III OSK 672/23

III OSK 672/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-01-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-30
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Wojciech Jakimowicz
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1435/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-12-08
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 82 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7 art. 77 § 1, art. 80, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Protokolant: asystent sędziego Przemysław Iżycki po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 1435/22 w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia specjalnego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od M. B. na rzecz Prezesa Rady Ministrów kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 1435/22 oddalił skargę M. B. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia specjalnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Pismem z [...] lutego 2022 r. M. B. (dalej: "skarżąca", "wnioskodawca") złożyła wniosek do Prezesa Rady Ministrów (dalej: "organ") o przyznanie świadczenia specjalnego.
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, Prezes Rady Ministrów decyzją z [...] maja 2022 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie.
Po rozpatrzeniu odwołania, Prezes Rady Ministrów decyzją z [...] czerwca 2022 r. nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ przywołał treść przepisu art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 z późn. zm., zwana dalej: "u.o.e.i.r.", "ustawa emerytalna"), odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 17 października 2006 r. sygn. akt P 38/05 (123/9A/2006) i wyjaśnił, że świadczenie specjalne może być przyznane osobie posiadającej wybitne i niepowtarzalne zasługi i osiągnięcia w jakiejś dziedzinie aktywności, np. na niwie zawodowej, artystycznej, społecznej, sportowej, czy politycznej oraz w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Prezes Rady Ministrów dodał, że NSA w wyroku z 17 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 894/06 wywiódł, że "(...) szczególnie uzasadniony przypadek wiązać się winien nie tylko z ekstremalnie nawet trudną sytuacją bytową, lecz także ze szczególnymi właściwościami osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia, wskazującymi na wyjątkowość danego przypadku w aspekcie społecznym. Chodzić tu może o posiadanie przez wnioskodawcę pewnych cech wyróżniających, jak wybitne osiągnięcia na niwie zawodowej, artystycznej i sportowej czy społecznej, świadczące o zasługach danej osoby wobec społeczeństwa. Sytuacja bytowa spowodowana stanem zdrowia, czy też zdarzeniem losowym nie daje zatem podstaw do domagania się przyznania emerytury lub renty (...)". Celem przyznania wnioskowanego świadczenia nie jest bowiem jedynie poprawa sytuacji życiowej, ale uhonorowanie osób szczególnie zasłużonych dla kraju.
Odnosząc te ogólne rozważania do okoliczności rozpatrywanej sprawy, organ administracji podał, że nadesłane przez wnioskodawczynię dokumenty i wyjaśnienia, nie świadczą o jej wybitnych i niepowtarzalnych zasługach na rzecz kraju i społeczeństwa. Ocena w tym zakresie nie mogła bowiem opierać się jedynie na subiektywnym spojrzeniu M. B. Opieka nad niepełnosprawnym synem, miłość do niego, a także dokształcanie się przez wnioskodawczynię, świadczą o przykładnej postawie matki i bez wątpienia zasługują na szacunek, niemniej jednak nie świadczą o jej szczególnych osiągnięciach dla społeczeństwa. Od każdego opiekuna osoby niepełnosprawnej wymagane jest opanowanie obsługi niezbędnego sprzętu medycznego i oczywistym jest, że w wielu przypadkach opieka ta związana jest z oddaniem i poświęceniem ze strony opiekuna oraz zmianą dotychczasowego stylu życia. W ocenie Prezesa Rady Ministrów, sytuacja wnioskodawczyni nie wyróżnia jej z grona innych rodzin, w których występują różnego rodzaju dysfunkcje i które borykają się z poważnymi problemami związanymi z opieką nad poważnie chorymi dziećmi wymagającymi ciągłej opieki.
Zdaniem organu administracji, wnioskodawczyni nie wykazała również żadnego szczególnego zdarzenia losowego, którego zaistnienie uzasadniałoby przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Urodzenie dziecka z wadą genetyczną także nie wypełnia omawianej przesłanki. Ogólnie dostępne informacje podają, że dotychczas rozpoznano 1112 genów odpowiedzialnych za różne schorzenia i co roku odkrywane są nowe mutacje genowe związane z danymi chorobami. Z tego względu sytuacje zarówno tych osób, jak i ich opiekunów, w ocenie Prezesa Rady Ministrów, nie posiadają charakteru wyjątkowego i nie mogą być postrzegane jako szczególnie uzasadnione w rozumieniu art. 82 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Także takie okoliczności jak wypalenie, stan zdrowia, rozgoryczenie wysokością otrzymywanej renty i brak sugerowanych rozwiązań systemowych nie uzasadniają przyznania świadczenia specjalnego. Prezes Rady Ministrów podkreślił, że świadczenia specjalne nie stanowią powszechnej alternatywy dla wszystkich tych, których świadczenia emerytalno-rentowe są niskie i nie zaspokajają ich potrzeb oraz nie stanowią odszkodowania, zadośćuczynienia bądź rekompensaty za ewentualne krzywdy i cierpienia.
Pismem z 22 lipca 2022 r. M. B. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Prezes Rady Ministrów w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę M. B. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że podziela w całości sposób wykładni przepisu dokonany przez organ administracji w zaskarżonej decyzji. Przyznanie świadczenia na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy emerytalnej ma szczególny charakter. Przepis ten nie precyzuje warunków, jakie powinny być spełnione, aby świadczenie mogło być przyznane w tym trybie. W związku z tym każdy wniosek jest wnikliwie rozpatrywany i oceniany pod kątem występowania okoliczności mogących uzasadniać potraktowanie sprawy w sposób szczególny.
Sąd I instancji stwierdził, że odnosząc się do zarzutów skarżącej należy wyjaśnić, że szczególne zdarzenie losowe, którego wystąpienie mogłoby uzasadniać przyznanie świadczenia specjalnego, musiałoby być nadzwyczajne - mające element wyjątkowości w skali kraju. Sąd, podchodząc z pełną empatią do choroby, na którą cierpiał syn skarżącej oraz doceniając jej długotrwały trud włożony w opiekę nad nieuleczalnie chorym dzieckiem stwierdza, że choroba na którą cierpiał (wada genetyczna), nie stanowi nadzwyczajnego zdarzenia losowego, o którym mowa w art. 82 ust. 1 ustawy.
Sąd rozstrzygając niniejszą sprawę wziął również pod uwagę długość życia syna skarżącej i stwierdził, że okoliczność ta nie tylko nie może być kwalifikowana jako szczególne, wyjątkowe zdarzenie losowe, ale również nie stanowi o wybitnych zasługach skarżącej dla kraju. Zaświadczenie Kierownika [...] z 22 lipca 2022 r., na które powołuje się skarżąca, ani zgromadzona w sprawie oraz dołączona do skargi dokumentacja medyczna nie potwierdza "pionierskich badań specjalistów z dziedziny genetyki w Polsce zwłaszcza w łatach 80-90-tych, co miało wpływ na rozwój tej dziedziny nauki biologii, w tym z uwagi na niespotykany okres przeżywalności dziecka skarżącej do 34 roku jego życia", ani też nie wskazuje, aby długość życia dziecka skarżącej była – jak twierdzi skarżąca, "ewenementem przy tego rodzaju wadach genetycznych". W treści zaświadczenia zawarto stwierdzenie, że "długość życia zależy od istniejących wad i problemów zdrowotnych. U pacjentów z lżejszym przebiegiem choroby nie jest istotnie skrócona" oraz że "Pacjenci z aberracjami chromosomowymi wymagają wieloletniej opieki wielospecjalistycznej".
Zdaniem Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie opieka nad nieuleczalnie chorym dzieckiem nie stanowi, w obecnych realiach społecznych, sytuacji szczególnej, a tym bardziej nadzwyczajnej. Oceny tej nie zmienia podnoszone przez skarżącą zaangażowanie w mediach społecznych w proces leczenia rzadkich chorób o podłożu genetycznym.
W ocenie Sądu samo uwypuklanie przez skarżącą jej trudnej sytuacji materialnej, a także powoływanie się na stan zdrowia, bez wykazania przesłanek uzasadniających uznanie tej sytuacji za szczególną, w rozumieniu przepisu art. 82 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie daje podstawy do przyznania renty specjalnej. Świadczenia specjalne nie mają bowiem charakteru socjalnego, a ich przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osób wnoszących o takie świadczenia, nawet w sytuacji, gdy potrzeby te byłyby w pełni uzasadnione. Prezes Rady Ministrów, z uwagi na swoją ustrojową i systemową funkcję w konstytucyjnym systemie organów państwa, nie jest predestynowany ani uprawniony do przyznawania świadczeń osobom znajdującym się w trudnym położeniu, nie ma do tego ani podstaw, ani instrumentów. Zabezpieczanie potrzeb socjalno-bytowych osób znajdujących się w niedostatku pozostaje w gestii instytucjonalnej pomocy społecznej. Świadczenia specjalne przyznawane przez Prezesa Rady Ministrów nie stanowią formy odszkodowania, zadośćuczynienia bądź rekompensaty za doznane krzywdy i cierpienia. Wielokrotnie potwierdzano to w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych. Dlatego podnoszone przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy takie okoliczności, jak: niemożność poświęcenia się w pełni pracy zawodowej "w najbardziej produktywnym okresie życia" (skarżąca pracowała 2-3 razy w tygodniu po 3-4 godziny), trudna sytuacja materialna (M. B. ma prawo do renty w wysokości 1178,63 zł) oraz szacunek za ciężką pracę w szczególnych warunkach, wyrażający się zapewnieniem jej spokojnej, bezpiecznej starości, nie mają wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie świadczenia specjalnego. Świadczenie specjalne nie ma charakteru świadczenia socjalnego, a więc nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie, nawet w sytuacji, gdy potrzeby te byłyby w pełni uzasadnione. Działania z tego zakresu wykonują odpowiednio powołane do tego instytucje posiadające szereg mechanizmów pomocy zarówno finansowej, rzeczowej, jak i usługowej. Osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej mają możliwość ubiegania się o inne rodzaje wsparcia, w szczególności przewidziane w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r. poz. 2268).
Sąd I instancji podkreślił, że należy zgodzić się ze stanowiskiem Prezesa Rady Ministrów wyrażonym w zaskarżonej decyzji, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki dla przyznania wnioskodawczyni świadczenia specjalnego. W ocenie Sądu, Prezes Rady Ministrów nie naruszył przepisów postępowania, a motywy przytoczone przez organ administracji w dostateczny sposób uzasadniają decyzję, podjętą w granicach uznania administracyjnego.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła M. B., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego art. 82 ust. 1 ustawy emerytalnej przez błędną jego wykładnię polegającą na niezasadnym przyjęciu, że w sprawie skarżącej nie zachodzą okoliczności, które wskazują na szczególny przypadek uzasadniający przyznanie świadczenia specjalnego na podstawie w/w przepisu,
2. przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a.") poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w szczególności dokumentacji medycznej G. B. i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności zaniechania ustalenia, iż pionierskie badania specjalistów z dziedziny genetyki w Polsce, zwłaszcza w latach 80-90 tych na podstawie historii choroby syna skarżącej oraz stworzonej najpełniejszej konstelacji spektrum objawów klinicznych, miało wpływ na rozwój tej dziedziny biologii nie tylko w kraju, ale i zagranicą, co potwierdzają konferencje naukowe, na których dokonano porównania spektrum objawów klinicznych polskich pacjentów, w tym syna skarżącej, z pacjentami z [...] zaraportowanymi wówczas w literaturze światowej na dwóch konferencjach naukowych, w tym jednej o charakterze międzynarodowym – [...] D. k/P. w dniach [...] r. i na [...] w K. D. w dniach [...] r., co miało wpływ na rozwój genetyki w kraju jako dziedziny biologii, które to okoliczności nie zostały wyjaśnione przez Sąd I Instancji, a brak dokonania przez organ administracji właściwej i rzetelnej analizy zgromadzonego w niniejszym postępowaniu materiału dowodowego skutkował wydaniem wadliwej decyzji w przedmiotowej sprawie.
Mając powyższe na uwadze skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie lub w razie uznania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, rozpoznanie skargi. Jednocześnie wniosła o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa według norm prawem przepisanych, a także rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W piśmie procesowym z dnia 11 stycznia 2024 r. skarżąca kasacyjnie wniosła o dopuszczenie dowodu ze sprawozdania [...] w dniach [...] r. w miejscowości D. k./P. na okoliczność, że poczynione w oparciu o przypadek syna skarżącej kasacyjnie ustalenia miały istotny wpływ na rozwój genetyki w Polsce, a który to dowód został pozyskany z G. B. L. po dacie złożenia skargi kasacyjnej.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Rady Ministrów wniósł o jej oddalenie i oddalenie wniosku dowodowego skarżącej w postaci przeprowadzenia dowodu z opinii prywatnej z dnia 3 lutego 2023 r. załączonej do skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie strona skarżąca kasacyjnie oparła skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i na naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię. W tej sytuacji w pierwszej kolejności podlega rozpoznaniu zarzut naruszenia przepisów postępowania, gdyż zarzut naruszenia prawa materialnego może być analizowany jedynie na tle niewątpliwego stanu faktycznego.
Podnieść zatem należy przede wszystkim, że zarzut naruszenia art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. nie został powiązany z zarzutem naruszenia przepisu postępowania sądowoadministracyjnego, natomiast Sąd pierwszej instancji nie prowadzi postępowania wyjaśniającego w oparciu o przepisy k.p.a. zatem nie mógł dopuścić się ich naruszenia. Zarzut naruszenia przepisów postępowania polegać może w istocie na kwestionowaniu przyjęcia przez Sąd za prawidłowy stanu faktycznego ustalonego w postępowaniu administracyjnym.
Jednak nawet tak wadliwie skonstruowany zarzut skargi kasacyjnej nie zasługuje na uwzględnienie. Zarzut naruszenia wskazanych przepisów k.p.a. nie dotyczy w istocie braku przeprowadzenia prawidłowego postępowania wyjaśniającego, lecz błędnej - zdaniem skarżącego kasacyjnie - oceny zebranego materiału dowodowego w kontekście spełnienia przesłanek określonych w art. 82 u.o.e.i.r.
Należy zatem zauważyć, że przepis art. 82 ust. 1 u.o.e.i.r. zawiera normę prawną uprawniającą organ do wydania decyzji uznaniowej. Uznaniowy charakter upoważnienia wynika z ustawowego zwrotu, że Prezes Rady Ministrów "może przyznać emeryturę lub rentę". W przypadku, gdy przedmiotem skargi jest decyzja uznaniowa, to kognicja sądu administracyjnego ogranicza się do kontroli takiej decyzji pod względem:
1) przestrzegania przepisów o postępowaniu administracyjnym;
2) prawidłowości ustaleń faktycznych w świetle zgromadzonych dowodów;
3) prawidłowości oceny przesłanek załatwienia sprawy;
4) dopuszczalności stosowania danej instytucji prawnej;
5) dokonania wyboru w ramach wyznaczonych przepisami stosowanymi w sprawie;
6) adekwatności zastosowanego środka do okoliczności sprawy indywidualnej (por. J. Orłowski, Uznanie administracyjne w prawie podatkowym, Gdańsk 2005, s. 156 i 157). Ocena sądu administracyjnego nie polega zatem na ocenie słuszności wybranego przez organ rozwiązania, lecz prawidłowości samego procesu decyzyjnego. Sąd administracyjny nie może bowiem ograniczać prawa organu do samodzielnej i nieskrępowanej swobody przy ocenie zasadności wniosku. Dokonując kontroli decyzji uznaniowych sąd może zatem badać jedynie, czy nie zostały przekroczone granice uznania, czy rozstrzygnięcie nie było dowolne oraz wszelkie te elementy, które w danym akcie nie wiążą się z luzem decyzyjnym pozostawionym organom przez ustawodawcę (por. T. Bigo, Kontrola uznania administracyjnego, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego" 1959, nr 14A). Kontrola decyzji uznaniowej wiąże się z oceną, czy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji naruszono przepisy postępowania administracyjnego, a jeśli je naruszono, to czy w taki sposób, że mogło mieć to istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie dokonuje natomiast oceny wydanego rozstrzygnięcia z punktu widzenia słuszności, czy sprawiedliwości, lecz sprawdza tylko, czy organ w sposób prawidłowy przeprowadził proces wydania decyzji uznaniowej, czy uwzględnił wszystkie przepisy, czy materiał dowodowy został zebrany w całości, czy pojęcia nieostre zostały prawidłowo zinterpretowane, czy nie pominięto istotnych elementów przy ustalania stanu faktycznego oraz czy wybrał rozwiązanie przewidziane przepisem prawa materialnego (por. wyrok NSA z 20 kwietnia 2010 r., I OSK 130/10).
W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji, nie stwierdzając uchybień w zakresie ustalenia stanu faktycznego. Sąd I instancji prawidłowo uznał, że organ nie naruszył granic uznania administracyjnego. Unormowanie zawarte w art. 82 ust. 1 u.o.e.i.r. ma charakter wyjątkowy, mający za zadanie polepszenie sytuacji materialnej osób, których szczególne zasługi dla życia społecznego uzasadniają odstępstwo od ogólnie przyjętych zasad przyznawania tego rodzaju świadczeń (por. wyr. NSA z 6 marca 2008 r. sygn. akt I OSK 1839/07). Osoba, której to świadczenie może zostać przyznane, musi znacznie różnić się od innych osób w znaczeniu pozytywnym (por. wyr. NSA z 13 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1343/08). Także Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z 17 października 2006 r. (sygn. akt P 38/05), w którym uznał, że art. 82 ust. 1 u.o.e.i.r. jest zgodny z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, odnosząc się do klauzuli generalnej zawartej w kontrolowanym przepisie, stwierdził, że "Świadczenie przyznane przez Prezesa Rady Ministrów nie zostało przewidziane dla sytuacji, w których osoby starsze lub też całkowicie niezdolne do pracy, a zarazem niespełniające warunków do uzyskania świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej, nie są w stanie podjąć pracy (lub innej działalności zarobkowej) i pozostają w ciężkim położeniu materialnym. Dla wskazanych tu przypadków tzw. szczególnego pokrzywdzenia przewidziana jest instytucja emerytury/renty wyjątkowej, o której stanowi art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a ponadto świadczenia o charakterze socjalnym. Celu ustanowienia emerytury lub renty przyznawanej przez Prezesa Rady Ministrów należy szukać w sferze uhonorowania osób szczególnie zasłużonych, wybitnych itd. (...) Chodzi bowiem o uhonorowanie i zapewnienie godziwych warunków bytowych osobom, które mają wybitne indywidualne, także w znaczeniu "niepowtarzalne", zasługi i osiągnięcia w określonej dziedzinie aktywności. Z uwagi na różnorodność, wyjątkowość, a często nieporównywalność tego typu zasług, użycie przez ustawodawcę zwrotu niedookreślonego "w szczególnie uzasadnionych przypadkach" jest w pełni uzasadnione. Nie może być ono traktowane jako naruszenie zasad prawidłowej legislacji.".
Podnieść zatem należy, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie tylko szeroko opisał zebrany materiał dowodowy, nie kwestionując osobistego zaangażowania skarżącej w opiekę nad niepełnosprawnym synem, lecz uzasadnił także, z jakich powodów uznał, że brak jest okoliczności wskazujących na szczególnie uzasadniony przypadek, podnosząc że przedstawione przez skarżącą dokumenty i wyjaśnienia nie świadczą o jej wybitnych i niepowtarzalnych zasługach na rzecz kraju i społeczeństwa. W związku z tym Sąd I instancji prawidłowo ocenił zgodność z prawem stanowiska kontrolowanego organu także w kontekście prawidłowego zastosowania przez organ art. 107 § 3 k.p.a. Przy czym podkreślić należy - jak wskazano wyżej - że kontrola sądu administracyjnego nie może wkraczać w sferę oceny słuszności czy sprawiedliwości podjętego rozstrzygnięcia, nawet jeśli skarżący podnosi zarzuty w tym zakresie. Kontrola ta ogranicza się wyłącznie do kontroli procesu decyzyjnego organu pod kątem prawidłowości zebrania materiału dowodowego i uwzględnienia wszystkich elementów stanu faktycznego. Skoro w tym zakresie organ nie dopuścił się naruszeń, to stanowisko Sądu I instancji jest prawidłowe. Trzeba przy tym podkreślić, że dla rozpoznania niniejszej sprawy w istocie nie miał znaczenia rodzaj choroby, na którą cierpiał syn skarżącej, znaczenie miało sprawowanie nad nim opieki w związku z niepełnosprawnością, o czym będzie mowa niżej.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, a to art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251; dalej w skrócie "ustawa"), należy podnieść, że w świetle powyższego przepisu Prezes Rady Ministrów w szczególnie uzasadnionych przypadkach może przyznać emeryturę lub rentę na warunkach i w wysokości innej niż określona w ustawie. Raz jeszcze wypada podkreślić, że przepis art. 82 ust. 1 ustawy ma charakter wyjątkowy w tym sensie, że może znajdować zastosowanie jedynie w sytuacjach jednostkowych, a nie dość powszechnych. Świadczenie w drodze wyjątku nie może dotyczyć sytuacji wyłącznie trudnych pod względem bytowym i materialnym, lecz nie wyróżniającym się szczególnym charakterem. Celem tego rodzaju świadczenia nie jest bowiem jedynie poprawa sytuacji życiowej, ale uhonorowanie osób, które zasłużyły się dla kraju (regionu) w sposób szczególny, przez co należy rozumieć oddanie, w sposób niepowtarzalny, wybitnych zasług w sferze artystycznej, zawodowej czy społecznej. Jakkolwiek sytuacja materialna osoby ubiegającej się o ten rodzaj świadczenia jest brana pod uwagę, to nie może ona stanowić jedynej i najważniejszej przesłanki przyznania tego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 1977/11).
Biorąc pod uwagę powyższe podkreślić należy, że świadczenie specjalne Prezes Rady Ministrów może przyznać tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach, co - jak potwierdza dotychczasowe orzecznictwo (w tym ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego) - należy wiązać z wybitnymi zasługami na niwie zawodowej, artystycznej, społecznej czy też politycznej lub z zaistnieniem nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Brana jest oczywiście pod uwagę sytuacja bytowa, jednakże nie może być ona jedyną przesłanką. Każdorazowo okoliczności te powinny być badane i oceniane w sposób indywidualny, a omawiana instytucja nie może być stosowana jako powszechna. Sytuacja skarżącej kasacyjnie do takich nie należy. Sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem nie jest okolicznością o charakterze wyjątkowym. Osobom sprawującym taką opiekę dedykowane są inne świadczenia o charakterze pomocowym. Nie ma przy tym w istocie znaczenia, na jaką chorobę cierpi osoba wymagająca opieki. W niniejszej sprawie okolicznością niekwestionowaną jest, iż skarżąca kasacyjnie taką opiekę nad swoim dzieckiem sprawowała, jednakże nie jest to działalność, poprzez którą zasłużyła się ona w sposób szczególny dla społeczeństwa (kraju, regionu). Działania skarżącej kasacyjnie były nakierunkowane na opiekę nad własnym dzieckiem. Nie ma przy tym znaczenia czy na podstawie tego konkretnego przypadku były prowadzone badania naukowe i do czego one doprowadziły, gdyż to nie skarżąca kasacyjnie była zaangażowana w prowadzenie takich badań. Sytuacja życiowa skarżącej kasacyjnie, choć niewątpliwe bardzo trudna, należy jednak to typowych i nie świadczy o zasługach na szerszym polu, niż tylko rodzinne. Skarżąca kasacyjnie nie wskazała, aby sama podejmowała jakiekolwiek działania w celu poprawy bytu osób z niepełnosprawnościami w szczególności z powodu choroby, na którą cierpiał jej syn.
W konsekwencji w niniejszej sprawie podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji co do tego, iż zaskarżona w sprawie decyzja nie jest dotknięta wadą uzasadniającą jej wyeliminowanie z obrotu prawnego, natomiast wskazane przez skarżącą kasacyjnie okoliczności nie wypełniają przesłanek z art. 82 ust. 1 ustawy.
Odnosząc się natomiast do wniosków dowodowych skarżącej kasacyjnie, złożonych w skardze kasacyjnej oraz w piśmie procesowym z dnia 11 stycznia 2024 r. należy wyjaśnić, że sąd administracyjny w zasadzie nie prowadzi postępowania dowodowego. Jedynie art. 106 § 3 p.p.s.a. stanowi, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Jednakże w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, co do zasady, wyłączone jest stosowanie art. 106 § 3 p.p.s.a. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 grudnia 2021 r. (sygn. akt II GSK 1385/21, dostępny w Internecie) wprawdzie w postępowaniu kasacyjnym, jeżeli nie ma szczególnych przepisów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, na podstawie art. 193 p.p.s.a. stosuje się odpowiednio przepisy postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, jednak nie znaczy to, że do tego postępowania stosuje się art. 106 § 3 p.p.s.a. "Odpowiednie" stosowanie przepisów może wszak polegać na zastosowaniu przepisu (lub jego części) wprost, z modyfikacją lub nawet na odmowie zastosowania (por. uchwała SN z 18 grudnia 2001 r. sygn. III ZP 25/01). Stąd też wnioski skarżącej kasacyjnie nie mogły zostać uwzględnione. Nadto należy podnieść, że sąd administracyjny ocenia prawidłowość przedmiotu zaskarżenia biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wydania zaskarżonego aktu.
Z tych względów, na podstawie art.184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego od skarżącej na rzecz organu orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.