II SA/Wa 1499/24

II SA/Wa 1499/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-04-23
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-09-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Wieczorek
Ewa Marcinkowska /przewodniczący/
Sławomir Antoniuk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 1738/25 - Wyrok NSA z 2025-12-10
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi małoletniego K. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego K. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2024 r. nr [...], na podstawie 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z [...] stycznia 2024 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniemu K. M. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego K. M., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie uprawnienia wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej.
W toku postępowania ustalił, że L. M. – zmarły ojciec dziecka – na
40 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 10 lat,
11 miesięcy i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto od 1 września 2001 r. do 6 lipca 2006 r., od 8 października 2006 r. do 21 listopada 2007 r., od 2 grudnia 2011 r. do 30 czerwca 2014 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Zaznaczył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.
W ocenie organu odwoławczego, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w tym okresie nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwwskazania zdrowotne lub inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i im zapobiec, do kontynuowania zatrudnienia.
Prezes zwrócił także uwagę, że w okresach od 14 czerwca 2010 r. do 1 grudnia 2011 r. oraz od 1 grudnia 2018 r. do 30 sierpnia 2023 r. ojciec dziecka prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą. Natomiast za okresy od 21 września 2019 r. do 31 lipca 2020 r., od 19 sierpnia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r., od 7 listopada 2020 r. do 8 listopada 2020 r. oraz od 1 lipca 2021 r. do 30 sierpnia 2023 r. nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz za te okresy nie był zwolniony z opłacania składek w związku z pandemią COVID-19.
Podał, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ust. 1 tej ustawy.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przerwy w ubezpieczeniu L. M. matka dziecka usprawiedliwiała chorobą alkoholową zmarłego, problemami zdrowotnymi, na okoliczność których przedłożyła dokumentację medyczną oraz zatrudnianiem bez umowy ze względu na trudną sytuację na rynku pracy.
Odnosząc się do powyższego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dziecka mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponadto samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. W myśl art. 14 ust. 1 powołanej ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Z kolei wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, choć może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, nie może być jednak uznane za okoliczność, na której zaistnienie zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Samego faktu występowania zjawiska jakim jest bezrobocie nie można uznać za "szczególną okoliczność", ponieważ w praktyce powodowałoby to obowiązek przyznawania świadczenia nie w drodze wyjątku, a powszechnie.
Organ podkreślił, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, które nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni K. M. reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową K. M., zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zakwestionował decyzję z [...] lipca 2024 r. uznając ją za krzywdzącą, wniósł o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.:
1. art. 7 K.p.a. poprzez nierzetelne zbadanie obowiązującego stanu prawnego i wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w szczególności poprzez niezastosowanie przyjętej linii orzeczniczej oraz wydanie decyzji godzącej w interes strony,
2. art. 77 § 1 K.p.a. poprzez zaniechanie dokonania przez organ w toku prowadzonego postępowania, ustaleń faktycznych dotyczących tego, jak sytuacja na rynku pracy w miejscu zamieszkania L. M. miały wpływ na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym oraz, czy wymieniony zarejestrował się we właściwym ze względu na miejsce zamieszkania powiatowym urzędzie pracy, czy aktywnie poszukiwał zatrudnienia w okresie, w którym pozostawał bez zatrudnienia, a także czy uzyskał pomoc w tym urzędzie,
3. art. 80 K.p.a poprzez dokonanie oceny dowodów w sposób dowolny, a nie swobodny, polegający na uznaniu, że w sprawie nie wykazano, aby występowały szczególne okoliczności determinujące przyznanie małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, w sytuacji gdy w orzecznictwie przyjmuje się, iż nagły zgon człowieka w pełni sił pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
4. art. 15 K.p.a. poprzez zaniechanie merytorycznego rozpoznania sprawy.
Pełnomocnik skarżącego wskazał, że zmarły ojciec dziecka w wieku 40 lat legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 10 lat, 11 miesięcy i 25 dni. Faktem jest, że we wskazanym przez organ okresie występowały przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, natomiast organ nie dokonał ustaleń, czy L. M. zarejestrował się we właściwym ze względu na miejsce zamieszkania urzędzie pracy, czy aktywnie poszukiwał zatrudnienia oraz czy uzyskał w tym zakresie stosowna pomoc. Podkreślił, że pozostawanie ojca dziecka poza zatrudnieniem w tym okresie wynikało z panującej wówczas w Polsce sytuacji gospodarczej (duże bezrobocie, stagnacja na rynku pracy oraz specyfika pracy jako instruktor nauki jazdy), a zatem nie można mu zarzucić bierności zawodowej. Wykonywanie zatrudnienia bez opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, w tym podejmowanie drobnych prac dorywczych, w sytuacji braku stałej pracy i konieczności zapewnienia rodzinie środków do życia stanowią szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem wybór zależny od bezrobotnego, gdy proponowanej jest mu zatrudnienie bez umowy o pracę lub w ogóle, w sytuacji gdy na utrzymaniu pozostaje żona z dzieckiem.
Ponadto zaznaczył, że fakt nieopłacania składek przez zmarłego L. M. w okresie od 1 grudnia 2018 r. do 30 sierpnia 20203 r. był związany z problemami finansowymi, jak również zdiagnozowaną depresją. Ojciec dziecka przed śmiercią prowadził własną działalność gospodarczą o nazwie L. M. Szkoła Jazdy [...]. W związku z wykonywaną działalnością gospodarczą zakupił w formie leasingu samochody do prowadzenia zajęć szkoleniowych. Z początku działalność przynosiła dochody, natomiast w wyniku ogólnoświatowej pandemii COVID i wprowadzonych obostrzeń, działalność ta zaczęła z miesiąca na miesiąc przynosić stratę. Obostrzenia uchwalone przez państwo w postaci zakazu kontaktowania się przyczyniły się do tego, iż zadłużenie zmarłego u różnych podmiotów zaczęło się powiększać, bowiem nie mógł w omawianym okresie świadczyć swoich usług. Ojciec zmarłego dziecka nie radził sobie psychicznie z sytuacją materialną swojej rodziny, czego konsekwencją była zdiagnozowana depresja, a także w późniejszym okresie choroba alkoholowa. Powyższe okoliczności wpłynęły na powstanie zadłużenia w zakresie opłacania składek emerytalnych i rentowych.
Pełnomocnik skarżącego zwrócił również uwagę na trudną sytuację materialną i życiową rodziny. Po śmierci L. M., z uwagi na zaległości w płatnościach czynszu została wypowiedziana umowa najmu lokalu socjalnego, która po podjęciu przez matkę dziecka odpowiednich działań przywrócono. Ponadto ojciec dziecka pozostawił długi zarówno u podmiotów publicznych (m.in. w urzędzie skarbowym), jak i prywatnych. W stosunku do przedstawicielki małoletniego skarżącego prowadzona jest egzekucja przez komornika na wniosek wierzyciela S. S.A., które wynosi ok. 40.000 zł. W dniu 10 stycznia 2024 r. K. M. została wypowiedziana przez [...] S.A. umowa o kredyt odnawialny, do zapłaty pozostaje kwota 10.002,26 zł. Obecnie małoletni K. M. pozostaje na wyłącznym utrzymaniu matki, która otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 1.700 zł miesięcznie, co nie jest wystarczające do zapewnienia choćby podstawowych potrzeb. Nie może także uzyskać żadnej pomocy od swoich rodziców, ani teściów, którzy nie żyją. Zaznaczył, że dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy zatem porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto).
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i procesowym obowiązującym w dacie jej wydania.
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły, wymaga stosowania jej tylko w sytuacji wystąpienia "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.
W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od woli ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb, niedostatku, czy też sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłego ojca dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że L. M. – zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 40 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 10 lat, 11 miesięcy i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto od 1 września 2001 r. do 6 lipca 2006 r., od 8 października 2006 r. do 21 listopada 2007 r., od 2 grudnia 2011 r. do 30 czerwca 2014 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Analizując przyczyny przerw w zatrudnieniu L. M. nie sposób stwierdzić, że powstały one wskutek okoliczności, na które nie miał wpływu. Brak aktywności zawodowej zmarłego ojca dziecka powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy. Stan jego zdrowia nie stanowił zatem przeszkody w zatrudnieniu. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Jak wynika z akt sprawy nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Należy podkreślić, że Sąd związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej, nie może dokonywać w tym zakresie samodzielnych ustaleń. Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). Sąd nie zaprzecza, że L. M. zmagał się z problemem alkoholowym i depresją, które mogły oddziaływać na jego stan zdrowia, jednak nie znalazło to odzwierciedlenia w orzeczeniu właściwego organu o zdolności do pracy. Z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2024 r. nr [...] (k. – 61 akt administracyjnych) wynika, iż analiza dokumentacji z leczenia szpitalnego w 2020 r. nie dawał podstaw do uznania niezdolności do pracy przed datą zgonu.
K. M. w toku postępowania powoływała się na okoliczność uzależnienia zmarłego męża od alkoholu. Wprawdzie alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową, jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie. Należy przy tym wykazać, że chodzi tu permanentną walkę z nałogiem, czyli podejmowanie nieprzerwanie prób leczenia, nawet jeśli próby te są nieudane (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21). W takim przypadku okoliczności dotyczące leczenia nałogu alkoholowego mogą mieć znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w tej sprawie. W toku postępowania administracyjnego nie przedłożono dokumentów wskazujących na podejmowanie leczenia alkoholizmu przez L. M. Nie wskazano choćby w jakim okresie i w jakich placówkach medycznych odbywało się to leczenie. To na wnioskodawcy spoczywał obowiązek wykazania okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Aczkolwiek to właściwy organ administracji publicznej prowadzi postępowanie, w tym gromadzi materiał dowodowy w sposób umożliwiający praworządne załatwienie sprawy, to jednak tych kwestii organ nie mógł ustalić w ramach własnych kompetencji. Są to bowiem szczególne okoliczności, o których wiedzę może mieć jedynie wnioskodawca. Organ orzekający w sprawie nie jest w stanie dokonać w tym zakresie własnych ustaleń i ocen.
Za okoliczność szczególną nie może zostać również uznany fakt podejmowania przez zmarłego ojca dziecka prac dorywczych, nieobjętych ubezpieczeniem społecznym czy też trudności ze znalezieniem pracy spowodowane bezrobociem. Orzecznictwo sądowoadministracyjne w tym zakresie w sposób jednoznaczny rozstrzyga, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia czy też sytuacja na rynku pracy, nie mieszczą się w pojęciu szczególnych okoliczności. Także trudności na rynku pracy, dotyczące tak pracobiorców jak i przedsiębiorców, w okresie pandemii COVID-19 miały charakter powszechny i nie mogą być traktowane jako okoliczności szczególne uzasadniające przerwy w okresach składkowych. Zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę, iż w tym okresie obowiązywał pakiet programów wsparcia dla przedsiębiorców, mający na celu łagodzenie skutków pandemii COVID-19. Na "Tarczę Antycovidową" składała się m.in. pomoc w postaci świadczeń postojowych, dofinansowań wynagrodzeń i składek ZUS, pożyczek i subwencji.
Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację rodziny skarżącego. Jednak należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
Innymi słowy - przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. Tymczasem w tej sprawie tego rodzaju zdarzeń Sąd się nie dopatrzył.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązany był skargę oddalić, o czym orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935).