III OSK 5408/21

III OSK 5408/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-07-06
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Kazimierz Bandarzewski /sprawozdawca/
Małgorzata Masternak - Kubiak /przewodniczący/
Przemysław Szustakiewicz
Symbol z opisem
6140 Nadanie stopnia i tytułu naukowego oraz potwierdzenie równoznaczności dyplomów, świadectw i tytułów
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1215/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-01-22
Skarżony organ
Centralna Komisja do Spraw Stopni i Tytułów
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 91 § 2, art. 183 § 2 pkt 5
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędziowie: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Katarzyna Kasprzyk po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1215/20 w sprawie ze skargi D. G. na decyzję Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy nadania stopnia doktora habilitowanego 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1215/20 oddalił skargę D.G. na decyzję Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia [...] nr [...] utrzymującą w mocy uchwałę Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu [...] z dnia [...] w przedmiocie odmowy nadania stopnia naukowego doktora habilitowanego.
Powyższy wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 30 stycznia 2017 r. Skarżący zwrócił się do Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów (dalej zwanej Centralną Komisją) z wnioskiem o nadanie stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych, w dyscyplinie prawo.
Centralna Komisja, na podstawie art. 18a ust. 3 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz.U. z 2017 r. poz. 1789 ze zm.) zwanej dalej u.s.n., wyznaczyła Radę Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu [...] (dalej zwaną Radą Wydziału) do przeprowadzenia postępowania habilitacyjnego Skarżącego, a następnie powołała siedmioosobową komisję habilitacyjną do przeprowadzenia postępowania habilitacyjnego.
W dniu 3 lipca 2018 r. Komisja habilitacyjna, po zapoznaniu się z autoreferatem i recenzjami osiągnięć naukowych Skarżącego sporządzonymi przez: prof. dr hab. J.S. (recenzja negatywna), prof. dr hab. I.N. i dr. hab. J.I. (recenzje pozytywne), w głosowaniu jawnym podjęła uchwałę zawierającą pozytywną opinię w sprawie nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego (3 głosy za, 1 głos przeciw, 2 głosy wstrzymujące się) stwierdzając, że osiągnięcia naukowe Skarżącego po uzyskaniu stopnia doktora spełniają kryteria określone w art. 16 u.s.n. - stanowią znaczny wkład kandydata w rozwój dyscypliny naukowej (prawo) oraz kandydat wykazuje się istotną aktywnością naukową.
W dniu 19 września 2018 r. Rada Wydziału, po otrzymaniu uchwały Komisji Habilitacyjnej oraz dokumentów postępowania habilitacyjnego Skarżącego, w głosowaniu tajnym podjęła: 1) uchwałę nr [...] w sprawie przyjęcia opinii Komisji Habilitacyjnej dotyczącej nadania D.G. stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych, z dyscypliny naukowej prawo (20 głosów za, 4 przeciw, 7 wstrzymujących się); 2) uchwałę nr [...] w sprawie nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych z dyscypliny naukowej prawo; stwierdzające w § 1, że "Rada Wydziału (...) postanawia nie uwzględnić wniosku Komisji habilitacyjnej" o nadanie skarżącemu tytułu doktora habilitowanego (12 głosów za, 10 przeciw, 8 wstrzymujących się); 3) uchwałę nr [...] w sprawie odmowy nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych z dyscypliny naukowej prawo (25 głosów za, 6 przeciw, 1 wstrzymujący się, 1 nieważny). Jako podstawę prawną wszystkich uchwał Rada Wydziału podała art. 18a ust. 11 u.s.n. w związku z § 43 ust. 1 pkt 5 Statutu Uniwersytetu [...], uchwalonego na posiedzeniu Senatu w dniu 14 czerwca 2006 r.
Decyzją z dnia 27 stycznia 2020 r. Centralna Komisja, po rozpatrzeniu odwołania Skarżącego, utrzymała w mocy uchwałę Rady Wydziału uznając, że ocena osiągnięć naukowych Skarżącego wyrażona przez Radę Wydziału w uchwale o odmowie nadania skarżącemu tytułu naukowego znajduje podstawy w sporządzonych w toku postępowania ocenach merytorycznych (recenzjach), została oparta o przejrzyste kryteria oraz jest prawidłowo i rzetelnie uzasadniona. Zwróciła uwagę, że co prawda oceny dorobku naukowego Skarżącego nie były zgodne (z protokołu posiedzenia z 3 lipca 2018 r. wynika, że spośród sześciu obecnych na posiedzeniu członków Komisji habilitacyjnej opinię pozytywną co do wniosku Skarżącego o nadanie stopnia naukowego wyraziło 3 członków, 2 negatywną, 1 członek wstrzymał się od głosu), jednak Rada Wydziału nie jest obowiązana do podzielenia opinii Komisji habilitacyjnej w sprawie nadania (odmowy nadania) stopnia doktora habilitowanego i ma prawo do samodzielnej oceny dorobku naukowego kandydata do stopnia naukowego. Rada Wydziału odniosła się do całości zgromadzonego materiału w sprawie, rzetelnie i wnikliwie go oceniła, a w świetle rozbieżnych ocen co do dorobku naukowego skarżącego i wartości naukowej jego pracy habilitacyjnej, w szczególności wobec niejednomyślności samej Komisji habilitacyjnej, nie zostały przekroczone granice swobodnego uznania.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł Skarżący, wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił m.in. naruszenie art. 18a ust. 11 zd. drugie u.s.n. w związku z § 16 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 września 2016 r. w sprawie szczegółowego trybu i warunków przeprowadzania czynności w przewodzie doktorskim, w postępowaniu habilitacyjnym oraz w postępowaniu o nadanie tytułu profesora; art. 16 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 2 u.s.n. Zdaniem Skarżącego doszło do sprzeczności pomiędzy uchwałą Rady Wydziału nr [...] i nr [...] a uchwałą nr [...], którą przyjęto opinię Komisji habilitacyjnej dotyczącą nadania Mu stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych, z dyscypliny naukowej prawo dr D.G., przy 20 głosach TAK, 4 głosach NIE, 7 głosach wstrzymujących - co wskazuje na pierwotną aprobatę Rady Wydziału co do nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego.
W odpowiedzi na skargę Centralna Komisja wniosła o jej oddalenie.
Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 22 stycznia 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu Skarżący nietrafnie zarzuca, że [...] i [...] naruszają prawo, ponieważ zostały podjęte wbrew stanowisku Komisji Habilitacyjnej, wyrażonym w uchwale z dnia [...] i "zaakceptowanym" przez Radę Wydziału w uchwale nr [...] o przyjęciu pozytywnej opinii Komisji habilitacyjnej. Wyjaśniono, że opinia Komisji Habilitacyjnej wyrażona w uchwale w sprawie nadania lub odmowy nadania stopnia doktora habilitowanego, nie jest merytorycznie wiążąca dla Rady Wydziału. Zwrot "na podstawie tej opinii Rada Wydziału podejmuje uchwałę w sprawie nadania stopnia naukowego" oznacza tylko tyle, że bez tej opinii podjęcie przez Radę Wydziału decyzji (uchwały) w sprawie nadania stopnia jest niedopuszczalne. Z wyciągu z protokołu z posiedzenia Rady Wydziału odbytego w dniu 19 września 2018 r. wynika, że podjęcie uchwały [...] w sprawie odmowy nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych z dyscypliny naukowej prawo było podyktowane wcześniejszą uchwałą [...] o nieuwzględnieniu wniosku Komisji Habilitacyjnej w sprawie nadania skarżącemu stopnia doktora habilitowanego i stanowiło jej konsekwencję. Uchwała Rady Wydziału [...] nie odnosi się zaś do dorobku naukowego Skarżącego i nie zawiera jego oceny. Potwierdza jedynie, że ten etap postępowania habilitacyjnego - opinia Komisji Habilitacyjnej - został zrealizowany i że zachodzą podstawy do dalszych czynności w przewodzie habilitacyjnym (opinia została "przyjęta" przez Radę). Przyjęcie przez Radę Wydziału uchwały Komisji Habilitacyjnej, zawierającej pozytywną opinię w sprawie nadania Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego nie oznacza, że Rada Wydziału podzieliła stanowisko Komisji co do dorobku naukowego kandydata. Rada Wydziału posiada własne kompetencje do oceny dorobku naukowego habilitanta i te kompetencje zrealizowała w kolejnych uchwałach nr [...] i nr [...]. Obie te uchwały są merytorycznie uzasadnione i to uzasadnienie zostało zaprezentowane na posiedzeniu Rady Wydziału. Wbrew zatem twierdzeniom Skarżącego, rozstrzygnięcia zawarte w trzech powyższych uchwałach nie wykluczają się wzajemnie.
Sąd podzielił nadto stanowisko Centralnej Komisji, że Rada Wydziału prawidłowo przeprowadziła postępowanie habilitacyjne, a jej uchwała o odmowie nadania stopnia doktora habilitowanego nie narusza prawa. Rada Wydziału podjęła bowiem uchwałę po zapoznaniu się z wnioskiem, autoreferatem, recenzjami osiągnięć habilitanta oraz stanowiskiem Komisji. Centralna Komisja zgodziła się zaś z Radą Wydziału, że osiągnięcia naukowe Skarżącego po uzyskaniu stopnia doktora nie spełniają wymagań określonych w art. 16 u.s.n. W sytuacji gdy Komisji Habilitacyjnej ani Radzie Wydziału nie sposób zarzucić wadliwego procedowania, brak było zdaniem Sądu podstaw do uwzględnienia skargi. Poza uprawnieniem sądu administracyjnego jest natomiast dokonywanie merytorycznej oceny dorobku naukowego habilitanta, a co za tym idzie, ocena sporządzonych na użytek postępowania recenzji.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi Sąd wskazał, że z u.s.n. nie wynika obowiązek doręczenia habilitantowi z urzędu recenzji sporządzonych przez recenzentów w postępowaniu przed Radą Wydziału. Zgodnie z art. 29 ust. 1 zdanie pierwsze powołanej ustawy, w postępowaniach dotyczących m. in. nadania stopnia doktora habilitowanego, w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W takim postępowaniu nie znajduje zastosowania zasada czynnego udziału strony w rozumieniu art. 10 K.p.a., choć habilitant jako strona postępowania w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego ma prawo wglądu w akta sprawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Skarżący, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1) naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy:
a) art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.) zwanej dalej P.p.s.a, a w konsekwencji art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez rozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji sprawy na posiedzeniu niejawnym, w sytuacji, gdy nie istniały podstawy do rozpoznania niniejszej sprawy w trybie uproszczonym, Skarżący nie wyrażał zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, organ w odpowiedzi na skargę z dnia 1 lipca 2020 r. nie odniósł się w żaden sposób do tej kwestii, a podstawą do skierowania sprawy na posiedzenie niejawne nie mogły być także przepisy ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą antycovidową", a nadto Skarżący nie był informowany o możliwości rozpoznania niniejszej sprawie w inny sposób, niż na rozprawie;
b) art. 90 § 1 w związku z art. 10 P.p.s.a, a w konsekwencji dalsze naruszenie art. 98 § 1, art. 105, art. 106 § 2 i art. 135 P.p.s.a., poprzez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w sytuacji, gdy Skarżący ani organ nie wyraził na to zgody i nie wyjaśniono tej kwestii w żadnej części uzasadnienia wyroku, a podstawą do skierowania sprawy na posiedzenie niejawne nie mogły być także przepisy ustawy antycovidowej, nadto Skarżący nie był informowany o możliwości rozpoznania niniejszej sprawie w inny sposób, niż na rozprawie;
c) art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez nie wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, ponieważ na s. 7-10 uzasadnienia skarżonego wyroku nie dokonano merytorycznej oceny całej sprawy, lecz jedynie powtórzono kwestie sprawozdawcze, które już pobieżnie omówiono na s. 1 - 6 uzasadnienia wyroku;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego:
a) art. 29 ust. 1 u.s.n. w związku z art. 40 § 1, art. 42 i art. 44 § 1-4 K.p.a. poprzez pominięcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny okoliczności, iż doszło do naruszenia wymienionych przepisów w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja Centralnej Komisji została doręczona na adres niewskazany przez skarżącego i do rąk osób nieuprawnionych do odbioru tej korespondencji, tj. na adres [...];
b) art. 18a ust. 11 zd. drugie u.s.n. w związku z § 16 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 września 2016 r. w sprawie szczegółowego trybu i warunków przeprowadzania czynności w przewodzie doktorskim, w postępowaniu habilitacyjnym oraz w postępowaniu o nadanie tytułu profesora poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, iż dopuszczalne jest:
- podjęcie uchwały w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych, z dyscypliny naukowej - prawo (uchwała nr [...]), z której treści wynika, że rada wydziału nie uwzględnia wniosku o nadanie Skarżącemu stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych,
- podjęcie uchwały w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego, w której nie uwzględnia się wniosku Komisji Habilitacyjnej o nadanie stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych (uchwała nr [...]) oraz uchwały w sprawie odmowy nadania stopnia doktora habilitowanego (nr [...]) pomimo wcześniejszej uchwały (nr [...]) o przyjęciu pozytywnej opinii Komisji Habilitacyjnej o dorobku naukowym habilitanta;
podczas, gdy wymienione przepisy przewidują wyłącznie uchwałę nadającą stopień doktora habilitowanego lub odmawiającą jego nadania, a tym samym jednoznacznie wykluczają możliwość wydawania kilku uchwał w tym przedmiocie, a tym bardziej wykluczają wydanie kilku uchwał o sprzecznej ze sobą treści;
d) art. 7, art. 77 i art. 107 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny skutkujące brakiem ustalenia, że pomiędzy uchwałami nr [...]oraz [...] Rady Wydziału z dnia [...], a uchwałą [...] Rady Wydziału z dnia [...], przyjmującą opinię Komisji Habilitacyjnej dotyczącą nadania stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk prawnych, z dyscypliny naukowej prawo dr D.G. występuje sprzeczność, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę, że za uchwałą nr [...] oddano 20 głosów na TAK, 4 głosów na NIE, 7 głosów wstrzymujących, co świadczy o tym, że Rada Wydziału w pierwszej kolejności zaakceptowała nadanie Skarżącemu tytułu doktora habilitowanego.
e) art. 7, art. 77 i 107 K.p.a. w związku z art. 16 u.s.n., poprzez ich niezastosowanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny i brak ustalenia, że uchwały nr [...]i [...], były przedwczesne i zostały podjęte, pomimo że Skarżący spełniał ustawowe przesłanki do nadania mu tytułu doktora habilitowanego tj. jego aktywność naukowa spełniała cechy, o których stanowi w art. 16 u.s.n., a w szczególności pominięcie następujących okoliczności:
- wydania dwóch pozytywnych recenzji członków komisji habilitacyjnej, tj. dr hab. I.N., prof. nadzw. [...] oraz prof. dr hab. J.I. - z których wynika, że działalność naukowa dr D.G. spełnia ustawowe przesłanki do nadania stopnia doktora habilitowanego,
- przyjęcia przez recenzenta dr hab. I.N., prof. nadzw. [...], że dorobek naukowy Skarżącego "spełnia wymogi przewidziane w ustawie, ponieważ jest znaczny, wielowątkowy a publikacje są na odpowiednim poziomie naukowym", (...) "monografia [...]",
- przyjęcia przez członka komisji habilitacyjnej dr hab. M.T., prof. nadzw. [...], że rozprawa habilitacyjna i cały dorobek dr D.G. spełniają wymogi określone w ustawie,
- przyjęcia, przez prof. dr hab. R.K. (którego wypowiedź była co do zasady krytyczna wobec dorobku habilitanta), że monografia w stopniu minimalnym spełnia wymagania określone w ustawie - co również w ocenie Skarżącego winno skutkować pozytywnym dla niego wnioskiem,
- okoliczności, że inni członkowie komisji habilitacyjnej również pozytywnie ocenili dorobek habilitanta;
f) art. 16 ust. 1 i 2 u.s.n., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dopuszczalne jest wydanie przez radę wydziału uchwały odmawiającej habilitantowi stopnia doktora habilitowanego, w sytuacji gdy Komisja Habilitacyjna wydała pozytywną opinię w tym przedmiocie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że to opinia Komisji Habilitacyjnej powinna być podstawą rozstrzygnięcia rady wydziału;
g) art. 16 ust. 1 i 2 u.s.n., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dopuszczalne jest wydanie przez radę wydziału uchwały odmawiającej habilitantowi stopnia doktora habilitowanego w oparciu o konkluzje z debaty Rady Wydziału, a wbrew treści dwóch pozytywnych recenzji, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że to recenzje powinny mieć pierwszoplanowe znaczenie dla rozstrzygnięcia Rady Wydziału, albowiem to recenzenci dokonują pogłębionej analizy dorobku naukowego habilitanta;
h) art. 21 ust. 2 u.s.n., przez wydanie decyzji przez Centralną Komisję z rażącym naruszeniem terminów, dopiero po 15 miesiącach i doręczenie jej dopiero po 18 miesiącach;
i) przepisów o terminach do sporządzenia recenzji, w tym nie poinformowanie habilitanta o recenzentach w postępowaniu odwoławczym i o opóźnieniach w załatwieniu sprawy.
W oparciu o wskazane zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Rada Doskonałości Naukowej wniosła o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.
Przy piśmie z 23 października 2024 r. Skarżący przedłożył pisemne opinie przewodniczącego Komisji Habilitacyjnej prof. dr hab. J.K. oraz byłego przełożonego prof. dr hab. A.P. dotyczące niniejszej sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sadem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a.
Jednym z podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, który i tak Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje z urzędu, jest zarzut pozbawienia strony możności obrony swoich praw w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji. Jak bowiem wynika z treści tego zarzutu, Skarżący kasacyjnie podnosi, że nie był informowany o możliwości rozpoznania niniejszej sprawie w inny sposób niż na rozprawie, a więc nie został poinformowany o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wtedy, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 27 października 2020 r. sygn. akt II OSK 1697/20; wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r. sygn. akt III OSK 1603/21; wyrok NSA z 6 czerwca 2023 r. sygn. akt I FSK 243/21).
Z akt sprawy wynika, że po wniesieniu przez skarżącego skargi sprawa została skierowana do rozpoznania na rozprawę, o czym został zawiadomiony skarżący wraz z dodatkową informacją o możliwości złożenia wniosku o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego (akta sądowe sprawy, karta nr 28). Skarżący warunkowo zgodził się na postępowanie mediacyjne, o ile taką zgodę wyraziłaby również strona przeciwna, która jednak odmówiła zgody na mediację w tej sprawie (akta sądowe sprawy, karta nr 31).
Następnie w aktach sprawy znajduje się zarządzenie o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w związku ze stanem epidemii, jednakże zarządzenie to nie zwiera żadnej daty i nie ma żadnej informacji w aktach sprawy, aby którakolwiek ze strony, a w tym skarżący była o tym zawiadomiona (akta sądowe sprawy, karta nr 46).
Nie budzi wątpliwości, że w warunkach stanu epidemii, w jakich zostało w tej sprawie wydane zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim przez pisemne powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym jak i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej (por. wyrok NSA z 15 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1332/22; wyrok NSA z 28 września 2023 r. sygn. akt III FSK 2788/21). Na Sądzie spoczywa obowiązek skutecznego doręczenia zawiadomienia o terminie posiedzenia, a w tym posiedzenia niejawnego.
Zgodnie z art. 91 § 2 P.p.s.a. strony należy zawiadomić o terminie rozprawy jawnej co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia. Tym bardziej należy przyjąć co najmniej taki termin pozwalający każdej ze stron na wypowiedzenie się w formie pisma przed terminem posiedzenia niejawnego. Jak stwierdził NSA, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego objętą art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy antycovidowej uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie (por. wyrok NSA z 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1142/21; wyrok NSA z 15 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1332/22; wyrok NSA z 16 kwietnia 2024 r. sygn. akt I FSK 1985/22).
Naczelny Sąd Administracyjny nie neguje samej dopuszczalności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie określonym w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy antycovidowej. Procedowanie przed sądem administracyjnym w okresie stanu epidemii poprzez rozpoznawanie spraw na posiedzeniu niejawnym było dopuszczalne i samo w sobie nie stanowiło naruszenia podstawowych uprawnień procesowych strony. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu zarówno na podstawie art. 45 ust. 2 Konstytucji RP, jak i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Jednakże jednym z elementów prawa do sądu objętego treścią art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jest prawo do jawnego postępowania sądowego. Odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej powinno jednak następować z zachowaniem wymogu rzetelnego procesu sądowego. Za najważniejsze dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (por. wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt II OSK 2778/20; wyrok NSA z 28 czerwca 2022 r. sygn. akt II OSK 1442/21). Brak pisemnego zawiadomienia skarżącego o terminie posiedzenia niejawnego jak również brak pisemnego zawiadomienia skarżącego o możliwości przedstawienia swojego stanowiska przed jego rozpoczęciem doprowadziło do pozbawienia skarżącego możności obrony swych praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Skutkuje to koniecznością stwierdzenia nieważności postępowania, które toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie.
Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.
Ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05; wyrok NSA z 28 listopada 2017 r. sygn. akt II GSK 1109/16).
O odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. uznając, że w tej spawie wyłączną podstawą do uchylenia wyroku były istotne wady procesowe w postępowaniu prowadzonym przed Sądem pierwszej instancji. Tym samym zaistniał szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi ww. przepis.