III OSK 671/23

Naczelny Sąd Administracyjny2023-11-17
NSAubezpieczenia społeczneWysokansa
renta rodzinnaświadczenie w drodze wyjątkuZUSdochód rodzinynajniższa emeryturaniezbędne środki utrzymaniaprawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymiNSA

NSA oddalił skargę kasacyjną małoletniej w sprawie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, uznając, że dochód rodziny przekraczał kwotę najniższej emerytury.

Sprawa dotyczyła odmowy przyznania małoletniej renty rodzinnej w drodze wyjątku przez Prezesa ZUS, mimo wcześniejszego przyznania takiego świadczenia. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, uznając, że dochód rodziny na osobę przekraczał kwotę najniższej emerytury, co wykluczało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał to rozstrzygnięcie, podkreślając, że kryterium "niezbędnych środków utrzymania" należy oceniać przez porównanie dochodu z kwotą najniższej emerytury, a nie subiektywnymi potrzebami.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną małoletniej A.A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B.B. od wyroku WSA w Warszawie, który oddalił skargę na decyzję Prezesa ZUS odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Organ odmówił przyznania świadczenia, ponieważ dochód rodziny na osobę (1.567,48 zł brutto) przekraczał kwotę najniższej emerytury (1.338,44 zł brutto od 1 marca 2022 r.). Sąd pierwszej instancji uznał tę decyzję za prawidłową, wskazując, że dochód ten, choć może nie zaspokajać wszystkich potrzeb, pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. NSA w pełni podzielił tę wykładnię, podkreślając, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga kumulatywnego spełnienia trzech przesłanek: szczególnych okoliczności, niemożności podjęcia pracy oraz braku niezbędnych środków utrzymania. Kluczowe dla rozstrzygnięcia było ustalenie, że "niezbędne środki utrzymania" należy rozumieć jako kwotę brutto najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Sąd uznał, że porównanie dochodu z tą kwotą jest najbardziej obiektywnym kryterium. NSA oddalił skargę kasacyjną, uznając zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego za nieuzasadnione.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, porównanie dochodu na członka rodziny z kwotą najniższej emerytury jest obiektywnym i wystarczającym kryterium do oceny, czy wnioskodawca posiada niezbędne środki utrzymania.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że przepisy nie definiują "niezbędnych środków utrzymania", a judykatura wypracowała kryterium porównania dochodu z kwotą najniższej emerytury. Jest to najbardziej obiektywny sposób oceny, pozwalający na zapewnienie jednolitych zasad przyznawania świadczeń, które nie mają charakteru socjalnego, a jedynie wyjątkowy.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

odrzucono_skargę

Przepisy (9)

Główne

u.e.r. art. 83 § 1

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

P.p.s.a. art. 184

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

u.e.r. art. 83 § 1

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga kumulatywnego spełnienia przesłanek: szczególnych okoliczności, niemożności podjęcia pracy oraz braku niezbędnych środków utrzymania.

u.e.r. art. 83 § 1

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Przez "niezbędne środki utrzymania" rozumie się kwotę brutto najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym.

Pomocnicze

P.p.s.a. art. 183 § 1

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 151

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.p.a. art. 77 § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

Argumenty

Odrzucone argumenty

Niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez uznanie, że wystarczające jest odniesienie dochodu na członka rodziny do wysokości najniższej emerytury, bez analizy innych okoliczności życiowych. Naruszenie przepisów postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) przez zaniechanie wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności związanych z sytuacją życiową małoletniej i uznanie, że dochód matki wystarcza na zaspokojenie jej niezbędnych potrzeb.

Godne uwagi sformułowania

niezbędne środki utrzymania nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie zależy od uznania organu dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącą nie może przesądzać subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r. przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna.

Skład orzekający

Olga Żurawska - Matusiak

przewodniczący

Paweł Mierzejewski

sprawozdawca

Wojciech Jakimowicz

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie kryteriów oceny \"niezbędnych środków utrzymania\" przy przyznawaniu świadczeń w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r., w szczególności poprzez porównanie dochodu z kwotą najniższej emerytury."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji przyznawania świadczeń w drodze wyjątku i może być stosowane w podobnych sprawach dotyczących rent rodzinnych lub innych świadczeń przyznawanych na podstawie art. 83 u.e.r.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia dotyczącego przyznawania świadczeń w drodze wyjątku, co jest istotne dla wielu osób ubiegających się o wsparcie finansowe. Wyjaśnia obiektywne kryteria oceny sytuacji materialnej.

Czy dochód Twojej rodziny jest wystarczający na "niezbędne środki utrzymania"? NSA wyjaśnia, jak ZUS ocenia Twoją sytuację.

Sektor

ubezpieczenia społeczne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
III OSK 671/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-30
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Olga Żurawska - Matusiak /przewodniczący/
Paweł Mierzejewski /sprawozdawca/
Wojciech Jakimowicz
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1458/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-12-05
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędzia del. WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Protokolant: Starszy asystent sędziego Magdalena Zając po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej A.A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 1458/22 w sprawie ze skargi małoletniej A.A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 lipca 2022 r. nr 010000/620/27632/2022/CSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1458/22, oddalił skargę małoletniej A.W. (dalej: skarżąca) reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ albo Prezes ZUS) z dnia 4 lipca 2022 r. nr 010000/620/27632/2022/CSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Opisaną na wstępie decyzją Prezes ZUS działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 504), dalej: "u.e.r.", po rozpoznaniu wniosku z dnia 11 kwietnia 2022 r., orzekł o odmowie przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 u.e.r. aby świadczenie zostało przyznane, muszą zostać spełnione łącznie wszystkie przesłanki w nim określone. Niespełnienie chociażby jednej wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS podał, że z uwagi na wystąpienie szczególnych okoliczności, skarżącej była przyznana renta rodzinna w drodze wyjątku po zmarłym ojcu i wypłata tego świadczenia realizowana była do dnia 30 kwietnia 2022 r. Organ wyjaśnił, iż przedmiotowe świadczenia nie są przyznawane raz na całe życie. Nie mają one bowiem charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie zależy od uznania organu. Zdaniem organu aktualny stan faktyczny wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z przedstawionej przy wniosku dokumentacji wynika, że dochód rodziny wynosi 3.134,97 zł brutto, a wykazany miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.567,48 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł. Dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Małoletnie dziecko nie pozostaje zatem bez niezbędnych środków utrzymania. Z uwagi na powyższe Prezes ZUS stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.
Skarżąca wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję, wnosząc o jej uchylenie w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:
1. art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i odmowę przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej, podczas gdy z uwagi na szczególne okoliczności nie spełnia ona warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania, toteż zaskarżona decyzja jest nieprawidłowa;
2. art. 77 § 1 w zw. z art. 7 k.p.a. na skutek błędnej oceny zgromadzonych dowodów i uznania, że pomimo zmiany stanu faktycznego względem poprzedniej decyzji o przyznaniu renty skarżąca nie powinna kontynuować pobierania świadczenia, choć z uwagi na szczególne okoliczności nie spełnia ona warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania, czego organ nie zbadał.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), dalej "P.p.s.a.", Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., gdyż dochód rodziny małoletniej przekraczał kwotę najniższej emerytury, obowiązującej w dacie orzekania przez organ. Z przedstawionych do skargi akt sprawy wynika, że podstawę negatywnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że średni dochód rodziny wynosi 3.134,97 zł brutto, a wykazany średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.567,48 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł brutto. Jak trafnie przywołał organ, dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. W konsekwencji nie można zatem uznać, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Sąd pierwszej instancji wskazał nadto, że prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy wydana decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącą nie może przesądzać subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Za takie wyjątkowe okoliczności, umożliwiające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie można w szczególności potraktować faktu, że ojciec małoletniej zmarł stosunkowo wcześnie, skoro miesięczne dochody na jednego członka rodziny przekraczają kwotę najniższej emerytury.
Ponadto, Sąd pierwszej instancji wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie należy ocenić porównując ją z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne (przywołano wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19; z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11 oraz z dnia 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06). Wówczas bowiem ocena sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r. przez pryzmat osiąganych dochodów, jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie emerytalno-rentowe przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym. Z tego też powodu nie można było uznać za zasadne zarzutów skarżącej, dotyczących niewystarczającego wyjaśnienia sprawy, w tym potrzeb małoletniej.
W związku z powyższym Sąd pierwszej instancji skonstatował, że punktem odniesienia dla oceny dochodów rodziny jest najniższa emerytura, która na datę decyzji wynosiła 1.338,44 zł brutto (netto 1.217,98 zł). Tymczasem wykazywany średni dochód rodziny skarżącej wynosił wówczas 3.134,97 zł brutto, a na członka rodziny – 1.567,48 zł. Jest to więc kwota przekraczająca wysokość najniższej emerytury. Sąd pierwszej instancji wskazał, że zdaje sobie sprawę, jak duże są potrzeby uczącego się dziecka, niemniej jednak przedmiotowe świadczenie nie ma znaczenia kompensacyjnego ani odszkodowawczego, lecz ma zupełnie wyjątkowy charakter, czyli tylko, w wyjątkowych sytuacjach, "wyrównujący" brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym.
Sąd meriti oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał zatem, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone.
Skarżąca wywiodła od powyższego wyroku skargę kasacyjną, zaskarżając go w całości.
Wydanemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego, to jest art. 83 ust. 1 u.e.r. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że dla ustalenia czy niezbędne, podstawowe potrzeby skarżącej są zaspokajane wystarczające jest odniesienie wysokości dochodu osiąganego na członka rodziny skarżącej do wysokości najniższej emerytury, i nie jest przy tym wymagana – dla oceny czy zachodzą wyjątkowe okoliczności – analiza innych okoliczności związanych z sytuacją życiową skarżącej, w szczególności rzeczywistych kosztów utrzymania małoletniej w sytuacji, gdy wysokość osiąganych dochodów nieznacznie tylko przekracza wysokość najniższej emerytury;
II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. przez zaniechanie wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności związanych z sytuacją życiową małoletniej i uznanie, że sytuacja życiowa skarżącej uległa zmianie w sposób uzasadniający przyjęcie, że nie zachodzą wyjątkowe okoliczności, gdyż wysokość uzyskiwanego przez matkę skarżącej dochodu wystarcza na zaspokojenie niezbędnych środków utrzymania skarżącej.
Z uwagi na powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika ustanowionego z urzędu kosztów pomocy prawnej.
Ponadto skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesione zarzuty szerzej umotywowano.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.
W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. Nie zachodzi również żadna z przesłanek odrzucenia skargi albo umorzenia postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną.
W skardze kasacyjnej zgłoszone zostały zarzuty zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu winny podlegać zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzut naruszenia przepisów postępowania wiąże się jednak w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutu naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do kwestii podstawowej, to jest do poprawności wykładni art. 83 ust. 1 u.e.r. dokonanej przez Sąd pierwszej instancji i jej zastosowania w realiach rozpoznawanej sprawy.
W tym miejscu odnotować należy, że zarzut przedstawiony w pkt I petitum skargi kasacyjnej nie został sporządzony w sposób w pełni odpowiadający wymogom P.p.s.a. z uwagi na pominięcie w jego treści przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. Kierując się jednakże zasadą ograniczonego formalizmu procesowego oraz mając na względzie treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. (sygn. akt I OPS 10/09; publ.: ONSAiWSA z 2010 r. nr 1, poz.1) w przedmiotowej sprawie uznano dopuszczalność weryfikacji merytorycznej podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 P.p.s.a.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 u.e.r. ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Wskazana wyżej regulacja ma charakter szczególny albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia - co istotne - od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich uniemożliwia jego przyznanie (zob. w tej materii wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16; z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 2271/15; z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1205/19 oraz z dnia 12 lipca 2022 r., sygn. akt III OSK 3696/21).
W rozpatrywanej sprawie sporna jest tylko wykładnia jednej z tych trzech przesłanek koniecznych do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku, mianowicie, gdy członkowie rodziny ubezpieczonego "nie mają niezbędnych środków utrzymania". Naczelny Sąd Administracyjny w całości podziela wykładnię tego pojęcia przyjętą przez Sąd pierwszej instancji i przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Wskazać w tym miejscu należy, że zarówno organ, jak i Sąd pierwszej instancji uznały, że skarżącej kasacyjnie nie można było przyznać wnioskowanego świadczenia bowiem średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie jest wyższy od kwoty najniższej emerytury.
Istotnym jest wskazanie, że przepisy u.e.r. nie zawierają definicji "niezbędnych środków utrzymania" a sposób rozumienia tego pojęcia został wypracowany przez judykaturę. Aktualnie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania rozumieć należy kwotę brutto najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 lipca 2023 r. (sygn. akt III OSK 1252/22) ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Omawiana ocena musi być więc dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, nie zaś subiektywnych potrzeb wnioskodawcy. Dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy zatem porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto) (zob. w tej materii wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11, z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3029/21).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r. przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Nie można bowiem zapominać, że w większości przypadków osoby ubiegające się o świadczenia w drodze wyjątku znajdują się w szczególnej sytuacji. W związku z tym warunki, na jakich przyznawane są tego rodzaju świadczenia muszą opierać się na w miarę przejrzystych i jednakowych dla wszystkich zasadach, a odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się spełniać takie kryteria. Natomiast takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków (zob. w tym zakresie m.in.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2023 r., sygn. akt III OSK 126/22). Należy w tym miejscu podkreślić, czego zdaje się nie uwzględniać skarżąca kasacyjnie, że przedmiotowe świadczenie nie jest świadczeniem o charakterze socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb i ze względu na trudną sytuację materialną podmiotu występującego ze stosownym wnioskiem. Oznacza to, że nawet trudna sytuacja materialna wnioskodawcy nie może uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jeżeli osoba ta ma niezbędne środki utrzymania. Przy czym chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu.
Konkludując powyższą część rozważań, Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 83 ust. 1 u.e.r. Do podjęcia rozstrzygnięcia w sprawie o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku wystarczającym było bowiem porównanie dochodu i najniższej emerytury jako kryterium umożliwiającego ustalenie, czy skarżąca kasacyjnie ma zapewnione - zgodnie ze wskazaną regulacją - niezbędne środki utrzymania.
Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia prawa procesowego (pkt II petitum skargi kasacyjnej) wskazać należy, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd nie stosuje przepisów procedury administracyjnej a jedynie weryfikuje czy organy administracji publicznej prawidłowo zastosowały te przepisy. Prawidłowo sformułowany zarzut naruszenia procedury administracyjnej powinien zatem wskazywać na naruszenie przepisów postępowania administracyjnego w związku z odpowiednim przepisem procedury sądowowadministracyjnej.
Przyjąć należy, dokonując rekonstrukcji zarzutu w oparciu o jego treść i argumentację zawartą w uzasadnieniu skargi, że w realiach sprawy skarżąca kasacyjnie naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, upatruje w nieuwzględnieniu skargi mimo naruszenia przez organ orzekający przepisów postępowania poprzez nieprzeprowadzenie przez organ wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, w tym ustalenia wysokości niezbędnych kosztów utrzymania skarżącej.
Oceniając zasadność tego zarzutu skonstatować należy, że analiza akt administracyjnych nie pozwala na uznanie, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej, że zebrany w sprawie materiał dowodowy okazał się niewystarczający i budzący wątpliwości, zaś rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło bez dostatecznego jej wyjaśnienia i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Postępowanie wyjaśniające jest zawsze zdeterminowane przepisami prawa materialnego, które przesądzają o zakresie potrzebnych w sprawie ustaleń. To przepisy prawa materialnego określają przedmiot sprawy, a tym samym zakres postępowania i okoliczności mające znaczenie z punktu widzenia rozpoznania danej sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wszystkie istotne okoliczności zostały w tej sprawie wyjaśnione, a w skardze kasacyjnej nie wskazano żadnych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych (prawnie relewantnych), które nie zostały wykazane przez organ w zgromadzonym materiale dowodowym lub dowodów, które zostały przez organ pominięte albo takich, których organ nie przeprowadził. Jak wskazano wcześniej, podnoszone przez skarżącą kasacyjnie okoliczności związane z sytuacją finansową w kontekście jej wydatków, nie mogły stanowić przedmiotu rozważań organu orzekającego, a tym samym przedmiotu oceny ze strony Sądu pierwszej instancji, który w następstwie uznania za prawidłowe ustaleń Prezesa ZUS zasadnie oddalił wniesioną skargę.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
Zawarty w skardze kasacyjnej wniosek pełnomocnika skarżącej kasacyjnie o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w postępowaniu kasacyjnym (k. 79 akt sądowych) Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił natomiast do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wniosek taki winien być bowiem złożony do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego (art. 254 § 1 P.p.s.a.), który rozpoznaje ten wniosek w postępowaniu określonym w przepisach art. 250 i art. 258 P.p.s.a.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI