II SA/PO 593/19

II SA/Po 593/19 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2020-07-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-07-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Jakub Zieliński /przewodniczący/
Jan Szuma /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Kombatanci
Sygn. powiązane
III OSK 3614/21 - Wyrok NSA z 2024-03-26
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 52 § 3 , art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151, art. 200
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2014 poz 1001
art. 1a ust. 1, art. 2 ust. 2 lit. a, art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2, art. 4 ust. 4
Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w  obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 10 § 1, art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 2, art. 30, art. 31 ust. 3, art. 32, art. 34 ust. 1, art. 72, art. 193
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2019 poz 2167
art. 1 § 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
Dz.U. 1920 nr 7 poz 44
art. 4
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Dz.U. 1951 nr 4 poz 25
Ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim.
Dz.U. 2000 nr 28 poz 353
Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim - tekst jednolity
Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
art. 7 ust. 1, art. 7 ust. 2
Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
Dz.U. 2016 poz 2072
art. 33 ust. 3
Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz Asesor WSA Jan Szuma (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lipca 2020 r. sprawy ze skargi T. D. na decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwanego dalej "Szefem Urzędu") z dnia [...] maja 2019 r., [...], którą odmówiono T. D. przyznania świadczenia dla osób deportowanych do pracy przymusowej w czasie II Wojny Światowej.
Dla porządku warto w tym miejscu zasygnalizować, że w ramach postępowania administracyjnego, na etapie poprzedzającym skargę, nie wydano dwóch rozstrzygnięć, gdyż skarżący nie skorzystał z prawa do zwrócenia się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy (złożył skargę w miejsce takiego wniosku w trybie art. 52 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "P.p.s.a.")
Decyzja Szefa Urzędu została wydana w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy.
Pismem z dnia [...] grudnia 2018 r. (k. 2-17 akt administracyjnych) T. D. wystąpił o przyznanie mu świadczenia pieniężnego na podstawie art. 4 ust. 1 w zw. z art. 1a ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (na datę sporządzenia skargi tekst jednolity tego aktu prawnego opublikowano w Dz. U. z 2014 r., poz. 1001, obecnie Dz. U. z 2019 r., poz. 1168 – uw. Sądu, dalej "u.ś.p."). Wskazał, że jest uprawiony do świadczenia z tytułu poddania go w okresie od grudnia 1944 r. do sierpnia 1945 r. represji określonej w art. 2 ust. 2 lit. a u.ś.p. Represja ta miała postać deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy.
W motywach wniosku T. D. wyjaśnił, że jest synem H. D. (z doku P. ), urodzonej [...] listopada 1926 r. w T. oraz T. D. urodzonego [...] czerwca 1914 r. w B. . W czasie trwania II Wojny Światowej rodzice skarżącego zostali deportowani do pracy przymusowej w gospodarstwach rolnych znajdujących się w L. koło M. . H. D. pracowała przymusowo w latach 1941-1945 r., a zgodnie z treścią karty pracy (Arbeitskarte [...]) wydanej [...] lipca 1942 r. pozostawała ona robotnikiem rolnym w gospodarstwie W. R. (na dowód tych okoliczności skarżący dołączył do wniosku poświadczone za zgodność z oryginałem: Arbeitskarte [...] oraz kserokopię zeznań świadka z [...] grudnia 1992 r.).
Z kolei ojciec skarżącego – o takim samym imieniu – T. D. był żołnierzem Wojska Polskiego i brał udział w Kampanii Wrześniowej 1939 r. Dnia [...] września 1939 r. trafił do niewoli niemieckiej, a [...] czerwca 1940 r. został wywieziony na roboty przymusowe do gospodarstwa rolnego W. U.. Do Polski T. D. (ojciec skarżącego) powrócił [...] maja 1945 r. Zdarzenia te potwierdza Skorowidz repatriantów pow. k. znajdujący się w Archiwum Państwowym w P. (zespół [...] Państwowy Urząd Repatriacyjny, Wojewódzki Oddział w P., sygn. [...]), gdzie tenże figuruje pod pozycją [...] jako osoba legitymująca się kartą pracy [...] (Arbeitskarte).
T. D. (skarżący) dołączył do wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego poświadczone za zgodność z oryginałem: książeczkę wojskową ojca, jego oświadczenie oraz kserokopię fragmentu Skorowidza repatriantów pow. k.
Dalej skarżący T. D., opisując własne losy, wyjaśnił, że urodził się [...] sierpnia 1945 r. w K.. Oznacza to, że jego poczęcie miało miejsce w grudniu 1944 r., to jest w czasie przebywania ojca T. D. i H. D. na robotach przymusowych w III Rzeszy.
Przenosząc powyższe na realia sprawy skarżący wywiódł, że skoro represją jest zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945", to nie ulega wątpliwości, że poddani jej byli jego rodzince T. i H. D..
W ocenie T. D. (skarżącego) ze względu na sytuację faktyczną jego matki, on także powinien być zaliczony do osób poddanych represji w okresie od grudnia 1944 r. do [...] sierpnia 1945 r. – to jest, gdy pozostawał w okresie prenatalnym. Skarżący przywołał dalej orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego, w którym wyrażono pogląd o zrównaniu praw osób dorosłych deportowanych do pracy przymusowej oraz praw dzieci z nimi wywiezionych, względnie urodzonych w okresie deportacji. Dodatkowo wskazał, że deportacja matki oraz zmuszanie jej do pracy przymusowej w okresie ciąży wyrządziło krzywdę zarówno jej, jak i jej wówczas nienarodzonemu dziecku.
Pismem z dnia [...] kwietnia 2019 r., [...] Szef Urzędu, działając na podstawie art. 10 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej "K.p.a."), zawiadomił T. D. o zebraniu materiału dowodowego i o możliwości zapoznania się z nim, a nadto – powołując się na art. 79a § 1 K.p.a. – wskazał stronie przesłanki, jakich spełnienie jest niezbędne do wydania decyzji pozytywnej. Organ zaznaczył między innymi, że w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji matki do pracy przymusowej, okres przed jego urodzeniem, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. (k. 20-21 akt administracyjnych).
W piśmie z dnia [...] maja 2019 r. T. D. podtrzymał swe żądanie przyznania mu świadczenia pieniężnego. Jeszcze raz podkreślił, że prawo do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej nie zostało uzależnione od kryterium wieku osoby deportowanej. Skarżący nie zgodził się z organem co do argumentu, że przeszkodą w nabyciu świadczenia przez osobę poczętą, ale nie narodzoną, jest brak obywatelstwa polskiego. W tym kontekście T. D. podkreślił, że jego rodzice byli obywatelami polskimi, stąd należy przyjąć, że w okresie prenatalnym jego przynależność państwowa była w pełni ukształtowana (k. 23-25 akt sądowych).
Decyzją z dnia [...] maja 2019 r., [...] Szef Urzędu, powołując się na art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 oraz 4 u.ś.p., odmówił przyznania T. D. świadczenia pieniężnego. Na wstępie wskazał, że T. D. urodził się [...] sierpnia 1945 r., natomiast za datę zakończenia represji należy uznać dzień zakończenia II Wojny Światowej, czyli 8 maja 1945 r. Natomiast w odniesieniu do twierdzeń co do możliwości nabycia świadczenia pieniężnego z u.ś.p. za okres życia prenatalnego wnioskodawcy Szef Urzędu powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2010 r., II OSK 918/09. Wyjaśnił, że skoro stosownie do ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44) tytułem nabycia obywatelstwa było urodzenie z rodziców obywateli polskich, to oznacza, że w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji (wywiezienia) rodziców do pracy przymusowej, okres przed jego urodzeniem, czyli okres kiedy jeszcze nie nabyło obywatelstwa, nie może być okresem podlegania represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w zw. art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p.
W skardze T. D. zarzucił naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. poprzez dokonanie nieuzasadnionej, selektywnej i naruszającej zasadę prawdy obiektywnej oceny materiału dowodowego i w konsekwencji przyjęcie przez organ, że nie spełnił on ustawowej przesłanki okresu podlegania represji, co wynikało z przyjęcia domniemania faktycznego, że zakończenie represji nastąpiło 8 maja 1945 r. Zdaniem skarżącego powyższe regulacje proceduralne naruszono także przez brak adekwatnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz założenie braku związku przyczynowego między sytuacją faktyczną i prawną jego matki (podleganie represji) a jego sytuacją prawną i faktyczną.
W ocenie T. D. naruszono także szereg przepisów u.ś.p. Uchybiono art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. poprzez ich błędne zastosowanie i przyjcie, że świadczenie pieniężne mu nie przysługuje ze względu na niespełnienie warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Zdaniem skarżącego miało też nadto dojść do naruszenia wskazanych regulacji przez błędne założenie przez Szefa Urzędu, że nie mógł on podlegać represji w okresie życia prenatalnego. T. D. nie zgodził się także, że nie można było uznać go za represjonowanego z uwagi na niemożność przypisania obywatelstwa przed urodzeniem.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zwrócenie się przez Sąd na podstawie art. 193 Konstytucji RP w zw. z art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 lipca 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (na datę skargi Dz. U. z 2016 r., poz. 2072 ze zm., obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2393), z dwoma pytaniami prawnymi do Trybunału Konstytucyjnego, to jest: o zgodność art. 2 pkt 2 lit. a i b u.ś.p. z art. 2, art. 32 w zw. z art. 30 i 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie w jakim przepisy te wyznaczają dolną granicę czasową – 6 miesięcy – dla spełnienia przesłanki represji oraz o zgodność art. 1a ust. 1 u.ś.p. z art. 2, art. 32, art. 72 w zw. z art. 30 , art. 34 ust. 1 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w zakresie w jakim przepis ten wyklucza uznanie nasciturusa za osobę podlegającą represji.
Niezależnie T. D. zwrócił się o uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania w oparciu o art. 200 P.p.s.a.
W motywach skargi, stosownie do zarzutów, skarżący zakwestionował przyjętą przez Szefa Urzędu datę zakończenia represji w rozumieniu u.ś.p., która zbiegać się miała zdaniem organu z datą zakończenia II Wojny Światowej, to jest 8 maja 1945 r. W ocenie T. D. to domniemanie faktyczne należy przełamać w odniesieniu do stanu faktycznego sprawy. Z dokumentacji dotyczącej losów ojca skarżącego, a konkretnie ze Skorowidza repatriantów pow. k., wynika bowiem, że tenże powrócił do Polski [...] maja 1945 r., a odrębne dowody wskazują, że z nim także w tej dacie powróciła H. D..
Z powyższego T. D. wywodził, że należy powiązać sytuację jego i matki, która w okresie ciąży od chwili poczęcia skarżącego, to jest od listopada bądź grudnia 1944 r., przez wiele miesięcy, do końca maja 1945 r. pozostawała w sytuacji podlegania represji –deportacji i wywiezienia do pracy przymusowej. Losy matki i przymusowe wykonywanie przez nią pracy nie mogły nie mieć wpływu na rozwój płodu.
Dalej skarżący argumentował, że o ile zgadza się, iż w prawie można różnicować sytuację osób ze względu na kryteria jakościowe (w rozważanym przypadku podleganie represji) oraz kryteria ilościowe (czasokres), to jednak nie można zapominać, iż nie powinno się takich kryteriów przyjmować w odniesieniu do każdej regulacji. Celem u.ś.p. jest oddanie szacunku i próba zadośćuczynienia krzywdom doznanym przez ofiary reżimów nazistowskiego i komunistycznego. W ocenie T. D. kryterium minimalne 6 miesięcy podlegania represji jawi się jako nieadekwatne do takich celów, zwłaszcza, że trudno zaprzeczyć, iż dotkliwa represja mogła dotyczyć także osób, które deportowane były na okres krótszy niż określony w ustawie.
Na dalszych stronach uzasadnienia skargi szeroką argumentację poświęcono umotywowaniu tezy o konieczności przyznania praw do świadczenia pieniężnego również osobie, która była jeszcze nie narodzona, ale została poczęta i pozostawała w stanie życia płodowego w okresie kiedy rodzice (zwłaszcza matka) pozostawali deportowani (wywiezieni) do pracy przymusowej. T. D. przede wszystkim nie zgodził się ze stanowiskiem Szefa Urzędu, że świadczenia pieniężnego nie można przyznać z uwagi na brak nabycia przez nasciturusa obywatelstwa polskiego. Skarżący stanowczo podkreślał, że jako dziecko rodziców posiadających obywatelstwo polskie musiał nieuchronnie nabyć z mocy prawa takie obywatelstwo. W tym kontekście uznał za nieuprawnione, aby negować prawa osoby poczętej, a nie urodzonej, skoro w systemach prawnych, także sięgając prawa rzymskiego, nienarodzone dziecko podlega ochronie prawnej.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko.
W trakcie rozprawy sądowej, która odbyła się 15 lipca 2020 r. T. D. stawił się wraz z pełnomocnikiem. Pełnomocnik podtrzymał skargę, natomiast skarżący osobiście dodał, że jego matka na terenie Niemiec poddawana była doświadczeniom aborcyjnym, a mówiła mu o tym babcia i koleżanka matki. T. D. podkreślił, że rodzicie w drodze do Polski przeżyli drastyczne chwile, zwłaszcza, że także żołnierze radzieccy wyciągali kobiety z transportu i gwałcili je. Skarżący urodził się w kiepskim stanie zdrowia, a jego matka do końca życia cierpiała na nerwicę i zmarła w wieku 70 lat.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Przed przedstawieniem motywów prawnych wyroku Sąd uznał za konieczne poczynienie pewnej uwagi wstępnej. Niniejsza sprawa, tak jak inne, które dotyczą różnych form zadośćuczynienia za krzywdy z okresu II Wojny Światowej, dotyka bardzo trudnych i traumatycznych doświadczeń osób i rodzin z okrutnego okresu wojny. Krzywdy z tamtych czasów dziś są trudne do wyobrażenia, a tym bardziej trudno jest współczesnym je oceniać. Sąd zwraca uwagę na to celowo, gdyż chciałby podkreślić, że zapoznawszy się ze skargą, z uwagą wysłuchał także wystąpienia T. D. w trakcie rozprawy. Sąd zdaje sobie sprawę, że rodzina skarżącego podczas deportacji (wywiezienia) na roboty przymusowe doznawała krzywd, jak i daje wiarę temu, że podczas powrotu rodziców T. D. do Polski byli oni świadkami (nie wykluczone, że także ofiarami) niemożliwych do zapomnienia okrucieństw, co odbiło się na zdrowiu między innymi matki skarżącego, a także zdrowiu dziecka (na rozprawie skarżący wspomniał o nerwicy matki i kondycji jego samego jako dopiero co urodzonego dziecka).
Fakt, że niniejszy wyrok akceptuje decyzję o odmowie świadczenia pieniężnego dla T. D. mógłby wywołać wrażenie, iż krzywdy rodziny skarżącego są deprecjonowane. Z tego powodu Sąd chciałby z całą mocą podkreślić, że w najmniejszym nawet stopniu nie odmawia wiarygodności opisowi zdarzeń wojennych przedstawionych w trakcie postępowania sądowego. Zarazem jednak podkreśla, że w sferze procesowej jego rolą, czyli rolą sądu administracyjnego, jest kontrola działalności administracji publicznej pod kątem zgodności z prawem, a więc przede wszystkim z ustawami i z uwzględnieniem Konstytucji RP (zob. art. 1 § 2 z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.).
W niniejszej sprawie głównym wzorcem do oceny zasadności wystąpienia T. D. o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej są przepisy u.ś.p. Regulacje tam zawarte w ocenie Sądu i wbrew oczekiwaniom skarżącego nie pozwalają przyznać świadczeń osobom, które były poczęte w trakcie deportacji rodziców, ale nie urodziły się już później, na terenie Polski.
Odnosząc się w ogólności do całokształtu skargi T. D. Sąd odnotowuje, że skarżący sformułował w niej dogłębną, obszerną i przejrzystą argumentację. Wielu tezom tam zaprezentowanym, analizowanym odrębnie, nie sposób odmówić chociażby po części racji. Trudno zaprzeczyć tezie, że kryterium 6 miesięcy czasokresu trwania represji może wykluczyć niektóre osoby ze świadczeń, chociaż te w okresie krótszym pracy przymusowej mogły także doznać niewyobrażalnych krzywd. Podobnie, trudno zaprzeczyć, że w polskim systemie prawa, a także kulturze prawnej, z której się ono wywodzi, prawa osoby poczętej, a nie narodzonej, podlegają ochronie.
W ocenie Sądu nie można jednak pomijać, że T. D. w swym rozumowaniu, opierając się na kolejnych twierdzeniach i wywodzonych z nich wnioskach, oddala się od założeń u.ś.p. Te natomiast w ocenie Sądu są jednoznaczne. U.ś.p. ma na celu, co czym stanowią wprost jej przepisy, zadośćuczynienie za osadzenie osób w obozach pracy przymusowej lub deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej. Ustawodawca niewątpliwie adresował więc ten akt prawny do osób internowanych lub deportowanych w celu wykonywania pracy przymusowej. Dopiero w orzecznictwie sądowym – którego słuszności Sąd w tym składzie nie odmawia – przyjęło się szeroko interpretować kryteria ustawowe i utrwalił się pogląd o możliwości przyznania świadczeń pieniężnych z u.ś.p. także dzieciom, które wysłano do miejsc, gdzie podlegali represji ich rodzice lub które to dzieci urodziły się w trakcie trwania represji rodziców.
Sytuacja, w której znalazł się T. D. jest rodzajowo inna. Skarżący chciałby bowiem, aby przyznano mu świadczenie pieniężne z tytułu represji, jakiej doznać miał jako osoba poczęta, ale jeszcze nienarodzona. W ocenie Sądu sytuacji T. D. nie można podciągnąć pod działanie ustawy, gdyż – jak wskazano – jest to sytuacja oddalająca się zanadto od docelowych stanów faktycznych, jakie ustawa miała objąć. Co więcej, przyznanie praw osobie, która miała doznać represji jako nasciturus, stałoby (w przeciwieństwie do sytuacji, gdy prawa przyznawane są osobom, które jako dzieci były wywiezione lub urodziły się w trakcie represji rodziców) w kolizji z konkretnymi przepisami ustawy, jak chociażby kryterium posiadania obywatelstwa w okresie represji.
T. D. wywodzi w skardze, że nie może być przeszkodą w przyznaniu świadczenia pieniężnego z u.ś.p. fakt braku formalnego posiadania przez niego obywatelstwa w trakcie życia płodowego. Podkreśla on, że wszakże jako dziecko rodziców posiadających obywatelstwo polskie, także takie obywatelstwo musiał nabyć.
Zdaniem Sądu T. D. przyjmuje nieprawidłową perspektywę oceny swojej sytuacji w kontekście u.ś.p. Należy bowiem przyjąć, że regulacja stanowiąca, iż świadczenie pieniężne "przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie" nie stanowi nadmiernego ograniczenia dostępu do świadczeń, ale jest ona właśnie li tylko dowodem na zakodowane w ustawie założenie, że świadczenie pieniężne (związane przecież zasadniczo z wywiezieniem i pracą przymusową) miało dotyczyć osób, które doznały represji jako osoby urodzone. Z tego powodu – zdaniem Sądu obecnie orzekającego – nie jest nadużyciem ze strony Szefa Urzędu to, że organ ten negując prawa T. D. powołał się właśnie na brak posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego w trakcie represji rodziców, jako że był on poczęty, ale jeszcze nienarodzony. Przesłanka obywatelstwa, nie wprost, ale jednoznacznie, bowiem wyraża zamysł ustawodawcy, że represji mogły być poddane tylko osoby urodzone.
Powyższy pogląd znajduje potwierdzenie w utrwalonym już orzecznictwie sądowym. Z uwagi na fakt, że podobne sprawy były już rozpatrywane w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu (zob. wyrok z dnia 16 grudnia 2010 r., IV SA/Po 775/10), a wyrażane tam poglądy wyczerpująco uargumentowano, Sąd w tym składzie częściowo powieli wcześniej zaprezentowane rozważania.
W tym miejscu należy zaznaczyć, że Sąd w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04 (ONSAiWSA z 2005 r., Nr 1, poz. 15), iż o deportacji w rozumieniu u.ś.p. można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jednak zdaniem Sądu zasadnicze znaczenie w świetle przepisów u.ś.p. ma to, czy ofiara represji, w tym przypadku dziecko, w okresie podlegania represjom posiadało obywatelstwo polskie.
Bezsporne jest, że skarżący urodził się w dniu [...] sierpnia 1945 r. Stąd okresu przed urodzeniem skarżącego, w którym nie posiadał on jeszcze obywatelstwa polskiego, nie można uznać za okres podlegania skarżącego represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Należy zauważyć, że w czasie przebywania skarżącego (w łonie matki) wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się.
Obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem. Oznacza ono prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Prawa te i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980). Ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2006 r., II OSK 1013/06, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ponadto należy zauważyć, że nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu. Brak obywatelstwa jakiegokolwiek państwa uznaje się za stan niekorzystny dla człowieka, co znalazło wyraz w art. 7 ust. 1 i 2 Konwencji o prawach dziecka, który zobowiązuje państwa do zapewnienia takich rozwiązań w prawie wewnętrznym, aby każde dziecko uzyskało obywatelstwo "od momentu urodzenia".
Tym samym, o ile można podzielić pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1996 r., III ARN 96/95, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, to nie sposób przyjąć, że dziecko poczęte posiada obywatelstwo polskie i w związku z tym okres życia prenatalnego należy wliczyć do okresu podlegania represjom w postaci deportacji do pracy przymusowej, o którym mowa w u.ś.p.
Skład orzekający w tej sprawie podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z. 1, poz. 1), że przyznanie uprawnień do świadczenia, o którym mowa w u.ś.p., tylko pewnej, ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyjęcie w ustawie kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., Ts 71/98).
Stanowisko co do tego, że okres deportacji powinien być liczony dopiero od chwili narodzin znajduje potwierdzenie w konsekwentnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W tym zakresie należy wskazać wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009 r., II OSK 1456/08, z dnia 6 czerwca 2008 r., II OSK 979/07 czy z dnia 15 kwietnia 2008 r., II OSK 396/07 (orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wobec powyższego stwierdzić należy, że skoro skarżący T. D. urodził się [...] sierpnia 1945 r., a więc po zakończeniu II Wojny Światowej, a także po powrocie jego matki do Polski, to oznacza to, że nie mógł on wcześniej, przed urodzeniem, podlegać represji z tytułu deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu u.ś.p.
Odnosząc się wprost do zarzutów i wniosków skargi Sąd wyjaśnia, że nie są zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania – art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., gdyż w sytuacji faktycznej sprawy organy w sposób w zupełności wystarczający wyjaśniły, w świetle u.ś.p., dlaczego T. D. nie można było uznać za uprawnionego do świadczenia pieniężnego. Jeśli natomiast chodzi o datę ustalenia końca represji, to kwestia ta w istocie nie ma w ostatecznym rozrachunku znaczenia, gdyż najistotniejsze jest, że skarżący urodził się nie tylko po zakończeniu okresu II Wojny Światowej, ale także po udokumentowanym powrocie matki do Polski.
Z przyczyn opisanych wyżej nie uznano także za zasadne przedstawionych w skardze zarzutów różnych postaci naruszenia art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. W ocenie Sądu w świetle całokształtu celów ustawy (przyznanie świadczeń osobom osadzonym w obozach pracy przymusowej lub deportowanym do pracy przymusowej), a także w kontekście konkretnych regulacji określających krąg podmiotowy jej adresatów (osoby, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi), należy uznać za prawidłowe stanowisko Szefa Urzędu, iż osobie poczętej, ale nienarodzonej jeszcze w okresie deportacji rodziców do pracy przymusowej, świadczenie z tytułu takiej postaci represji nie przysługuje.
Sąd nie znalazł podstaw także, aby przedstawić zaproponowane przez T. D. pytania prawne Trybunałowi Konstytucyjnemu. W ocenie składu orzekającego ustawodawca pozostawał uprawniony do tego, aby przyjąć w ustawie określone przesłanki przyznania świadczenia, takie jak posiadanie obywatelstwa w okresie represji czy poddanie określonemu okresowi represji.
Nawiązując do wyjaśnień wstępnych niniejszego uzasadnienia Sąd jeszcze raz podkreśla, że istnieje pole do dyskusji sposobach zadośćuczynienia osobom, które nierzadko w czasie wojny były ofiarami krzywd i okrucieństwa, a także o wykładni prawa w tym zakresie, niemniej nie ma to wpływu na wynik niniejszej sprawy. T. D. urodził się w Polsce, po II Wojnie Światowej i choć nie można zaprzeczyć, że jego rodzina doznała krzywd, to jednak jego sytuacja jawi się jako zbyt odległa od sytuacji wedle ustawodawcy usprawiedliwiających przyznanie świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.