III OSK 400/23

III OSK 400/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Paweł Mierzejewski /sprawozdawca/
Przemysław Szustakiewicz /przewodniczący/
Teresa Zyglewska
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1371/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-12-02
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Paweł Mierzejewski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 1371/22 w sprawie ze skargi D.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 czerwca 2022 r. nr 010000/620/26953/2022/CSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1371/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie ze skargi D.P. (dalej jako "wnioskodawczyni" albo "skarżąca") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako "organ" albo "Prezes ZUS") z dnia 9 czerwca 2022 r. nr 010000/620/26953/2022/CSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Opisaną na wstępie decyzją Prezes ZUS działając na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504), dalej "ustawa o emerytalna", odmówił przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy emerytalnej oraz wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 34 lat. Na przestrzeni 36 lat życia udokumentowała jedynie 4 lata, 4 miesiące i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS zauważył, że pierwsze zatrudnienie wnioskodawczyni podjęła w dniu 18 lutego 2009 r., tj. w wieku 22 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2013-2014 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Dalej organ wyjaśnił, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ podniósł, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono w stosunku do wnioskodawczyni całkowitej niezdolności do pracy. Prezes ZUS przyznał również, że powodem braku prawa do świadczenia ustawowego jest między innymi długi okres niewykonywania zatrudnienia z powodu opieki nad dzieckiem, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomym wyborem i dokonując takiego wyboru, osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami.
Od powyższej decyzji skarżąca wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu opisała swoją sytuację zdrowotną oraz podniosła, że jej ogólny stan zdrowia jednoznacznie wskazuje że, nie jest zdolna do podjęcia żadnego zatrudnienia, a wskazuje na to dokumentacja medyczna. Skarżąca zarzuciła, że w sprawie nie wzięto pod uwagę wszystkich dokumentów, które przedłożyła wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Podniosła również, że ma zastrzeżenia do przeprowadzonego badania przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności Oddział w [...]. Podkreśliła, że do codziennego funkcjonowania potrzebuje pomocy osoby trzeciej, ma trudności w wykonywaniu czynności samoobsługowych i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Powyższe dyskwalifikuje ją do podjęcia jakiejkolwiek pracy.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Uwzględniając skargę i uchylając wydaną w sprawie decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", Sąd pierwszej instancji wskazał, że stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, dalej "k.p.a.", chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
W niniejszej sprawie w ocenie Sądu pierwszej instancji Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie zostały bowiem należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ nie wyjaśnił zatem wszystkich aspektów sprawy.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżąca, która w wieku 34 lat została uznana za całkowicie niezdolną do pracy posiada staż pracy wynoszący, przy uwzględnieniu okresów składkowych i nieskładkowych, łącznie 4 lata, 4 miesiące i 16 dni, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. U skarżącej występują liczne przerwy pomiędzy okresami składkowymi. Organ nie ustalił jednakże przyczyn występowania tych przerw. Z akt administracyjnych nie wynika aby organ - stosownie do treści art. 9 k.p.a.- wezwał skarżącą do wyjaśnienia tych okoliczności. Z odpowiedzi na skargę wynika natomiast, iż Prezes ZUS ustalił, że skarżąca sprawowała długoletnią opiekę nad dzieckiem i z tego powodu nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności związanej z odprowadzeniem składek na ubezpieczenie społeczne (s. 3 odpowiedzi na skargę). W aktach administracyjnych brak jest jednakże dokumentów potwierdzających ten fakt, co powoduje, iż Sąd pierwszej instancji nie może uznać go za udowodniony zgodnie z art. 7, art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a.
Sąd pierwszej instancji podniósł również, że Prezes ZUS nie rozważył przesłanki "szczególnych okoliczności" na tle schorzenia skarżącej, która cierpi – według jej wyjaśnień – na zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Odwołując się do literatury przedmiotu (przywołano opracowanie "Choroba afektywna dwubiegunowa – etapy przebiegu i neuroprogresja choroby" autorstwa A.A. Rodrigues i inni, Psychiatria Polska 2014; 48/2, s. 231-243) choroba afektywna dwubiegunowa jest ciężkim, nawracającym zaburzeniem psychicznym oraz poważnym problemem zdrowia psychicznego. Choroba ta może zatem oddziaływać na obiektywną możliwość osoby chorej podjęcia zatrudnienia i jej atrakcyjność na rynku pracy, jeszcze przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji, kwestia ta jednak nie była w ogóle przedmiotem oceny organu, nie zostało też ustalone, od kiedy skarżąca cierpi na to schorzenie. Zdaniem Sądu meriti, brak powyższych ustaleń powoduje, nie można uznać sprawy skarżącej za należycie wyjaśnioną. Rozważnie powyższych kwestii winno zaś umożliwić Prezesowi ZUS przeprowadzenie pełnej i wszechstronnej analizy "szczególnych okoliczności" na tle ustalonego stanu faktycznego sprawy. Organ powinien przy tym mieć na względzie, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter oceny i indywidualny. Szczególne okoliczności to zatem nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia podczas poszukiwania pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową (przywołano wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1242/19).
Prezes ZUS wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości i zarzucając:
1. na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. - naruszenie prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:
a) art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez przyjęcie, że choroba skarżącej mogła oddziaływać na obiektywną możliwość do podjęcia zatrudnienia i jej atrakcyjność na rynku pracy jeszcze przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed dniem 2 kwietnia 2020 r., to jest przed orzeczeniem u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności, z powodu których skarżąca nie spełniła warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego.
Z uwagi na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Nadto organ oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wniesiona skarga kasacyjna usprawiedliwionych podstaw nie zawiera, przy czym biorąc pod uwagę istotę sporu w niniejszej sprawie oraz uwzględniając komplementarny charakter zarzutów skargi kasacyjnej wraz z ich uzasadnieniem należało odnieść się do nich łącznie.
Na wstępie wskazać należy, że art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), dalej "ustawa emerytalna", uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Decyzja w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy. Organ rozstrzygający tego rodzaju sprawę samodzielnie ocenia przy tym, czy strona nie nabyła prawa do świadczeń na zasadach ogólnych na skutek wystąpienia szczególnych okoliczności, uzasadniających zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Należy zarazem zauważyć, że pojęcie "szczególnych okoliczności" nie zostało na gruncie tej ustawy zdefiniowane. W orzecznictwie przyjmuje się, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (zob. w tej materii m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r.; sygn. akt II SA 306/00; z nowszego orzecznictwa zob. wyrok z dnia 7 października 2021 r.; sygn. akt III OSK 4478/21), przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria szczególnych okoliczności jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Prawodawca posługując się zwrotem "szczególne okoliczności", daje organowi pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co podkreśla cel omawianej regulacji. Nie chodzi o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 83 ust. 1 tej ustawy całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (zob. w tej materii m.in.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r.; sygn. akt II SA 3594/02).
Konstrukcja uznania administracyjnego, na której opiera się art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zobowiązuje organ w każdym przypadku do starannego zbadania stanu faktycznego pod kątem wystąpienia przesłanek wymienionych w powołanym przepisie oraz do dokonania oceny, czy okoliczności sprawy mają szczególny charakter, uzasadniający przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy statuuje art. 7 k.p.a., nakazując jednocześnie załatwić sprawę mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywateli. Na tle tego przepisu, w odniesieniu do spraw rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, sformułowano w orzecznictwie sądów administracyjnych zapatrywania, że organ obowiązany jest załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji, wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 2009 r.; sygn. akt I OSK 200/09). Wyrażona w art. 7 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej została przez ustawodawcę skonkretyzowana w przepisach regulujących postępowanie dowodowe, w tym m.in. w powołanych w skardze kasacyjnej art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., statuujących obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz dokonania oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Odnotować także należy, że zgodnie z art. 124 ustawy emerytalnej, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Jest nadto obowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Zatem, w w świetle powołanych wyżej przepisów ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, każda osoba ubiegająca się o świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, także o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu administracji wszechstronnego, wnikliwego, a tym samym rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy. Jakkolwiek w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, zasadniczo, to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne, to jednakże, jeżeli twierdzenia strony są ogólnikowe, bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero wówczas, gdy strona nie wskaże konkretnych okoliczności, zaś organ nie jest w stanie uzupełnić materiału dowodowego we własnym zakresie, można z tego wywieść wnioski negatywne dla strony (zob. w tej materii m.in.: prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2022 r.; sygn. akt II SA/Wa 513/22).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zaprezentowane przez Sąd pierwszej instancji, że przy rozpatrywaniu wniosku skarżącej o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku naruszone zostały przepisy postępowania administracyjnego, to jest art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Jak trafnie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, organ nie uwzględnił aspektów związanych ze stanem zdrowia psychicznego skarżącej, pomimo tego, że był on akcentowany we wniosku inicjującym postępowanie (k. 1 akt administracyjnych), w którym skarżąca wprost wskazała, że cierpi na zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Okoliczność ta została pominięta przy ocenie wpływu na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym zważywszy, że - jak to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie - z treści znajdującego się w aktach orzeczenia (z dnia 10 marca 2022 r.) wynika, iż stan zdrowia psychicznego skarżącej (leczenie od roku 2009) był uwzględniany przy wydawaniu tego orzeczenia. Tymczasem, jak w pełni zasadnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, choroba na którą cierpi skarżąca może oddziaływać na obiektywną możliwość osoby chorej w zakresie podjęcia zatrudnienia i jej atrakcyjność na rynku pracy, jeszcze przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Jak zasadnie wskazał Sąd pierwszej instancji, kwestia ta nie była w ogóle przedmiotem oceny ze strony Prezesa ZUS. Organ nie ustalił również tego, od kiedy skarżąca cierpi na to schorzenie.
Drugim zagadnieniem, które nie zostało przez Prezesa ZUS wyjaśnione, a na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jest brak ustalenia przyczyn występowania przerw pomiędzy okresami składkowymi (zob. zestawienie: k. 25 verte akt administracyjnych). Z akt administracyjnych nie wynika w żaden sposób aby organ - stosownie do treści art. 9 k.p.a.- wezwał skarżącą do wyjaśnienia przyczyn występowania przerw pomiędzy okresami składkowymi. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji (k. 27 verte) jak i z odpowiedzi na skargę (k. 6 akt sądowych) wynika, że Prezes ZUS ustalił, że skarżąca sprawowała długoletnią opiekę nad dzieckiem i z tego powodu nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności związanej z odprowadzeniem składek na ubezpieczenie społeczne. W aktach administracyjnych sprawy - jak prawidłowo zauważył Sąd pierwszej instancji - brak jest jednakże dokumentów potwierdzających ten fakt, co powoduje, iż podawanych przez organ okoliczności, rzutujących w istocie na treść podjętej decyzji, nie można uznać za udowodnioną zgodnie z art. 7 i art. 80 k.p.a. Należy w tym miejscu podkreślić, że zakres i przedmiot postępowania wyjaśniającego determinują przepisy prawa materialnego, bowiem to normy prawa materialnego przesądzają o przedmiocie sprawy i okolicznościach prawnie istotnych. W postępowaniu wyjaśniającym należy również uwzględnić specyfikę danej sprawy, w tym odrębność okoliczności, które stanowią o stanie faktycznym. Organ powinien zatem w sposób adekwatny do potrzeb ustalić stan faktyczny i nie pozostawiać żadnych niewyjaśnionych okoliczności istotnych dla sprawy. Dokonana natomiast przez organ ocena zgromadzonego materiału powinna zostać przeprowadzona zgodnie z zasadami swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), a motywy którymi kierował się organ powinny zostać szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu do wydanej decyzji. Co zaś istotne, uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (art. 107 § 3 k.p.a.).
Konkludując, podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że organ nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych istotnych z punktu widzenia przedmiotu postępowania prowadzonego w sprawie w oparciu o art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji przez Sąd pierwszej instancji z odwołaniem się do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
Niniejsza sprawa zastała rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., bowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżąca nie zażądała jej przeprowadzenia.