinien skutkować zastosowaniem albo art. 65 § 1 k.p.a. (przekazanie podania organowi właściwemu), albo 66 § 3 k.p.a. (zwrotem podania). Zauważyć bowiem trzeba, że przekazanie podania organowi właściwemu warunkowane jest istnieniem sprawy administracyjnej w rozumieniu art. 1 pkt 1 k.p.a. do załatwienia której ma kompetencję inny organ. W ustawie o IPN nie występuje sprawa, której przedmiotem byłoby usunięcie danych osobowych z katalogu publikowanego na podstawie dokumentów zgromadzonych w archiwum. Zarówno przygotowanie danych do rejestru, o którym mowa w art. 52a pkt 6 ustawy, jak i zamieszczanie w nim wzmianek i informacji w trybie art. 52b ust. 1 pkt 6 czy pkt 8 następuje w formie czynności organu niewymagających wydania decyzji administracyjnych z czego wynika, że do tych czynności nie mają zastosowania przepisy k.p.a. Podobnie rzecz ma się ze zwrotem podania, które zastrzeżone jest na wypadek niemożności ustalenia organu właściwego lub właściwości sądu powszechnego. Jak wynika natomiast z treści podania skarżący nie formułował swojego żądania jako roszczenia z zakresu ochrony dóbr osobistych (co ewentualnie mogłoby przemawiać za właściwością sądu powszechnego), lecz jasno określał, że z uwagi na ustalenia [...] w sprawie o sygn. [...] nakazania IPN usunięcia uchybień w procesie przetwarzania danych osobowych poprzez usunięcie jego danych osobowych z publicznego katalogu w oparciu o przepisy RODO. Takie postępowanie zaś, jak wyjaśniono wyżej, nie mogło być prowadzone. W konsekwencji organ prawidłowo zastosował art. 61a § 1 k.p.a. i odmówił wszczęcia postępowania w sprawie.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.