III OSK 4651/21

III OSK 4651/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-11-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-04-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Beata Jezielska /sprawozdawca/
Wojciech Jakimowicz /przewodniczący/
Zbigniew Ślusarczyk
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 2741/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-06-24
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1270
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 153, art. 1 § 1 i 2 w z z art. 3 § 1  w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 135 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7 w zw. z art. 75 w zw. z 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk sędzia del. WSA Beata Jezielska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. i L. K. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 2741/19 w sprawie ze skargi M. K. i L. K. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia 23 października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 czerwca 2020 r. (sygn. akt II SA/Wa 2741/19) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi M. K. i L. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 23 października 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity na dzień orzekania przez WSA Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), oddalił skargę. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z 23 października 2019 r., wobec uchylenia wcześniejszych decyzji Prezesa ZUS przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 lipca 2019 r., Prezes ZUS, po ponownym rozpatrzeniu wniosku o rentę rodzinną w drodze wyjątku po ojcu małoletnich skarżących M. K., odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, ze zm., dalej jak: uo.e.i.r. ), do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej. Organ ustalił, że zmarły w wieku 23 lat ojciec skarżących, zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentował tylko 10 miesięcy i 8 dni tych okresów. Podano, że ukończył on liceum ogólnokształcące w dniu 26 kwietnia 2013 r., a zatem od dnia następnego mógł podjąć zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie od 1 września 2014 r. do 24 czerwca 2016 r. ojciec dzieci był uczniem policealnej szkoły zawodowej, ale nauka w szkole policealnej odbywała się w systemie zaocznym i nie była przeszkodą do podjęcia zatrudnienia. Wskazano, że w latach 2013 – 2017 ojciec dzieci nie był całkowicie niezdolny do pracy, a zatem również stan zdrowia nie stanowił przeszkody w podjęciu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wskazano, że z wniosku o rentę rodzinną w drodze wyjątku wynika, że ojciec dzieci wykonywał prace dorywcze, ale nie stanowi to okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., gdyż jest to wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która powinna liczyć się prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W ocenie Prezesa ZUS także trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego małoletni skarżący reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wyżej wskazanym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę. W uzasadnieniu podano, że stosownie do art. 153 p.p.s.a. Prezes ZUS bezwzględnie związany był oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 lipca 2017 r. (sygn. akt II SA/Wa 1516/19). Wyjaśniono, że ponowne rozpoznanie sprawy przez sąd administracyjny ogranicza się do kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku, a także oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku. Te natomiast kwestie, które były już przedmiotem oceny sądu i co do których sąd nie dopatrzył się uchybień w działaniu organu administracji, ponownie oceniane być nie mogą. Wskazano, że z brzmienia art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym, w zakresie zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności, usprawiedliwiających brak wymaganych okresów w opłacaniu składek. Zdaniem WSA organ prawidłowo ocenił, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., gdyż w przypadku zmarłego ojca dzieci nie można stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Podano, że nauka w szkole policealnej odbywała się w systemie zaocznym i nie była przeszkodą do podjęcia przez ojca dzieci legalnego zatrudnienia. Ojciec dzieci nie był całkowicie niezdolny do pracy, a przedstawicielka ustawowa wnioskodawców nie sygnalizowała jakichkolwiek przeszkód natury zdrowotnej uniemożliwiających lub utrudniających podjęcie zatrudnienia przez ubezpieczonego. Wobec tego przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Wskazano, że za okoliczność szczególną i wyjątkową nie można uznać świadomego podejmowania przez zmarłego ojca małoletnich dzieci prac dorywczych, bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, gdyż był to świadomy wybór zmarłego. Wyjaśniono, że wprawdzie w orzecznictwie wskazuje się, że podejmowanie pracy dorywczej bez ubezpieczenia, nie może z góry skreślać ubezpieczonego z grona osób, do których tę przesłankę należy odnieść, gdyż podejmowanie tego rodzaju zatrudnienia niejednokrotnie nie świadczy o celowym wyborze takiej formy zatrudnienia, zwłaszcza w sytuacji, gdy bezrobotny, mający na utrzymaniu rodzinę, ma wybór pomiędzy pracą bez umowy o pracę lub żadną, jednakże w przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Zmarły ojciec dzieci, podejmując się prac dorywczych, uzyskiwał dochód ze świadczenia alimentacyjnego. Nie można zatem twierdzić, że do takiej formy zatrudnienia został on zmuszony przez sytuację na którą nie miał wpływu, tym bardziej, że w sprawie strona skarżąca nie przywoływała argumentów świadczących o trudnościach w podjęciu przez ubezpieczonego legalnego zatrudnienia. W związku z tym Prezesowi ZUS nie można czynić skutecznego zarzutu wyjścia poza granice uznania administracyjnego. Podano, że małoletni skarżący znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, ale nie wystarcza to do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., gdyż nie jest to świadczenie socjalne.
Od wyroku tego skargę kasacyjną wywiedli skarżący, reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego, zaskarżając go w całości. Powołując się na art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucono rażące naruszenie:
- art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. w zw. art. 135 § 1 p.p.s.a. poprzez nierzetelne i powierzchowne zbadanie sprawy, co uniemożliwia dokonanie oceny zapadłego wyroku w zakresie przesłanek, jakimi kierował się Sąd I Instancji przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia;
- art. 7 k.p.a. w zw. z art. 75 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. polegającego na niedopuszczalnym zastąpieniu przez organ konieczności udowodnienia danej okoliczności - uprawdopodobnieniem tej okoliczności - bez wyraźnej ku temu podstawy ustawowej albowiem rzekoma świadomość podejmowania przez zmarłego ojca dzieci prac dorywczych bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne pozostaje tylko i wyłącznie w sferze domysłów zarówno organu, jak i Sądu I instancji, co stoi w ewidentnej sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie;
- art. 11 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, a tym samym zaniechanie kompleksowego wyjaśnienia przesłanek przyjętych za podstawę wydanej decyzji, tj. dlaczego zostało uznane przez organ jak i Sąd I instancji, że zmarły świadomie i celowo podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie, podczas gdy fakt pracy "na czarno" był podyktowany wyłącznie młodym wiekiem zmarłego ojca dzieci, brakiem kierunkowego wykształcenia, doświadczenia zawodowego oraz sytuacji na rynku pracy w analizowanym okresie w ówczesnym miejscu zamieszkania zmarłego;
- art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niezastosowanie co skutkowało odmową przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz orzeczenie w przedmiocie kosztów postępowania, w tym o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały uiszczone w całości, ani w części. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzucono, że Sąd I Instancji w sposób całkowicie dowolny ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie i w sposób bezrefleksyjny oraz nieuprawniony podzielił tezę, że zmarły w sposób świadomy podejmował prace dorywcze bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, gdyż z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, jak i z treści decyzji nie wynika na jakiej podstawie ustalono przesłankę "świadomości". Zdaniem skarżących, mając na uwadze zasady doświadczenia życiowego wydaje się oczywistym, że gdyby ojciec małoletnich miał możliwość zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, tudzież na podstawie innego tytułu, to z takiej możliwości by skorzystał. Taka forma zatrudnienia była podyktowana sytuacją na rynku pracy oraz predyspozycjami osobistymi oraz zawodowymi. Zarzucono, że Sąd I instancji całkowicie pominął takie okoliczności jak bardzo młody wiek, wykształcenie, sytuację życiową oraz ogólną stopę bezrobocia w ówczesnym miejscu zamieszkania zmarłego. Wskazano, że zmarły kontynuował naukę przede wszystkim w celu podwyższenia kwalifikacji zawodowych oraz znalezienia odpowiedniej pracy, a fakt podejmowania prac dorywczych był podyktowany koniecznością utrzymania rodziny. W tym celu podejmował działania adekwatne do sytuacji życiowej, w jakiej się znalazł. Natomiast argumentacja, że strona skarżąca nie przywołała argumentów świadczących o trudnościach w podjęciu przez ubezpieczonego legalnego zatrudnienia stoi w sprzeczności do zasady zaufania obywateli do władzy publicznej, gdyż jest to wiedza powszechna, nie wymagająca szerszej argumentacji. Wskazano, że zmarły podjął w dniu 16 marca 2017 r. pracę podlegającą ubezpieczeniom emerytalno-rentowym, którą kontynuował aż do śmierci, a zatem twierdzenia, że świadomie podejmował pracę "na czarno" jest nielogiczna i wewnętrznie sprzeczna.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie w całości, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.
Zarządzeniem z 24 sierpnia 2022 r. Przewodnicząca Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) skierowała sprawę na posiedzenie niejawne, informując strony o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej, w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Strony w niniejszej sprawie zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Powyższe zaś przesądziło o przyjęciu przez Naczelny Sąd Administracyjny, że rozpoznanie niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym jest dopuszczalne.
Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie strona skarżąca kasacyjnie oparła skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów prawa materialnego poprzez błędną ich wykładnię, jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W związku z tym, co do zasady w pierwszej kolejności rozpatrzeniu powinny podlegać zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Dopiero wówczas, gdy zostanie przesądzone, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji za podstawę orzekania jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można przejść do oceny zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. należy przede wszystkim wyjaśnić, że przepis ten określa, jakie elementy winny znajdować się w uzasadnieniu wyroku sądu, a mianowicie zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawa prawna rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. W związku z tym w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w dwóch przypadkach: po pierwsze, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, po drugie, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. uchwała NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, dostępna w Internecie).
W przedmiotowej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób umożliwiający kontrolę instancyjną i zawiera wszystkie elementy wymienione w art. 141 § 4 p.p.s.a. Pozwala zatem ustalić przesłanki, jakimi kierował się wojewódzki sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie. Natomiast uzasadnienie skargi kasacyjnej w odniesieniu do tego zarzutu wskazuje, że w istocie skarżący kwestionują ustalenia Sądu I instancji, przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia, a zwłaszcza ocenę materiału dowodowego dokonaną przez Sąd I instancji. Jednakże należy podnieść, że przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. nie służy do zwalczania ustaleń faktycznych, czy oceny materiału dowodowego przyjętych za podstawę orzekania (por. wyrok NSA z 28 listopada 2008 r., sygn. akt II FSK 1156/07, wyrok NSA z 22 listopada 2012 r., sygn. akt II GSK 1652/11, dostępne w Internecie). Okoliczność, że stanowisko zajęte przez wojewódzki sąd administracyjny jest odmienne od prezentowanego przez autora skargi kasacyjnej nie oznacza, że takie uzasadnienie wyroku nie odpowiada wymogom ustawowym określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II FSK 867/05, dostępny w Internecie). W związku z tym zarzut naruszenia powołanego przepisu nie okazał się skuteczny.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela także zarzutu naruszenia art. 7 k.p.a. oraz art. 11 k.p.a. w zw. z art. 75 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. polegającego, zdaniem skarżących, na niedopuszczalnym zastąpieniu udowodnienia, uprawdopodobnieniem okoliczności świadomości podejmowania przez zmarłego ojca dzieci prac dorywczych bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego oraz na zaniechaniu wyjaśnienia przesłanek przyjętych za podstawę uznania, że zmarły świadomie i celowo podejmował prace dorywcze. Należy przede wszystkim zauważyć, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 u.o.e.i.r., wymaga kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. W związku z tym w przedmiotowej sprawie wyjaśnienia wymagała kwestia, czy zmarły ojciec małoletnich nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W orzecznictwie NSA podkreśla się, że za "szczególną okoliczność" w rozumieniu wyżej powołanego przepisu przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Jednakże brak zatrudnienia nie może usprawiedliwiać występowanie zjawiska bezrobocia i związanego z tym problemem i ze znalezieniem pracy. Usprawiedliwieniem dla okresów nieskładkowych nie może być także fakt wykonywania pracy "na czarno", bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Działanie takie jest bowiem przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego, z pełnymi konsekwencjami takich decyzji i strona nie może w takim przypadku powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych (wyroki NSA z: 5 lutego 2015 r. I OSK 3104/14, 11 marca 2015 r. I OSK 2728/14, 12 marca 2015 r. I OSK 3104/14, dostępne w Internecie).
W świetle powyższych poglądów wyrażanych w orzecznictwie sądowoadministracyjnym Sąd I instancji prawidłowo uznał, że okoliczności wskazywane przez skarżących nie stanowią szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały zmarłemu ojcu małoletnich podjęcie zatrudnienia, od którego odprowadzane byłyby składki na ubezpieczenie społeczne. Z zebranych dokumentów wynika, że zmarły do chwili śmierci nie był osobą niezdolną do pracy. Przeszkody w podjęciu zatrudnienia nie mogła także stanowić okoliczność uczęszczania do szkoły policealnej, skoro nauka w niej odbywała się w systemie zaocznym. Natomiast, jak wskazano wyżej, sytuacja na rynku pracy i związane z tym problemy ze znalezieniem legalnego zatrudnienia nie stanowią wystarczającej podstawy do uznania, że jest to okoliczność o charakterze szczególnym. W związku z tym stwierdzenie Sądu I instancji, że podejmowanie pracy dorywczej było świadomą decyzją zmarłego było jak najbardziej uzasadnioną oceną zebranego materiału dowodowego. W tych okolicznościach nie doszło do naruszenia przywołanych przepisów postępowania
Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 83 u.o.e.i.r. poprzez jego błędną wykładnię. Skoro dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione kumulatywnie przesłanki określone w powołanym przepisie, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca, to brak było podstaw do zastosowania powołanego przepisu. Jak słusznie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. W związku z tym brak niezbędnych środków utrzymania jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie może być przyznawane na zasadzie powszechności i nie może zastępować świadczeń z pomocy społecznej, czy innych form pomocy materialnej przewidzianych dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji bytowej. Sama nawet najtrudniejsza sytuacja materialna osoby ubiegającej się o świadczenie nie jest podstawą do przyznania świadczeń w drodze wyjątku (np. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., I OSK 1311/15).
Wobec powyższego, mając na uwadze zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy, uznać należało, że zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.