III OSK 3822/21

III OSK 3822/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-06-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Stelmasiak
Małgorzata Masternak - Kubiak /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Mierzejewski
Symbol z opisem
6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 351/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-07-17
Skarżony organ
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 319
art. 4 ust. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych - t..j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Jerzy Stelmasiak sędzia del. WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lipca 2020 r. sygn. akt IV SA/Wa 351/20 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 19 grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 lipca 2020 r. sygn., akt IV SA/Wa 351/20, oddalił skargę M. N. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 19 grudnia 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji wnioskiem z dnia 8 sierpnia 2018 r. M. N. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 690 ze zm.) – dalej: "ustawa o działaczach opozycji". W wyniku przeprowadzonej kwerendy archiwalnej odnaleziono dokumenty dotyczące wnioskodawcy, a Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał decyzję nr [...] z dnia 7 grudnia 2018 r. o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał decyzję nr [...] z dnia 10 stycznia 2019 r. o utrzymaniu w mocy decyzji własnej nr [...] z dnia 7 grudnia 2019 r. Skarżący wniósł skargę na w/w decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 5 września 2019 r., sygn. akt IV SA/WA 587/19, uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję Prezesa IPN z dnia 7 grudnia 2018 r., nr [...], wskazując na brak w archiwach IPN dokumentów bezpośrednio świadczących o współpracy skarżącego z aparatem bezpieczeństwa.
Rozpatrując ponownie sprawę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wskazał, że uległa zmianie treść art. 4 ustawy o działaczach opozycji, na podstawie którego została wydana zaskarżona decyzja nr [...] i poprzedzająca ją decyzja nr [...]. Dodany przepis art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji doprecyzował pojęcie: "dokumentu wytworzonego przy udziale osoby w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa". Powyższa zmiana miała istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, gdyż w wyniku kwerendy archiwalnej odnaleziono zapisy ewidencyjne dotyczące rejestracji skarżącego w charakterze tajnego współpracownika.
Natomiast zgodnie z art. 4 ust. 2 (dodanym przepisem art. 3 ustawy z dnia 12 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. z 2019 r., poz. 992) przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w ust. 1 pkt 2, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa.
W wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono zapisy ewidencyjne dot. skarżącego m.in.:
1) wypis ze spisu teczek TW, KO, LK i kandydatów przekazanych do archiwum [...] b. KWMO/WUSW w S., sygn. IPN [...] t. 1 z którego wynika, że w dniu 7 czerwca 1984 r. przekazano do archiwum do numeru [...] teczkę personalną i teczkę pracy dot. M. N. tajnego współpracownika ps. "[...]" rejestrowanego do numeru [...];
2) wypis z dziennika rejestracyjnego b. Wydziału "C" KWMO/WUSW w S., sygn. IPN [...] t. 3 z którego wynika, że w dniu 23 sierpnia 1983 r. pod numerem [...] została zarejestrowana przez Wydz. [...] sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. "[...]" dot. M. N. Następnie w dniu 30 sierpnia 1983 r. ww. został przerejestrowany na TW ps. "[...]"; w dniu 2 maja 1984 r. sprawa została zdjęta z ewidencji i przekazana do archiwum do numeru [...];
3) kartę Mkr-2 z kartoteki odtworzeniowej MSW w W., sygn. IPN [...] z której wynika, że M. N. s. S. ur. [...] czerwca 1945 r. został zarejestrowany przez Wydz. III-I jako TW do numeru [...]; wyeliminowany w dniu 2 maja 1984 r. z powodu aresztowania. Materiały złożono w archiwum w dniu 7 czerwca 1984 r. do numeru [...];
4) kartę E-16 z kartoteki ogólnoinformacyjnej WUSW w S., sygn. IPN [...] t. 1 z której wynika, że dokumenty dot. s. S. ur. [...] czerwca 1945 r. złożone do archiwum do numeru [...] zostały zniszczone.
Na podstawie powyższych ustaleń organ wydał zaskarżoną decyzję nr [...] z dnia 19 grudnia 2019 r., którą odmówił potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych.
Z takim stanowiskiem nie zgodził się skarżący wnosząc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na w/w decyzję, podnosząc, że nie zgadza się z tezami i wnioskami z kwerendy zawartymi w niej.
Odnosząc się do zarzutów skargi organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. Jak wskazał Sąd w uzasadnieniu, w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono opisane wyżej zapisy ewidencyjne dot. skarżącego. Wobec zatem zmiany art. 4 omawianej ustawy Sąd meriti wskazał, że istotą postępowania prowadzonego przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej w przedmiocie stwierdzenia czy skarżący spełnia warunki określone w art. 4 ustawy o działaczach opozycji jest wyłącznie ustalenie, czy w zasobach IPN znajdują się dokumenty dotyczące danej osoby spełniające kryteria określone w art. 4 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Postępowanie przed IPN ma zatem na celu jedynie zbadanie obecności lub braku dokumentów o sprecyzowanych przez organ kryteriach w zasobach archiwalnych IPN. Sąd Wojewódzki podzielił ocenę organu, że wymienione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dokumenty mieszczą się w katalogu pomocy ewidencyjnych wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji i spełniają kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy, ponieważ zostały wytworzone przy udziale skarżącego w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa o pseudonimie "[...]". Powołane dokumenty potwierdzają również fakt rejestracji skarżącego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa o ww. pseudonimie.
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji okoliczność odnalezienia w zasobach archiwalnych IPN dokumentów potwierdzających zarejestrowanie skarżącego jako tajnego współpracownika organów bezpieczeństwa PRL, niezależnie od tego, czy ww. rejestracja dokonała się za wiedzą i zgodą skarżącego i czy skarżący podejmował jakiekolwiek czynności jako ww. tajny współpracownik, obligowała Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej do odmownego rozpatrzenia jego wniosku. Ustalenia te nie pozwoliły na wydanie decyzji potwierdzającej, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, bowiem organ nie był upoważniony do oceny prawdziwości dokumentów, prawdziwości opisanych w nich zdarzeń, wiarygodności osób wytwarzających dokumenty, ani też do ustalania czy wynikająca z dokumentów współpraca miała w rzeczywistości miejsce. W obowiązującym stanie prawnym, organ jest upoważniony wyłącznie do ustalenia, czy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej zachowały się dokumenty o określonych cechach. W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji Prezes nie prowadzi postępowania dowodowego w celu ustalenia faktów opisanych w dotyczących skarżącego dokumentach, zatem Sąd meriti podzielił stanowisko organu w kwestii przesłuchania świadków.
Z tych przyczyn, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 270 ze zm.) – dalej: "P.p.s.a.", orzekł jak w sentencji wyroku.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. N. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił:
a) naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji w zw. z art. 4 ust. 2 tej ustawy, poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie do nieprawidłowo ustalonego w sprawie stanu faktycznego i stwierdzenie, że znajdujące się w aktach sprawy dokumenty uzyskane na skutek kwerendy w zasobie archiwalnym IPN zostały wytworzone przez lub przy udziale skarżącego w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa i potwierdzają fakt rejestracji jego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa, co skutkowało utrzymaniem w mocy zaskarżonej decyzji, podczas gdy zgromadzone w aktach sprawy dokumenty uzyskane na skutek kwerendy w zasobie archiwalnym IPN nie potwierdzają aby zostały one wytworzone przez skarżącego lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, ani nie potwierdzają faktu rzeczywistej rejestracji skarżącego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa;
b) naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy tj. art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. oraz w związku z art. 7 K.p.a. i art. 77 § 1 K.p.a. jak i w związku z art. 80 K.p.a., a także w związku z art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji administracyjnej zaniechał wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy w szczególności nie uwzględniono okoliczności wskazanych w odwołaniu od decyzji oraz z skardze, co spowodowało również pominięcie naruszeń organu administracji polegających na wyprowadzeniu z materiału dowodowego wniosków z niego nie wynikających, a ponadto sprzecznych z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego. Stanowiło to konsekwencję błędnego ustalenia przez organ, że skarżący współpracował z organami bezpieczeństwa w charakterze tajnego współpracownika, a zachowane w archiwum organu dokumenty powstały za jego wiedzą i udziałem oraz ponadto potwierdzają fakt rzeczywistej rejestracji skarżącego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:
1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w trybie art. 185 § 1 P.p.s.a. względnie rozpoznanie skargi w trybie art. 188 P.p.s.a. poprzez uchylenie w całości decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 19 grudnia 2019 r. przekazując sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji;
2) zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącego kasacyjnie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu według norm przepisanych prawem. Pełnomocnik oświadczył, że koszty zastępstwa procesowego nie zostały uiszczone w najmniejszej części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.
Pismem z dnia 2 listopada 2020 r. pełnomocnik skarżącego kasacyjnie oświadczył w jego imieniu, że zrzeka się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 182 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Z kolei według art. 182 § 3 P.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym Naczelny Sąd Administracyjny orzeka w składzie jednego sędziego, a w przypadkach, o których mowa w § 2, w składzie trzech sędziów. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie strona skarżąca kasacyjnie złożyła stosowny wniosek, a strona przeciwna nie przedstawiła odmiennych wniosków procesowych, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Przechodząc do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej wskazać należy, że we Wstępie do Konstytucji ustrojodawca akcentuje, że Rzeczypospolita Polska: "odzyskawszy w 1989 r. możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia" o swoim losie winna wdzięczność: "przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ofiarami". Te wartości stanowią wzorzec dla ustawodawcy do formułowania ocen wydarzeń z lat 1956-1989, jak też do stworzenia systemu zadośćuczynienia i pomocy osobom, które w wyniku działalności na rzecz niepodległości i suwerenności Polski były narażone na represje.
U podstaw obowiązujących unormowań ustawowych dotyczących uhonorowania i zadośćuczynienia działaczom opozycji antykomunistycznej oraz osobom represjonowanym z przyczyn politycznych w latach 1956-1989, legła dezaprobata dla totalitarnych metod i praktyk działania komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Analiza celów i założeń ustawy o działaczach opozycji pozwala przyjąć, że ustawodawca dąży do stanu, w którym osoby świadomie i tajnie współpracujące z organami bezpieczeństwa totalitarnego państwa nie będą miały statusu działacza opozycji antykomunistycznej, bądź osoby represjonowanej z powodów politycznych (por. wyrok TK z dnia 28 kwietnia 1999 r., sygn. akt K 3/99, OTK 1999, nr 4, poz. 73).
Zgodnie z art. 4 pkt 1 i pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r. bez wiedzy przełożonych czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, i co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.
Decyzja Prezesa IPN-u ma charakter deklaratoryjny, co oznacza, że jego rola w ramach postępowania sprowadza się do sprawdzenia, czy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej nie zachowały się dokumenty o określonych w art. 4 pkt 2 ww. ustawy cechach. Tym samym zawężony został zakres prowadzonego postępowania wyjaśniającego przez Prezesa IPN. Taki pogląd prezentowany jest w orzecznictwie sądowym (por. wyrok NSA z 19 kwietnia 2021 r. sygn. akt III OSK 115/21, LEX nr 3192796; wyrok NSA z 19 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 232/18, LEX nr 2761308; wyrok NSA z 26 września 2019 r. sygn. akt II OSK 3835/18, LEX nr 2748824) i w pełni akceptuje go w tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny.
Istota problemu w sprawie dotyczyła oceny dokumentów odnalezionych w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej wskazujących na fakt rejestracji skarżącego jako tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa. Problematyczna okazała się ich ocena z punktu widzenia regulacji zawartej w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji jako dokumentów wytworzonych: "przy udziale" skarżącego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że odnalezione zapisy w kartotekach i dziennikach dotyczące skarżącego nie zostały "wytworzone przez" niego, lecz przez funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa. Analizując ten problem w pierwszej kolejności należy zauważyć, że różnica stanowisk skarżącego kasacyjnie i Sądu pierwszej instancji, (a wcześniej organu administracji wydającego zaskarżoną decyzję) wynika tak naprawdę z odmiennego podejścia do archiwalnych dokumentów dawnej służby bezpieczeństwa państwa. Sąd Wojewódzki i organ administracji, odwołując się do nich założyli – co do zasady - ich wiarygodność, a tym samym wysnuli wniosek, że skarżący był tajnym współpracownikiem, co oznacza, że znajdujące się w archiwum karty ewidencyjne w kartotekach i dziennikach rejestracyjnych powstały: "przy jego udziale". Z kolei skarżący kasacyjne podał w wątpliwość wiarygodność odnalezionej dokumentacji i uznał, że nie została wytworzona przy jego udziale. Zauważyć jednak należy, że przy takim założeniu, jakie zaprezentował skarżący kasacyjnie, to wskazane dokumenty wskazujące na fakt rejestracji danej osoby jako tajnego informatora, przy braku innych dokumentów: "wytworzonych przez niego" (przykładowo pisemnych donosów, pokwitowań odbioru pieniędzy, zobowiązania do współpracy itp.) nigdy nie podpadałyby pod definicję "dokumentów wytworzonych przy udziale", o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Badanie związku ich wytworzenia przy udziale skarżącego, podkreślając jednocześnie niemożność zbadania, czy skarżący rzeczywiście był tajnym współpracownikiem, w istocie są niewykonalne. Nie można bowiem zbadać udziału skarżącego w wytworzeniu dokumentacji ewidencyjnej bez ustalenia, czy rejestracja jako tajnego informatora była rzeczywista czy pozorna. Organ na okoliczność ustalenia związku ich wytworzenia "przy udziale skarżącego" musiałby tak naprawdę przeprowadzić postępowanie zbliżone do postępowania lustracyjnego uregulowanego w ustawie z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. z 2021 r., poz. 1633). Brak takiej możliwości w ustawie o działaczach opozycji wskazuje, że ustawodawca na potrzeby uzyskania statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej założył wiarygodność zgromadzonej w archiwach dokumentacji organów bezpieczeństwa państwa (oczywiście tej odnoszącej się do "czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji"). Zatem samo zaprzeczanie współpracy z organami bezpieczeństwa państwa pomimo adnotacji zawartych w kartotekach ewidencyjnych, dziennikach rejestracyjnych, karcie ewidencyjnej czy Zintegrowanym Systemie Kartotek Operacyjnych nie może przenosić ciężaru dowodowego w sprawie na organ, gdyż ten nie ma nawet możliwości ich zweryfikowania pod kątem wiarygodności w ramach postępowania przewidzianego w ustawie o działaczach opozycji. Zauważyć też należy, że przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wiąże się z wieloma przywilejami określonymi w ustawie. Ustawodawca zatem założył, że status ten otrzymać mogą wyłącznie takie osoby co do których w archiwum IPN nie ma jakiegokolwiek śladu czy tylko prawdopodobieństwa współpracy w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Stąd określenie w ustawie, że chodzi o dokumenty wytworzone "przez nią" (osobę) lub właśnie "przy jej udziale". Dlatego też w tym ostatnim pojęciu mieszczą się i dzienniki rejestracyjne, i kartoteki, i wszelkie pomoce ewidencyjne organów bezpieczeństwa państwa w których odnotowano fakt rejestracji danej osoby w charakterze tajnego współpracownika lub pomocnika.
Powyższy kierunek wykładni art. 4 ust 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji potwierdza zmiana ustawy o działaczach opozycji wprowadzona ustawą z dnia 12 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 992) dalej: "nowela z 2019", mocą której do art. 4 dodano ustęp 2 o treści: "Przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w ust. 1 pkt 2, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa". Podobną zmianę nowelą z 2019 wprowadzono w ustawie o IPN, gdzie po art. 30 dodano ust. 2a w brzmieniu: "Przez dokumenty wytworzone przy udziale wnioskodawcy przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji go w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa". Zatem w aktualnym stanie prawnym nie ma już wątpliwości jak rozumieć sformułowanie zawarte w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji (w dacie wydawania decyzji był to art. 4 pkt 2) odnoszące się do "dokumentów wytworzonych przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika (...)". Wprawdzie dodanie ustępu 2 do art. 4 ustawy o działaczach opozycji nastąpiło po rozstrzygnięciu sprawy i wydaniu zaskarżonego wyroku to jednak jak przyjęto w orzecznictwie sądowoadministracyjnym miało ono charakter doprecyzowujący dotychczasowe brzmienie regulacji, a nie charakter nowości normatywnej zmieniającej treść przepisu (por. przykładowo wyroki NSA z 26 września 2019 r. sygn. akt II OSK 3835/18, z 18 października 2022 r. sygn. akt III OSK 1426/21; powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na www.cbois.nsa.gov.pl). Świadczy zresztą o tym uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Druk nr 3270 Sejm VIII Kadencji – opubl. na stronie internetowej: sejm.gov.pl) w którym w odniesieniu do zmiany w ustawie o działaczach opozycji wskazano, że pozwoli ona uniknąć "wątpliwości interpretacyjnych dotyczących klasyfikowania dokumentów odnoszących się do udziału wnioskodawcy w wytworzeniu dokumentów". Należy jednak zauważyć, że zmiany te służyły przyjęciu wypracowanego wcześniej w orzecznictwie stanowiska zarówno co do traktowania dokumentów pochodzących z urządzeń ewidencyjnych organów bezpieczeństwa państwa jako wytworzonych "przy udziale" osoby ubiegającej się o status działacza opozycyjnego, jak i w kwestii niemożności badania materialnej wiarygodności zachowanych dokumentów w ramach postępowania prowadzonego w oparciu o ustawę o działaczach opozycji. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 lutego 2019 r., sygn. II OSK 820/18, "obowiązkiem organu w tego rodzaju postępowaniu jest wyłącznie odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych według skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały dokumenty wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Rolą organu wyznaczoną przez art. 4 ustawy o działaczach opozycji nie jest więc ani ocena wiarygodności materialnej opisanych w tych dokumentach zdarzeń czy osób, ani ustalanie czy wynikająca z dokumentów współpraca miała w rzeczywistości miejsce.". Tym samym zawężony został zakres prowadzonego postępowania wyjaśniającego przez Prezesa IPN wyłącznie do odzwierciedlenia stanu archiwum. Taki też pogląd prezentowany jest w orzecznictwie sądowym (por. wyroki NSA: z 13 stycznia 2022 r. sygn. III OSK 893/21, z 19 kwietnia 2021 r. sygn. akt III OSK 115/21, z 19 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 232/18, z 15 listopada 2022 r. sygn. akt III OSK 1513/21, z 19 kwietnia 2023 r. sygn. akt III OSK 2129/21, opubl. [w:] CBOSA).
Wobec powyższego należało uznać, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo zinterpretował art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, a sam fakt odnalezienia dokumentacji wskazującej na zarejestrowanie skarżącego w charakterze tajnego współpracownika obligował Prezesa IPN do wydania decyzji odmawiającej potwierdzenia spełnienia warunków dla uzyskania statusu działacza opozycji antykomunistycznej.
Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. skargę tę oddalił.
Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. odstąpił od zasądzenia od M. N. na rzecz Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.