III OSK 814/23

III OSK 814/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Mirosław Wincenciak
Tamara Dziełakowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 259/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-08-25
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 145 § 1 pkt 3. art. 24 § 1 pkt 5
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2021 poz 291
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Protokolant: asystent sędziego Adam Płusa po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej O. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 259/22 w sprawie ze skargi O. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 259/22 oddalił skargę O. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 grudnia 2021 r. nr 992700/620/889/2019-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
O. K. (dalej: "skarżący", "wnioskodawca") pismem z dnia 2 grudnia 2019 r. zwrócił się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ", "Prezes ZUS") wydał w dniu 6 grudnia 2021 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z poźn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), decyzję nr 992700/620/889/2019-SWO, którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 5 października 2021 r. o odmowie przyznania O. K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu W. K. Organ wydał ww.
decyzję wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - wyrokiem z dnia 22 stycznia 2021 r. sygnatura akt II SA/Wa 925/20 - zaskarżonej decyzji z dnia 20 marca 2020 r. i poprzedzającej ją decyzji z 23 stycznia 2020 r. znak: 010000/620/22600/2019/CSW.
Organ uzasadniając rozstrzygnięcie zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm., zwana dalej: "ustawa emerytalna"), możliwe jest, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki.
Prezes ZUS stwierdził, że z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów oraz pozyskanych danych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS wynika, że udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe ojca, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 44 lat, wynoszą łącznie 5 lat, 11 miesięcy i 7 dni. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych
– wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 8 miesięcy okresów składkowych (są to wyłącznie okresy wykonywania pracy w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności).
Organ wskazał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.
W okresach od 5 marca 1996 r. do 30 czerwca 1997 r., od 26 czerwca 1999 r. do 28 lutego 2001 r., od 20 kwietnia 2001 r. do 9 kwietnia 2007 r., od 4 maja 2009 r.
do 21 grudnia 2017 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca wnioskodawcy pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych, przy czym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu czasu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.
Zdaniem organu, z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec strony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu
nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia ojca wnioskodawcy, została ustalona orzeczeniem
lekarza orzecznika ZUS z dnia 31 sierpnia 2021 r. dopiero od 19 sierpnia 2019 r.
Organ zaznaczył, że orzeczenie zostało wydane po dokonaniu analizy przedstawionej przez wnioskodawcę dokumentacji medycznej z przebiegu leczenia oraz pozyskanej z Narodowego Funduszu Zdrowia. W wymienionych okresach nie istniały zatem przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca wnioskodawcy w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Pismem z dnia 29 grudnia 2021 r. O. K. wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę O. K. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie narusza ani przepisów prawa procesowego, ani przepisów prawa materialnego będących materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia.
Sąd I instancji stwierdził, że w świetle rozważań zawartych w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 925/20, uchylającym decyzję Prezesa ZUS z dnia 20 marca 2020 r., w sprawie nie została właściwie zbadana przez organ kwestia przesłanki "szczególnych okoliczności". Sąd zaznaczając, że kwestie drogi życiowej i osiągnięć sportowych skarżącego nie mają wpływu na rozstrzygnięcie sprawy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zwrócił uwagę, że organ nie pouczył skarżącego o konieczności złożenia wyjaśnień dotyczących przyczyn, z powodu których wystąpiły wielokrotnie przerwy w stażu ubezpieczeniowym jego ojca. Brak wyjaśnienia przyczyn tych przerw uniemożliwia zaś Sądowi prawidłową kontrolę zaskarżonej decyzji. Sąd ponadto stwierdził, że organ nie dokonał pełnych ustaleń co do sytuacji materialnej skarżącego, a w szczególności pominął fakt obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na mężu jego matki. Jednocześnie Sąd nie powziął wątpliwości co
do rzetelności załączonego do akt sprawy wydruku z bazy KSI ZUS. Ponadto za trafne uznał przyjęcie przez organ, przy ustalaniu dochodu rodziny skarżącego, kwoty brutto wynagrodzenia.
Zdaniem Sądu rozstrzygającego przedmiotową sprawę, nie jest uzasadnione twierdzenie skarżącego, że w przedmiotowej sprawie organ nie zebrał oraz nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes
ZUS, wbrew twierdzeniom skargi, rozpatrując przedmiotową sprawę, wziął pod uwagę przesłanki wynikające z powołanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i wyjaśnił wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji.
Sąd I instancji wskazał, że należy jednocześnie podkreślić, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy
i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.
Ustawa emerytalna nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", których istnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Dokonując jednak wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych
i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że w rozpatrywanej sprawie ojciec skarżącego, W. K. zmarły 23 sierpnia 2019 r., nie spełnił przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ponieważ orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 31 sierpnia 2021 r. ustalono, że był całkowicie niezdolny do pracy od 19 sierpnia 2019 r. Skoro w przypadku ojca skarżącego całkowitą niezdolność do pracy uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia ustalono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od 19 sierpnia 2019 r., zatem należało uznać, że do tego dnia nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Zdaniem Sądu podnoszona przez skarżącego okoliczność, związana ze
stanem zdrowia jego ojca, nie mogła stanowić okoliczności szczególnej, usprawiedliwiającej przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia, albowiem na podstawie dostępnej dokumentacji medycznej nie sposób przyjąć, że okoliczność ta rzeczywiście miała wpływ na jego zdolność do podjęcia zatrudnienia.
W ocenie Sądu skoro skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności
w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna skarżącego, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie mogła stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.
Podsumowując, w niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy ubezpieczonego (5 lat, 11 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych) na przestrzeni 44 lat życia, kiedy to nie była wobec niego orzeczona niezdolność do pracy tak całkowita, jak i częściowa. W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.").
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł O. K., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
I. mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, naruszenie przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1
pkt 3 i art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. poprzez oddalenie skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6 grudnia 2021 r., znak: 992700/620/889/2019-SWO w sytuacji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów dających podstawę do wznowienia postępowania, bowiem w przy wydawaniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6 grudnia 2021 r., znak: 992700/620/889/2019-SWO, brał udział pracownik, który winien być wyłączony na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. Pracownik ten bowiem brał również udział przy wydawaniu decyzji z 5 października 2021 r., znak: 992700/620/889/2019-SWO.
II. naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej polegające na niezasadnym przyjęciu, że w przypadku Pana O. K. nie zostały spełnione przesłanki do przyznania renty rodzinnej w
drodze wyjątku w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzasadniające przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia. W szczególności gdy w niniejszej sprawie w odniesieniu do ojca skarżącego zachodziły szczególne okoliczności realnie uniemożliwiające wypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego go do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej oraz o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6 grudnia 2021 r., znak: 992700/620/889/2019-SWO, ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie wniósł o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz oświadczył, że koszty udzielonej
pomocy prawnej z urzędu nie zostały opłacone ani w całości lub części. Nadto wniósł
o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i oświadczył, iż nie żąda przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach badaniu podlegały wyłącznie
zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Skarga kasacyjna jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, co powoduje, że w pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzucanych naruszeń przepisów postępowania.
Zarzut mieszczący się w tej kategorii sprowadza się do twierdzenia, że w wydaniu zaskarżonej decyzji brał udział pracownik organu podlegający wyłączeniu na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. K. B. brała bowiem zdaniem skarżącego kasacyjnie także udział przy wydawaniu decyzji z 5 października 2021 r. znak 992700/620/889/2019-SWO. Powyższy zarzut nie jest zasadny. Z decyzji z 5 października 2021 r. (k. 133 akt administracyjnych) wynika, że decyzja została wydana przez działającą z upoważnienia Prezesa ZUS E. B. Z kolei decyzja z 6 grudnia 2021 r. (k. 165 akt administracyjnych) została wydana przez działającą z upoważnienia Prezesa ZUS E. N. W istocie obie decyzje zostały podpisane również przez dwie inne osoby. Decyzja z 5 grudnia 2021 r. została podpisana przez E. S. i K. B., a decyzja z 6 grudnia 2021 r. przez A. P. i K. B. - Naczelnika Wydziału. Z analizy akt
sprawy wynika, że czynności w postępowaniu były podejmowane przez E. S. (k. 98, 124) oraz A. P. (k. 163). Z akt sprawy administracyjnej nie wynika, aby Naczelnik Wydziału K. B. podejmowała w sprawie
jakiekolwiek czynności, poza zamieszczeniem podpisu pod wydanymi w sprawie decyzjami. Podpis ten został jednak zamieszczony już po treści decyzji, a w szczególności po podpisach osób wydających decyzję. Zgodnie z art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Przez "udział w wydaniu zaskarżonej decyzji" należy rozumieć nie tylko wydanie (podpisanie) decyzji przez pracownika, lecz także podejmowanie czynności procesowych mających lub mogących mieć wpływ na wynik (rozstrzygnięcie) sprawy, jednakże w niniejszej sprawie żadna z powyższych sytuacji nie miała miejsca. Z akt sprawy nie wynika, aby K. B. podejmowała w sprawie jakiekolwiek czynności, jak również nie sposób przyjąć, że zamieszczenie podpisu pod treścią decyzji, już po podpisie osoby
ją wydającej, stanowi czynność "wydania decyzji".
Merytoryczne odniesienie się do zarzutu naruszenia prawa materialnego wymaga przedstawienia uwarunkowań systemowych, w ramach których przyznawane jest świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1251; dalej: ustawa emerytalna).
Stosownie do treści powołanego przepisu ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przedstawione rozwiązanie prawne ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie.
Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie
przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość – por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r.,
I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21.
Świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie
zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła spełnić warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek, ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości.
Należy również podkreślić, że przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Renta rodzinna, o którą ubiega się skarżący kasacyjnie, jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności podlegało badaniu spełnienie przez osobę zmarłą przesłanek do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Dopiero po przesądzeniu tej kwestii zasadne byłoby badanie spełnienia przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia przez członka rodziny, którego uprawnienie jest pochodne w odniesieniu do świadczenia w drodze wyjątku.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, gdyż wykładnia powyższego przepisu przyjęta przez Sąd
pierwszej instancji jest prawidłowa. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje
osobie zainteresowanej prawo wniesienia sprzeciwu, które rozpatruje komisja lekarska ZUS dokonując oceny niezdolności do pracy oraz jej stopnia (ust. 2a-2f). Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (ust. 3).
Jak podkreśla się w orzecznictwie, nie wywołuje skutków prawnych na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzenie niezdolności do pracy przez innego lekarza, jak też twierdzenie samej strony, że jest niezdolna do pracy, wynikające z jej subiektywnego przekonania (por. wyrok NSA z 14 listopada 2002 r. II SA 2243/02, LEX nr 14231). Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę
braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na ostatecznym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015 r. I OSK 1397/14).
Zarówno organ, jak i Sąd I instancji uznały, że w odniesieniu do ojca skarżącego nie została spełniona przesłanka istnienia szczególnych okoliczności wymienionych w art. 86 ust. 1, którą skarżący wiązał ze złym stanem zdrowia W. K. Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, a które nie zostały zakwestionowane w skardze kasacyjnej wynika, że ojciec skarżącego kasacyjnie na przestrzeni 44 lat życia udokumentował 5 lat, 11 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zarówno organ administracji, jak i sąd administracyjny pierwszej instancji zwróciły uwagę na fakt, że w stosunku do ojca skarżącego wydano orzeczenie, z którego wynika, że był on całkowicie niezdolny do pracy dopiero od 19 sierpnia 2019 r., podczas gdy zmarł 23 sierpnia 2023 r. Oznacza to, że wcześniej nie istniały przeszkody o charakterze zdrowotnym uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia
i objęcie ubezpieczeniem społecznym, bowiem - jak wyżej wykazano - Prezes ZUS mógł wydać określoną decyzję dopiero po otrzymaniu stosownego zaświadczenia lekarskiego, którym wcześniej ojciec skarżącego się nie legitymował.
Skoro zatem ojciec skarżącego nie posiadał wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególna okoliczność" ma być powiązana z jego stanem zdrowia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, to słusznie Sąd
I instancji uznał, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa
w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a w związku z tym dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.
Z podanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną
na podstawie art. 184 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.