III OSK 618/24

III OSK 618/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-06-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska
Mariusz Kotulski /sprawozdawca/
Wojciech Jakimowicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1510/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-10-23
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Kwiecińska Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1510/23 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 października 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1510/23, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...].
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Dnia [...] stycznia 2023 r. A. B. (dalej: "skarżący"), w imieniu którego działa jako pełnomocnik siostra M. B., złożył wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, albowiem odmówiono mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. We wniosku podniesiono, że skarżący pod koniec 2020 r. zaczął leczyć się na depresję i korzystał wówczas ze zwolnień lekarskich, a w maju 2021 r. zachorował się na Covid-19. Izolacja pogłębiła jego chorobę. Do dnia 19 maja 2022 r. przebywał na świadczeniu rehabilitacyjnym, a następnie złożył wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy, której mu odmówiono z uwagi na niewystarczający staż pracy.
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ", "Prezes ZUS") decyzją z dnia [...] marca 2023 r., znak: [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 ze zm., zwana dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z art. 83 ww. ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Organ podniósł, że pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi nastąpiło wobec skarżącego dopiero w dniu 6 lipca 2015 r., tj. w wieku 25 lat. Ponadto nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w okresach od 1 stycznia 2016 r. do 25 sierpnia 2016 r. oraz od 9 września 2016 r. do 23 maja 2017 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Organ podkreślił, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zatem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku, należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.
W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona dopiero od dnia 1 kwietnia 2022 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto, skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu.
Skarżący, w imieniu którego działa pełnomocnik, złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję o odmowie przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W piśmie z dnia 28 czerwca 2023 r. M. B., działając jako pełnomocnik skarżącego, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że stosownie do treści art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. W postępowaniu w sprawie przyznania emerytury lub renty w drodze wyjątku, Prezes ZUS musi zatem kierować się określonymi w k.p.a., ogólnymi zasadami postępowania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.). Organ administracji powinien w sposób zrozumiały i czytelny przedstawić motywy, jakimi się kierował podejmując takie, a nie inne rozstrzygnięcie. Uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia, zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., powinno zawierać wszechstronną analizę zgromadzonego materiału dowodowego i wyczerpująco uargumentowane stanowisko organu. Z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno zatem wynikać, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały ustalone, rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Niedopuszczalne jest tym samym uchylanie się przez organ od oceny i wyczerpującego odniesienia się do wszystkich istotnych zarzutów podnoszonych przez stronę. W przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony, organ powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec, z uwagi na konkretne okoliczności prawne lub faktyczne występujące w danej sprawie.
W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wywiązał się z tych obowiązków w sposób należyty. Organ administracji nie odniósł się do wskazywanej przez wnioskodawcę we wniosku o przyznanie świadczenia przyczyny pozostawania poza zatrudnieniem jakim było aktywne poszukiwanie pracy, jak i dalsze ograniczenia związane z podejmowanym leczeniem się na depresję, czy Covid-19. W aktach sprawy znajdują się dokumenty związane z poszukiwaniem pracy przez skarżącego, a zatem podjęciem aktywności w jej poszukiwaniu, m. in. zarejestrowaniem się w Urzędzie Pracy czy podejmowaniem zatrudnienia na umowy okresowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że w tej sytuacji, stwierdzenie, że nie wykazano, że skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia wskutek szczególnych okoliczności związanych z aktywnym poszukiwaniem pracy i bezrobociem w regionie oraz ze stanem zdrowia, należy uznać za - co najmniej - przedwczesne.
Reasumując, w rozpoznanej sprawie Prezes ZUS naruszył art. 7, art. 8 § 1 i § 2, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd I instancji stwierdził, że ponownie rozpatrując sprawę, organ podejmie wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, jak i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz oceni, czy zachodzą przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, mając na uwadze to, że do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje bardzo niewielki okres, zaledwie 22 dni. Organ w uzasadnieniu decyzji zawrze także rozważania na temat sytuacji dochodowej wnioskodawcy.
Dlatego też, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, nie przesądzając wyniku sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, zwana dalej: "p.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 27 marca 2023 r.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie to jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, poprzez przyjęcie, że pomimo tego, iż w okresach przed 1 kwietniem 2022 r. Skarżący nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącemu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że: 1) przed dniem 1 kwietnia 2022 r. tj. przed orzeczeniem u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności z powodu których skarżący nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego; 2) w okresie od 2 kwietnia 2012 r. do 1 kwietnia 2022 r. (10-lecie przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy) nie mógł skarżący podjąć zatrudnienia wskutek szczególnych okoliczności związanych z bezrobociem w regionie, podczas gdy nie ma to uzasadnienia w przedłożonej przez skarżącego dokumentacji i w powszechnie dostępnych danych z Głównego Urzędu Statystycznego.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.
Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.
W skardze kasacyjnej podniesiony został zarzut zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, a ich ocena wymaga łącznego omówienia.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny, wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania.
Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie jej świadczenia, pomimo że nie spełnia ustawowych warunków do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącej mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć pojęcie "szczególnych okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się jednak, że jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyroki NSA: z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17, z 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 159/11, z 23 listopada 20221 r. sygn. akt III OSK 5229/21, z 26 października 2021 r. sygn. akt III OSK 4819/21).
W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że wnioskodawca nie spełniał ustawowych wymogów do przyznania emerytury lub renty na zasadach ogólnych, albowiem nie posiadał wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Z akt sprawy wynika, że całkowicie niezdolny do pracy wnioskodawca stał się w wieku 32 lat. Na przestrzeni 33 lat życia udowodnił jedynie 4 lata, 11 miesięcy i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona dopiero od dnia 1 kwietnia 2022 r.
Jednakże ze zgromadzonej dokumentacji wynika także, że organ administracji nie odniósł się w pełni do wskazywanych przez wnioskodawcę przyczyn pozostawania poza zatrudnieniem jakim było aktywne poszukiwanie pracy, jak i dalsze ograniczenia związane z podejmowanym leczeniem się na depresję, czy Covid-19. Wymóg dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego poprzez wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego oraz ocenę, czy zachodzą przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jest o tyle istotny, że do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje bardzo niewielki okres, zaledwie 22 dni.
W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.
Dodać trzeba, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 u.e.r. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.
Depresja stanowi główną przyczynę niesprawności i niezdolności do pracy na świecie, jest także najczęściej spotykanym zaburzeniem psychicznym. Doświadczenie życiowe uczy, że choroba nie czyni z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na taki aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego.
Natomiast organ, dokonując analizy sytuacji życiowej wnioskodawcy pod względem spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. ograniczył się jedynie do ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy. Stanowisko organu nie uwzględnia jednak wyżej wskazanych przez WSA okoliczności, które zostały uznane za istotne dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie można bowiem rozpatrywać sytuacji wnioskodawcy na rynku pracy z pominięciem jego choroby i przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy we wcześniejszym okresie oznaczał, że nie zaistniały żadne obiektywne przeszkody w podjęciu przez niego aktywności zawodowej.
Natomiast zauważyć należy, że samo zjawisko bezrobocia nie jest okolicznością nadzwyczajną, szczególną, w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej, albowiem dotyka ono wszystkie osoby pozostające na rynku pracy. Występujące w skali całego kraju, z różnym natężeniem w poszczególnych regionach, trudności ze znalezieniem pracy, nie mogą zostać ocenione jako sytuacja szczególna w relacji do skarżącego. Był to stan powszechny, oddziałujący na wszystkie osoby na rynku pracy.
Zatem w ocenie NSA słuszne jest stanowisko Sądu I instancji, że należało jeszcze rozważyć, w jakim stopniu sytuacja zdrowotna wnioskodawcy i podejmowane próby leczenia wpływały na możliwość podjęcia przez niego pracy. Organ samych twierdzeń o chorobie nie podważył i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia we wskazanych okresach miał stan zdrowia skarżącego.
Jednocześnie zauważyć należy, że wprawdzie w świetle art. 7 k.p.a., to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Zwłaszcza, że to skarżący wnosi o przyznanie świadczenia, które ma charakter nadzwyczajny i to on (a nie organ) ma wszelkie informacje dotyczące choroby, podejmowanego leczenia i jego okresów, czy też nasilenia się stanów chorobowych w stopniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia itd. Zatem to skarżący musi współdziałać z organem w celu wykazania, że wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające podjęcie pracy, a nie poprzestać tylko na hasłowych twierdzeniach o chorobie i zarzutach, że organ ich nie uwzględnił oraz nie wykazał, że zaistniały przesłanki do przyznania świadczenia.
Wobec powyższego nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Niezasadnie bowiem organ ograniczył badanie przesłanek określonych w tym przepisie wyłącznie do ustalenia daty uznania skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy i pominięcie innych okoliczności, które mogły uniemożliwiać podjęcie przez niego zatrudnienia z przyczyn od niego niezależnych.
W tych okolicznościach nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Brak poczynienia ustaleń, a także rozważenia kwestii dotyczących depresji wnioskodawcy uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ powołanych przepisów k.p.a. Ten aspekt sprawy wymaga analizy przy ponownym rozpatrzeniu sprawy (czy wnioskodawca chorował na depresję, czy uniemożliwiała ona podjęcie pracy, w jakich okresach – realizując przesłankę "szczególnej okoliczności"), a zaniechanie jej przeprowadzenia stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.