III OSK 1703/21

III OSK 1703/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2021-07-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jolanta Sikorska /sprawozdawca/
Małgorzata Borowiec
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1623/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-05-22
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1383
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 1623/18 w sprawie ze skargi małoletniej M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 22 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 1623/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletniej M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lipca 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych
i prawnych:
Pismem z 24 stycznia 2018 r. A. G., działając w imieniu małoletniej córki M. M., złożyła wniosek o przyznanie małoletniej po zmarłym ojcu - S. M. - renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.; dalej też: "ustawa").
Decyzją z [...]kwietnia 2018 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ustawy, orzekł o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podniósł, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie ww. przepisu jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:
- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności;
- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
- nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż udokumentowano 13 lat, 5 miesięcy i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 41 lat. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 lata, 8 miesięcy i 23 dni tych okresów. Zdaniem organu, nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2003-2013 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Nadto w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia ojca dziecka została ustalona dopiero od 16 kwietnia 2017 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Prezes ZUS uznał, że brak jest podstaw do przyznania małoletniemu dziecku renty rodzinnej na mocy ww. przepisu. Jednocześnie zauważył, że przedstawiony dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania.
Pismem z 24 maja 2018 r. skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Wniosła o zmianę wydanej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia. Nadto wniosła o zwrócenie się do M. o udostępnienie dokumentacji medycznej z leczenia kolana S. M.. W uzasadnieniu wniosku podniosła, że ojciec dziecka cierpiał na wieloletnią chorobę alkoholową. Wielokrotnie wpadał w tzw. ciągi alkoholowe, które były przyczyną jego wielokrotnej absencji w pracy. Między innymi z tego powodu przebywał na zwolnieniach lekarskich aż 456 razy. Poddawał się też awersyjnej metodzie leczenia alkoholizmu w postaci wszywki z esperalu. Niestety terapia nie przyniosła oczekiwanego rezultatu i powrócił do nałogu. Ponadto S. M. od 2011 r. cierpiał na zwyrodnienie stawu kolanowego po urazie. Chorobie towarzyszył ból, który usiłował zniwelować spożywając alkohol. Choroba zwyrodnieniowa miała ogromny wpływ na jego stan psychiczny. Miewał załamania nerwowe. Mimo chęci i próby walki z nałogiem po wydaniu w stosunku do niego wyroku skazującego za jazdę pod wpływem alkoholu i groźby pozbawienia wolności w przypadku niewpłacenia grzywny i nawiązki, targnął się na swoje życie popełniając 16 kwietnia 2017 r. samobójstwo. Opisana sytuacja życiowa i zdrowotna uzasadniają przyjęcie, że brak ciągłości zatrudnienia był powiązany z jego trudną sytuacją wynikającą zarówno z choroby alkoholowej, jak i problemów osobistych, na których wystąpienie nie miał on wpływu. Skutkiem choroby alkoholowej była wielokrotna utrata prawa jazdy, które często wymagane jest przez pracodawcę. Wnioskodawczyni wskazała także, że środki przez nią posiadane nie są wystarczające do zaspokojenia wszystkich potrzeb jej córki.
Decyzją z [...] lipca 2018 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.; dalej: "k.p.a."), Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2018 r. W uzasadnieniu wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Powtórzył, że z dokumentacji rentowej wynika, iż skarżąca udokumentowała 13 lat, 5 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 41 lat. Zauważył, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Tymczasem w 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - skarżąca udowodniła tytko 2 lata, 8 miesięcy i 23 dni tych okresów.
Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Tymczasem w okresie od 15 listopada 2003 r. do 3 lutego 2013 r. ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanej przerwie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnosząc się do argumentacji zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Po przeanalizowaniu nadesłanej dokumentacji medycznej Główny Lekarz Orzecznik ZUS stwierdził, że nie ma ona wpływu na zmianę orzeczenia lekarza orzecznika ZUS i komisji lekarskiej ZUS odnośnie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy.
Prezes ZUS podniósł również, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może też być przyznana z uwagi na to, że nadal nie jest spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Posiadane środki utrzymania to dochód skarżącej z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w kwocie 2 175,44 zł. Wykazany dochód przypadający na osobę w kwocie 1 087,71 zł przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednakże trudno, zdaniem organu, uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie wywiodła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niewyczerpujące wyjaśnienie okoliczności, z powodu których S. M. nie był w stanie udowodnić okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do uzyskania uprawnień emerytalnych w trybie zwykłym, w tym zaniechanie zwrócenia się do placówek medycznych, w których leczył się on z powodu choroby alkoholowej, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że nie zachodziły szczególne okoliczności uniemożliwiające S. M. wypracowanie odpowiedniego stażu zatrudnienia; nadto zarzuciła naruszenie ww. przepisów poprzez zaniechanie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i zaniechanie żądania przedłożenia dokumentacji o osiąganych dochodach i wyjaśnienia ile osób pozostaje na jej utrzymaniu i w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że skarżąca osiąga dochód w wysokości 2 175,44 zł miesięcznie i w skład jej gospodarstwa domowego wchodzą tylko dwie osoby, podczas gdy dochód skarżącej z gospodarstwa rolnego wynosi 1 622,14 zł, a skarżąca ma na utrzymaniu również swojego ojca A. G. cierpiącego na chorobę alkoholową, co w świetle ustawy emerytalnej powinno skutkować uznaniem, iż ona i jej córka pozostają bez niezbędnych środków utrzymania;
- art. 80 k.p.a. poprzez dowolną a nie swobodną ocenę dowodów, polegającą na uznaniu, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, iż brak jest podstaw do uznania, że stan zdrowia i alkoholizm S. M. nie ma charakteru okoliczności szczególnej, podczas gdy ojciec dziecka był osobą uzależnioną od alkoholu w stopniu niepozwalającym mu na zerwanie z nałogiem mimo wielokrotnie podejmowanych prób w tym zakresie. Nadto zarzuciła, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, iż dochód miesięczny skarżącej wynosi 2 475,44 zł i posiada ona niezbędne środki utrzymania, podczas gdy skarżąca wskazała, że jej dochód miesięczny wynosi 1 622,14 zł;
- art. 9 k.p.a. poprzez zaniechanie należytego i wyczerpującego informowania skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania poprzez niewezwanie skarżącej do przedłożenia dokumentacji o dochodach i ponoszonych wydatkach;
- art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie wskazania w uzasadnieniu decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł i przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, podczas gdy skarżąca w swoim wniosku z 24 maja 2018 r. przedłożyła nie tylko dokumentację leczenia kolana S. M., ale również jego zaświadczenia lekarskie, z których wynika, iż był on wielokrotnie poddawany awersyjnej metodzie leczenia alkoholizmu w postaci wszywki z Esperalu, wyroki sądowe skazujące S. M. za jazdę pod wpływem alkoholu, zaświadczenia z banków o wysokości spłacanych kredytów oraz dokumenty zaświadczające regulowanie zobowiązań swojego ojca A. G.;
- art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy wszechstronna analiza stanu faktycznego sprawy i wyjaśnienie wszelkich koniecznych okoliczności prowadzi do wniosku, że w sprawie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku.
Ponadto, skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci:
- zaświadczenia Wójta Gminy B. z [...] sierpnia 2018 r. oraz zaświadczenia Wójta Gminy B. z [...] sierpnia 2018 r., w których to gminach znajdują się grunty rolne należące do gospodarstwa rolnego skarżącej, na okoliczność wysokości osiągniętego dochodu z pracy w gospodarstwie rolnym;
- protokołu z oszacowania zakresu i wysokości szkód w gospodarstwie rolnym spowodowanych wystąpieniem niekorzystnego zjawiska atmosferycznego na okoliczność straty płodów rolnych;
- dokumentacji medycznej leczenia A. G. na okoliczność jego uzależnienia od alkoholu, co powoduje jego niezdolność zawodową;
- rachunków i faktur (KRUS, PGNiG, wywóz nieczystości) A. G. wraz z potwierdzeniami dokonywanych przez A. G. wpłat, na okoliczność ponoszenia przez nią kosztów utrzymania ojca;
- rachunków i faktur (KRUS, PGNiG, wywóz nieczystości) A. G. wraz z potwierdzeniami dokonywanych przez nią wpłat na okoliczność ponoszonych przez skarżącą kosztów utrzymania.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Szczegółowo odniósł się do zarzutów skargi. Zauważył m.in., że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia.
Na rozprawie przed Sądem pełnomocnik skarżącej podniósł, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy załączono m.in. kartę informacyjną z izby przyjęć z 6 czerwca 2013 r., która dowodziła, że ojciec dziecka podejmował próby leczenia choroby alkoholowej. Nadto podniósł, że ojciec dziecka miał pięć razy wszyty esperal, przy czym w jednym przypadku jest na to dowód.
Sąd pierwszej instancji postanowił oddalić wniosek dowodowy zawarty w skardze.
Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym przez ubezpieczonego – ojca małoletniej M. M..
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego, art. 83 ustawy jest regulacją szczególną, która pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa, nie zaś z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. W związku z powyższym, sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest więc ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. W ocenie tego Sądu zaskarżonej decyzji organu nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że z treści przedmiotowego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwszy z wymienionych w przepisie warunków dotyczy ubezpieczenia wnioskodawcy lub osoby zmarłej, po której żąda przyznania świadczenia wnioskodawca. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym S. M. Przede wszystkim, w kontrolowanej sprawie skarżąca nie wykazała szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu ojcu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Sąd ten podkreślił, że to skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia winna wykazać, że nie mógł on otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Jak wynika z ustaleń organu, S. M. stał się osobą niezdolną do pracy w dniu 16 kwietnia 2017 r., tj. w wieku 41 lat. Udokumentowano 13 lat, 5 miesięcy i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych w jego zatrudnieniu. Jednocześnie w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 2 lata, 8 miesięcy i 23 dni tych okresów. Zdaniem Sądu pierwszej instancji słusznie organ zauważył, że nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje fakt, że w latach 2003-2013 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.
W ocenie Sądu pierwszej instancji w toku postępowania przed organem nie wykazano szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały S. M. przezwyciężenie przeszkód w ww. okresach w wykonywaniu zatrudnienia. W wymienionych przerwach wobec niego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. S. M. stał się bowiem całkowicie niezdolny do pracy dopiero 16 kwietnia 2017 r., tj. w dacie zgonu. Zasadnie, zdaniem tego Sądu, uznał Prezes ZUS, że żadna z podnoszonych przez skarżącą okoliczności, tj. utrata pracy przez S. M. w związku z nałogiem alkoholowym, utrata przez niego prawa jazdy związana z popełnieniem przestępstwa, brak zainteresowania pracodawców pracownikiem popadającym w ciągi alkoholowe i nieleczącym się odwykowo, jak i nieodpowiedzialność w stosunku do rodziny i swych wobec niej obowiązków, nie miała charakteru szczególnego. O wyjątkowości podnoszonych przez skarżącą okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji do okoliczności tych nie można zaliczyć wskazanego uzależnienia od alkoholu przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe. Sąd ten wskazał, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Wbrew temu co podnosi skarżąca, w postępowaniu przed organem nie wykazano, że ojciec dziecka podejmował konsekwentnie próby walki ze swoim nałogiem, a jedynie z przyczyn od niego niezależnych, okazały się one nieskuteczne. Brak jest więc jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Sąd podkreślił, że alkoholizm nie jest chorobą "uprzywilejowaną" i nie powoduje, że każda osoba nadużywająca alkoholu i od niego uzależniona staje się niezdolna do pracy już w chwili powstania uzależnienia, ani też, tym bardziej nie powoduje powstania uprawnień do renty u takiej osoby. Nie zwalnia także osoby uzależnionej od odpowiedzialności za własne czyny i nie usprawiedliwia z aspołecznych i szkodliwych zachowań, ani też nie uzasadnia chronienia jej przed ich ewentualnymi konsekwencjami. Skarżąca nie przedstawiła też organowi żadnej dokumentacji, z której by wynikało, że faktycznie już na długo przed zgonem ojciec małoletniej nie mógł podejmować pracy ze względu na stan zdrowia. Brak jest zatem obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez zmarłego. Twierdzenie skarżącej, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do uzyskania przez małoletnią córkę świadczenia w drodze wyjątku, jest więc jedynie jej subiektywną oceną.
W ocenie tego Sądu, Prezes ZUS prawidłowo dokonał również oceny sytuacji materialnej skarżącej na dzień wydania decyzji, na podstawie przedstawionych przez skarżącą dokumentów. Sąd wyjaśnił, że ciężar dowodu w tym zakresie, podobnie jak przy wykazaniu szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione przez ojca dziecka warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, spoczywał nie tylko na organie, ale również na samej skarżącej. Sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Trudna sytuacja materialna nie jest też tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania. Nawet więc, jeśli - tak jak podnosi skarżąca - organ przyjął nieprawidłowe dane o dochodach i wydatkach w jej rodzinie, to powyższe nie ma istotnego znaczenia dla kontrolowanego rozstrzygnięcia. W sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka spełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Nie zaistniała więc co najmniej jedna z czterech przesłanek, które należy spełnić dla uzyskania świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego. Sąd ten nie stwierdził również naruszenia przez organ wskazywanych przez skarżącą przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd pierwszej instancji oddalił na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. wniosek dowodowy zawarty w skardze. Wskazał, że przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów, stanowiących w zdecydowanej większości kserokopie niepotwierdzone za zgodność z oryginałem, nie było niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie. Ponadto, dokumentacja ta powinna być przedstawiona przez skarżącą w postępowaniu administracyjnym przed organem, a nie dopiero na etapie wniesienia skargi do Sądu.
Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła małoletnia M. M. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego A. G., zastępowana przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości. Na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie, zaś na podstawie art. 203 ust. 1 p.p.s.a. o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:
1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
- art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 55 § 3 p.p.s.a. polegające na wydaniu przez Sąd wyroku na podstawie niekompletnych akt sprawy i pomimo iż organ nie wykonał ciążącego na nim obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2 p.p.s.a. i nie przekazał Sądowi wraz ze skargą kompletnych i uporządkowanych akt sprawy, przede wszystkim nie przekazał dokumentacji medycznej z leczenia odwykowego S. M. załączonej do wniosku z 24 maja 2018 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na co wskazywał pełnomocnik skarżącej, co skutkowało błędnym ustaleniem przez Sąd, iż w toku postępowania przed organem nie wykazano szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu ojcu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym, błędnym ustaleniem, iż S. M. nie leczył się odwykowo, błędnym ustaleniem, iż brak jest w sprawie jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe S. M. oraz błędnym ustaleniem, iż skarżąca nie przedstawiła organowi żadnej dokumentacji, z której by wynikało, że już na długo przed zgonem ojciec małoletniej nie mógł podejmować pracy ze względu na stan zdrowia;
- art. 134 § 1 w zw. z 141 § 4 p.p.s.a. polegające na zaniechaniu zbadania i uzasadnienia przez Sąd przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania po stronie skarżącej poprzestając na stwierdzeniu, iż organ prawidłowo dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącej, a nawet jeśli organ przyjął nieprawidłowe dane o dochodach i wydatkach w jej rodzinie, to powyższe nie ma istotnego znaczenia, albowiem w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiały ojcu dziecka spełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy analiza Sądu i uzasadnienie wyroku powinny obejmować całość rozstrzygnięcia organu, w taki sposób, by umożliwić kontrolę instancyjną;
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 54 § 2 p.p.s.a., art. 7, 77 § 1 k.p.a., art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi i braku uchylenia wadliwej decyzji Prezesa ZUS, podczas gdy organ naruszył przepisy prawa i zaniechał podjęcia niezbędnych czynności w celu wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, wyjaśnienia przyczyn braku ciągłości zatrudnienia S. M. i powodów, przez które nie mógł uzyskać świadczenia w trybie zwykłym, przede wszystkim organ zaniechał zwrócenia się do placówek medycznych, w których leczył się S. M., o co wnosiła skarżąca, nie uzasadnił dlaczego przedstawioną dokumentację medyczną uznał za niewystarczającą do wykazania przesłanki szczególnych okoliczności, a następnie nie przekazał do Sądu kompletnych akt sprawy z dokumentacją medyczną z leczenia S. M., które skarżąca złożyła do organu wraz z wnioskiem;
2. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegające na braku uwzględnienia skargi, podczas gdy jak wynika z kompletnej dokumentacji zgromadzonej w sprawie, spełnione zostały wszystkie 4 przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca uzupełniła argumentację dotyczącą powyższych zarzutów. W szczególności wskazała, że uchybieniem Sądu pierwszej instancji jest wydanie wyroku pomimo braku kompletnych i uporządkowanych akt sprawy. Wyrokowanie na podstawie akt nie tylko obarczonych brakami, ale także nieuporządkowanych przez organ, o czym świadczy chociażby fakt, iż załączone przez skarżącą do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy załączniki częściowo znajdowały się za dokumentacją zgromadzoną przez organ, a dokumentacji medycznej S. M. nie było w ogóle, winno skutkować uchyleniem orzeczenia i ponownym rozpoznaniem sprawy przez ten Sąd w oparciu o kompletne i uporządkowane akta.
Nadto, Sąd pierwszej instancji z jednej strony uznał ocenę sytuacji materialnej skarżącej za prawidłową, z drugiej zaś wskazał na wątpliwości co do prawidłowości w zakresie danych o dochodach skarżącej, po czym zaniechał dalszej analizy i uzasadnienia w tym zakresie wskazując, iż analiza taka nie ma istotnego znaczenia, gdyż nie została spełniona jeszcze inna z czterech przesłanek warunkujących przyznanie renty w drodze wyjątku. Takie stanowisko nie znajduje oparcia w przepisach prawa, albowiem uniemożliwia weryfikację czy decyzja organu choćby w części nie nosi cech dowolności i uniemożliwia przeprowadzenie kontroli instancyjnej. Wskazała, że jej dochód w przeliczeniu na dwie osoby nie przekroczył minimalnego świadczenia z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i spełniona jest przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.
W ocenie skarżącej zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu w dużej mierze opiera się na nieprawidłowo ustalonym stanie faktycznym. Przedmiotowa skarga była zasadna z uwagi na naruszenie przez organ przepisów prawa i zaniechanie podjęcia dalszych czynności wyjaśniających przyczyny braku ciągłości zatrudnienia S. M. i powodów, dla których nie mógł wypracować odpowiedniego okresu i uzyskać świadczenie w zwykłym trybie, w tym zwrócenia się do placówek medycznych, w których się leczył, o co wnosiła skarżąca. Powyższe naruszenia spowodowały w konsekwencji błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy i przyczyniło się również do wadliwości samego uzasadnienia. Organ nie przedstawił dostatecznych wyjaśnień, dlaczego przedłożona do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumentacja medyczna S. M. zaświadczająca wieloletnią walkę z nałogiem i podejmowane przez niego wielokrotne próby leczenia, w połączeniu z jego chorobami somatycznymi i stanem psychicznym, nie uzasadnia zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie mógł on wypracować odpowiednio długiego stażu zatrudnienia i nabyć uprawnień do renty w trybie zwykłym, a przedłożona do akt sprawy opinia lekarza orzecznika jawi się jako skrajnie lapidarna i nie posiadająca rzeczowego uzasadnienia. Ponadto, organ nie przeprowadził żadnych dodatkowych dowodów zmierzających do rzetelnego i pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego.
Wskazała, że S. M. był osobą uzależnioną od alkoholu. W pierwsze ciągi alkoholowe wpadał już w 1996 r. Świadomą walkę z nałogiem rozpoczął w 2007 r., kiedy to po raz pierwszy wszczepiono mu wszywkę z Esperalu. Niestety terapia nie przyniosła oczekiwanego rezultatu i powrócił do nałogu. W latach 2011, 2012, 2014 i 2015 ojciec małoletniej jeszcze wielokrotnie poddawał się wszyciom Esperalu, natomiast żadna z terapii nie była na tyle skuteczna, by mógł porzucić nałóg. Choroba alkoholowa przysporzyła mu problemów zdrowotnych (urazy kończyn) i prawnych w postaci wyroku skazującego za jazdę pod wpływem alkoholu w 2017 r. utratą prawa jazdy, oraz finansowych, gdyż z uwagi na niemożność zarobkowania popadał w długi i nie miał z czego regulować bieżących zobowiązań i finansować utrzymania swoich dzieci. Były momenty, że nie chciał trzeźwieć, by nie mieć świadomości piętrzących się problemów. Nie miał siły by stawić im czoła, a jednocześnie podejmując decyzję o kolejnych wszyciach, chciał zmienić swoje życie.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zarządzeniem z 11 maja 2021 r. Przewodniczący Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (j.t.: Dz. U. z 2020, poz. 1842) skierował sprawę na posiedzenie niejawne z uwagi na to, że przeprowadzenie wymaganej rzez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można jej przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, o czym strony zostały zawiadomione i pouczone o prawie złożenia, w terminie 7 dni od daty otrzymania niniejszego zarządzenia, pisemnego dodatkowego przedstawienia swojego stanowiska w sprawie w granicach zarzutów złożonej skargi kasacyjnej. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie złożył w zakreślonym terminie pismo procesowe z dnia 26 maja 2021 r., w którym przedstawił dodatkową argumentację mającą uzasadniać zarzuty skargi kasacyjnej. Natomiast pełnomocnik organu złożył pismo procesowe z dnia 24 maja 2021 r., w którym wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości. Rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 202 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325), zwanej dalej p.p.s.a.,
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1); 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2).
Podnosząc zarzutu naruszenia prawa materialnego z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. należy wskazać, czy naruszenie polegało na błędnej wykładni, czy na niewłaściwym zastosowaniu tego prawa. W pierwszym przypadku należy wykazać, jaką interpretację (rozumienie) przepisu przyjął sąd w zaskarżonym orzeczeniu, a jaka jest, zdaniem skarżącego kasacyjnie, prawidłowa. Naruszenie przepisu prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. gdy stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi przewidzianemu w hipotezie obowiązującej normy prawnej. Strona zobowiązana jest więc do wskazania, dlaczego do przyjętego przez sąd pierwszej instancji stanu faktycznego nie może być zastosowany wskazany przepis materialnoprawny stanowiący podstawę orzekania.
Z kolei podnosząc zarzut naruszenia przepisów postępowania z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. należy zwrócić uwagę, że podstawą skargi kasacyjnej może być tylko takie naruszenie przez sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. A zatem między uchybieniem procesowym, a wydanym w sprawie wyrokiem podlegającym zaskarżeniu musi istnieć związek przyczynowy wskazujący na potencjalną możliwość innego wyniku postępowania sądowego.
Jak wspomniano wyżej, granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy kasacyjne. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Z tych względów obowiązkiem strony jest takie zredagowanie podstaw kasacyjnych skargi, a także ich uzasadnienia, aby nie budziły one wątpliwości interpretacyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny nie może bowiem domniemywać granic skargi kasacyjnej. Nie jest dopuszczalna wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków oraz konkretyzowanie, uściślanie zarzutów skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna rozpoznawana w powyższych granicach nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie wskazać należy, że świadczenie w drodze wyjątku jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego.
Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) podleganie ubezpieczeniu społecznemu, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek jakichś szczególnych okoliczności.
Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawczyni i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie - zmarłego ojca małoletniej). Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiając małoletniej córce zmarłego S. M. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, wskazał na brak szczególnych okoliczności, w wyniku których ojciec dziecka nie spełnił warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym.
Żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie - co do zasady - przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 1293/17, wyrok NSA z 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, wyrok NSA z 24 listopada 2011 r. sygn. I OSK 1159/11; wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: https://.nsa.gov.pl).
Zgodnie z treścią art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Przy czym jak stanowi ust. 2 ww. przepisu okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się ponadto okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej.
Jak ustalono w niniejszej sprawie, zmarły w dniu 16 kwietnia 2017 r. w wieku 41 lat S. M. [...] posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 13 lat, 5 miesięcy i 28 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 2 lata, 8 miesięcy i 23 dni tych okresów. Powyższych ustaleń strona skarżąca kasacyjnie nie kwestionuje. Podnosi natomiast w ramach zarzutu naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania, że na skutek naruszenia owych przepisów nie ustalono przyczyn braku ciągłości zatrudnienia S. M., a przyczyną tą była choroba alkoholowa oraz błędnie ustalono, że nie leczył się on odwykowo. W ocenie skarżącej kasacyjnie stwierdzona u zmarłego ojca małoletniej M. M. choroba alkoholowa i podejmowane przez niego próby leczenia odwykowego uzasadniają przyjęcie, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzasadniające przyznanie małoletniej M. świadczenia w drodze wyjątku przewidzianego ww. przepisem prawa, które nie zostały należycie wyjaśnione i ustalone wskutek naruszenia przepisów postępowania.
Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia wymienionych w niej przepisów postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty te nie są usprawiedliwione.
Za nietrafny uznać należy podniesiony w niej zarzut naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 55 § 3 p.p.s.a. przez wydanie wyroku na podstawie niekompletnych akt sprawy oraz pomimo tego, że organ nie wykonał ciążącego na nim obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2 p.p.s.a.
Podnosząc zarzut orzekania przez Sąd pierwszej instancji na podstawie niekompletnych akt sprawy, skarżąca kasacyjnie niczym – poza własnymi twierdzeniami w tym zakresie – zarzutu tego nie udowodniła. Do skargi dołączyła m.in. kartę informacyjną z izby przyjęć z 6 czerwca 2013 r., która dowodzi, że ubezpieczony podejmował próbę leczenia choroby alkoholowej. Podnosiła również, że ojciec małoletniej M. miał pięć razy wszyty Esperal, ale sama przyznała, że w jednym przypadku jest na to dowód. Odnosząc się do powyższych zarzutów wskazać należy, że podnoszone przez skarżącą twierdzenia dotyczące podejmowanych prób leczenia alkoholowego nie dają podstawy do przyjęcia, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wbrew bowiem twierdzeniom skarżącej kasacyjnie, nie można uznać, że ojciec małoletniej M. M. leczył się od uzależnienia, albowiem kilkukrotne próby podjęcia leczenia, co do których istnienia skarżąca kasacyjnie twierdzi, że miały miejsce, oprócz tych wynikających z dokumentacji medycznej zgromadzonej w sprawie w toku postępowania administracyjnego, same w sobie nie stanowią jeszcze o podjęciu leczenia. Trafnie zauważa Sąd pierwszej instancji, że uzależnienia od alkoholu, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe, nie można zaliczyć do "szczególnych okoliczności", o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wskazać należy, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe okoliczności takich nie wykazało. W tej sytuacji naruszenie przez Sąd pierwszej instancji wskazanych wyżej przepisów postępowania, gdyby nawet miało miejsce, pozostawało bez wpływu na wynik sprawy.
Nie mógł także odnieść zamierzonego skutku podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 54 § 2 p.p.s.a., art. 7, 77 § 1 k.p.a., art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. Zauważyć należy, że wykazanie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, obciąża przede wszystkim wnioskodawcę. Prowadzący postępowanie organ administracji ma oczywiście obowiązek prowadzenia postępowania zgodnie ze spoczywającymi na nim obowiązkami wynikającymi z k.p.a., lecz nie ma obowiązku poszukiwania dowodów mających wykazać zasadność żądania wnioskodawcy. Jeżeli skarżąca kasacyjnie posiadała wiedzę co do placówek medycznych, w których leczył się ojciec małoletniej z uzależnienia alkoholowego, sama winna właściwą dokumentację przedstawić. Nie można w tych okolicznościach sprawy skutecznie zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenia ww. przepisów postępowania w związku z zaniechaniem przez organ zwrócenia się do placówek medycznych, w których leczył się S. M., o nadesłanie tej dokumentacji.
Skoro zaś nie zostało w sprawie wykazane wystąpienie przesłanki szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie mógł odnieść zamierzonego skutku także zarzut naruszenia art. 134 § 1 w zw. z 141 § 4 p.p.s.a. polegającego na zaniechaniu zbadania i uzasadnienia przez Sąd pierwszej instancji przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania po stronie skarżącej. Trafnie bowiem Sąd ten zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że do uwzględnienia wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku niezbędne jest spełnienie wszystkich przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Skoro zaś nie została w sprawie spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności", bez wpływu na wynik sprawy pozostawało ewentualne spełnienie przesłanki nieposiadania przez stronę niezbędnych środków utrzymania, której podstawą wystąpienia jest ustalenie dochodu przypadającego w rodzinie osoby uprawnionej. W tej sytuacji stanowisko Sądu pierwszej instancji, że organ prawidłowo dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącej, a nawet jeśli przyjął nieprawidłowe dane o dochodach i wydatkach w jej rodzinie, to powyższe nie ma istotnego znaczenia, skoro w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiały ojcu dziecka spełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Za nieskuteczny także uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegającego na braku uwzględnienia skargi, podczas gdy jak wynika - zdaniem skarżącej kasacyjnie - z kompletnej dokumentacji zgromadzonej w sprawie, spełnione zostały wszystkie cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wskazać należy, że skuteczność zarzutu naruszenia prawa materialnego należy oceniać mając na względzie ustalenia faktyczne poczynione w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, a nie w oparciu o twierdzenia skarżącego kasacyjnie co do okoliczności faktycznych sprawy. Ustalenia faktyczne poczynione w sprawie nie zostały skutecznie podważone.
Mając powyższe na uwadze uznać należało, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że w sprawie nie wykazano zaistnienia szczególnych okoliczności, które spowodowały, że ubezpieczony nie spełniał warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty. Za okoliczność taką nie może być uznany fakt choroby alkoholowej, a w każdym wypadku choroba taka sama w sobie nie stanowi o niemożliwości podjęcia zatrudnienia. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (podobnie jest z bezrobociem), jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. W istocie alkoholizm jest jednostką chorobową i jak wiele innych chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Nie można uznać, że ojciec małoletniej M. M. leczył się od uzależnienia, albowiem kilkukrotne próby podjęcia leczenia, co do których istnienia skarżąca kasacyjnie twierdzi, że miały miejsce, oprócz tych wynikających z dokumentacji medycznej zgromadzonej w sprawie w toku postępowania administracyjnego, same w sobie nie stanowią jeszcze o podjęciu leczenia się.
Podkreślić należy, że choroba alkoholowa S. M. nie doprowadziła do uznania go za niezdolnego do pracy. Do dnia tragicznej śmierci ojciec małoletniej M., jak wynika ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy opinii lekarskiej z 9 lipca 2018 r., nie był choćby częściowo niezdolny do pracy.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, uznając zarzuty skargi kasacyjnej za nieuzasadnione, na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.