III OSK 3164/23

III OSK 3164/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Piotr Korzeniowski /przewodniczący/
Tamara Dziełakowska
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145  § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędziowie: sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Protokolant: asystent sędziego Krzysztof Książek po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 2298/22 w sprawie ze skargi małoletniego O. i I. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego K. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 2298/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletnich O. i I. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego K. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 października 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 29 października 2021 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, zwana dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku małoletnich O. i I. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego K. T. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z września 2021 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, z późn. zm., zwana dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", "ustawa emerytalna"), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej.
W toku postępowania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że M. T. – zmarły ojciec dzieci, który zmarł w wieku 34 lat, udokumentował 4 lata, 5 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zaznaczył, że 18 lat ukończył 20 czerwca 2004 r., a pierwsze zatrudnienie objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi podjął dopiero 2 października 2015 r., w wieku 29 lat. We wskazanym okresie nie była orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Organ stwierdził, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest uzależnione od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres.
W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które byłyby powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych.
Podkreślił także, że ocenie podlegała także sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są uzasadnione.
Małoletni O. i I. T. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego – swoją matkę – K. T. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Pismem z 3 marca 2022 r. przedstawiciel ustawowy małoletnich skarżących podtrzymała skargę i wniosła o przesłuchanie wskazanych świadków na okoliczność choroby alkoholowej oraz schizofrenii zmarłego ojca dzieci, dopuszczenie dowodu z karty medycznych czynności ratunkowych z marca 2021 r. potwierdzającej fakt samobójstwa, a także przeprowadzenie dowodu ze świadectwa pracy z 2021 r. potwierdzającego, że w dacie śmierci ubezpieczony pracował i mógłby osiągnąć wiek uprawniający, gdyby nie choroba i w rezultacie samobójstwo.
Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne podała, że śmierć w młodym wieku, która przeszkodziła w spełnieniu przez ubezpieczonego warunku stażu ubezpieczeniowego, skutki choroby alkoholowej oraz schizofrenii mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 142/22 uchylił obydwie zaskarżone decyzje.
Pismem z dnia 19 września 2022 r. strona zwróciła się do organu z wnioskiem o przesłuchanie dwójki wskazanych z imienia, nazwiska i adresu zamieszkania świadków, na okoliczność choroby alkoholowej oraz schizofrenii, na które chorował M. T. oraz o dopuszczenie dowodu z karty medycznych czynności ratunkowych z dnia 8.03.2021 - potwierdzającej fakt samobójstwa, wystawionej przez lekarza (1 strona. Wywiad), dowodu ze świadectwa pracy z 2021 r. potwierdzającego, iż w dacie śmierci ubezpieczony pracował i mógłby osiągnąć wiek uprawniający, gdyby nie choroba, a w jej rezultacie samobójstwo oraz dowodów z czterech wymienionych dokumentów obrazujących stan zdrowia zmarłego, jego starania o pracę i obrazujące stan materialny rodziny.
Decyzją z 25 października 2022 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie odmówił uwzględnienia wniosku.
W uzasadnieniu ponownie też wskazał na okoliczności, które już uwidocznił we wcześniejszych rozstrzygnięciach, że 18 lat ojciec dzieci ukończył 20 czerwca 2004 r., a pierwsze zatrudnienie objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi podjął 2 października 2015 r. w wieku 29 lat i że we wskazanym okresie nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia i że nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Organ dodał też, że strona dostarczyła jedynie zaświadczenie lekarza chorób dziecięcych z dnia 15 września 2022 r. z którego wynika, że ojciec dzieci miał epizod depresyjny, kilkukrotnie dopytywał się o psychiatrę i psychologa, lecz pomimo udzielonych informacji nie podjął aktywnego leczenia, ale nie przedstawiła żadnej dokumentacji medycznej z leczenia M. T., więc w ocenie organu nie było podstaw do skierowania sprawy do lekarza orzecznika celem ustalenia niezdolności do pracy ojca dzieci.
Od powyższej decyzji małoletni O. i I. T. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego K. T. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że na obecnym etapie postępowania jego istota sprowadzała się do ustalenia tego, czy organ wydając skarżoną decyzję wykonał zalecenia i zastosował się do sposobu rozumienia prawa zaprezentowanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku wydanym 9 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 142/22 uchylającym zapadłe w sprawie rozstrzygnięcie, gdyż zgodnie z regulacją zawartą w przepisie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.") organ, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że należy przypomnieć, że w w/w rozstrzygnięciu Sąd administracyjny przesądził: "że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie może być – jak czyni to organ – interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142639)".
Podkreślono też, że okoliczność pozostawania przez ojca dzieci w zatrudnieniu w chwili śmierci nie została w ogóle przez organ zauważona i oceniona przy badaniu spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". W ocenie Sądu, który rozpoznawał sprawę, można zaś z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby nie śmierć ojca dzieci, to nadal wykonywałby on pracę i miałby perspektywę wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, więc brak oceny przesłanki szczególnych okoliczności we wskazanym aspekcie jest o tyle istotny, że pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku zostały w niniejszej sprawie spełnione.
Sąd zwrócił też organowi uwagę na to, że "prowadząc przedmiotowe postępowanie nie ustalił, czy skarżący posiadają dokumentację medyczną dotyczącą zmarłego ojca, a także czy zmarły podejmował leczenie, choroby alkoholowej oraz psychicznej. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele bowiem innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publ. LEX nr 1110206)".
W ocenie Sądu mimo tak jasno i klarownie sformułowanych poglądów prawnych i oceny uchylonej decyzji, ponownie rozpoznając sprawę organ zdawał się nie zauważać motywów wiążącego go wyroku. W szczególności mimo wiążącego przesądzenia, iż można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby nie śmierć ojca dzieci, która nastąpiła w zatrudnieniu, to nadal wykonywałby on pracę i miałby perspektywę wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, organ nie odniósł się do tej kwestii.
Sąd I instancji stwierdził, że organ nadto nie zastosował się do wytycznych zobowiązujących do wyczerpującego zebrania materiału dowodowego. Nie ustosunkował się bowiem w żadnej formie do zgłoszonego przez stronę w dniu 19 września 2022 r. wniosku dowodowego. Mało tego, nawet w uzasadnieniu decyzji nie podjął próby wyjaśnienia tego, dlaczego nie uwzględnił powyższego wniosku uznając tym samym okoliczności, które strona starała się wykazać, za nieistotne dla rozstrzygnięcia. Organ ponownie jedynie powielił swoją wcześniejszą argumentację wywiedzioną z faktu krótkiego stażu pracy ojca dzieci, którą to przecież argumentację Sąd administracyjny w wyroku z 2022 r. w pełni zdyskredytował.
Reasumując, lektura uzasadnienia skarżonej decyzji prowadzi do wniosków tożsamych z tymi, jakie legły u podstaw wcześniejszego wyroku Sądu, iż postępowanie organu narusza regulacje zawarte w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a.
W świetle powyższych rozważań, uznając iż skarżona decyzja narusza w/w przepisy prawa, jak też uznając, że wydano ją z naruszeniem przepisu prawa procesowego tj. art. 153 p.p.s.a., co miało istotny wpływ na wynik sprawy - Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a.
Sąd I instancji podkreślił, że ponownie rozpoznając sprawę organ będzie zobligowany do tego, aby wydać decyzję uwzględniającą wszystkie wnioski i wytyczne przedstawione przez Sąd administracyjny w wyroku z 9 czerwca 2022 r. – sygn. akt II SA/Wa 142/22.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, poprzez przyjęcie, że pomimo, iż w okresach przerw w zatrudnieniu podlegającego ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym przed dniem zgonu ojca małoletnich skarżących nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały mu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że przed dniem 8 marca 2021 r., tj. przed dniem zgonu ojca małoletnich skarżących istniały szczególne okoliczności z zakresu niezdolności do pracy, pomimo nie przedłożenia dokumentacji medycznej z powodu których nie spełnił on warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, natomiast postępowanie również w tym zakresie zostało przez organ prawidłowo przeprowadzone poprzez wszechstronne zebranie materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie wszystkich istotnych kwestii;
3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez uznanie, iż skarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nie zastosowanie się do wytycznych zobowiązujących do wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, podczas gdy organ w pełni zastosował się do wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 czerwca 2022 r. (sygn. akt II SA/Wa 142/22) i wyczerpująco zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy tj. organ wystąpił do Pani K. T. o nadesłanie dokumentacji medycznej ojca dzieci, a w przypadku jej braku o podanie adresów placówek medycznych, w których ojciec małoletnich skarżących leczył się.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie organ wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną małoletni O. i I. T. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego K. T. wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych powiększonych o należny podatek od towarów i usług, ewentualnie przyznanie na rzecz pełnomocnika skarżących z urzędu kosztów zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu powiększonych o należny podatek od towarów i usług. Jednocześnie oświadczyli, iż koszty procesu nie zostały poniesione ani w całości ani w części. Nadto wnieśli o rozpoznanie niniejszej sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. Podniesiono w niej zarzuty oparte na obu podstawach kasacyjnych dopuszczonych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., to jest na naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należy poddać ocenie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zostały skierowane przeciwko przyjętym przez WSA ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowość poczynionych ustaleń co do faktów, w sensie operatywnym, pozwala na wskazanie właściwej dla nich podstawy materialnoprawnej, określającej skutki, jakie należy wiązać z ich wystąpieniem.
W ramach zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. skarżący kasacyjnie organ kwestionuje przyjętą przez WSA ocenę o braku dostatecznego rozważenia, czy ojciec małoletnich skarżących przed dniem 8 marca 2021 r., to jest przed dniem zgonu, miał obiektywną możliwość podjęcia zatrudnienia. Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowy zarzut, jest art. 83 ustawy emerytalnej. Stosownie do jego treści przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe jeżeli:
1) brak spełnienia warunków do uzyskania tego świadczenia zgodnie z ustawą wynika ze szczególnych okoliczności;
2) osoba nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
3) beneficjent świadczenia nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej oraz – jak w niniejszej sprawie – jej rodzica, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżących mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22.
Należy podzielić ustalenia organu, że ojciec skarżących zmarł w wieku 34 lat, mając udokumentowane 4 lata, 5 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Wobec ojca skarżących nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy. W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.
Dodać trzeba, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.
Należy podkreślić, że orzekając w niniejszej sprawie organ administracji był związany wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 142/22, w uzasadnieniu którego Sąd wskazał, że rozpatrując sprawę ponownie organ będzie obowiązany wyjaśnić okoliczności, stanowiące o spełnieniu wyżej przedstawionych przesłanek, jak również poddać wnikliwej analizie przebieg zatrudnienia ojca dzieci oraz uzupełnić postępowanie dowodowe o pełną dokumentację medyczną M. T., a nadto rozważyć, czy brak stażu ubezpieczeniowego był skutkiem choroby alkoholowej bądź psychicznej.
Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że skarżący kasacyjnie organ nie ustosunkował się w żadnej formie do zgłoszonego przez stronę w piśmie z dnia 19 września 2022 r. wniosku dowodowego. Wniosek powyższy dotyczył przesłuchania świadków na okoliczność choroby alkoholowej oraz schizofrenii, na którą chorował M. T. oraz dopuszczenia dowodów z dokumentów w szczególności na okoliczności związane z jego chorobą oraz samobójstwem. W wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 142/22 Sąd ten nie ograniczył ram postępowania wyjaśniającego wyłącznie do dokumentacji medycznej M. T., a polecił wyjaśnienie przesłanek do przyznania świadczenia, o które wnioskowali skarżący.
W sprawie istotna pozostaje okoliczność, czy ojciec skarżących cierpiał na zaburzenia osobowości wpływające na jego psychikę. Tego rodzaju zaburzenia może wywoływać zarówno choroba alkoholowa, jak i schizofrenia. Należy podkreślić, że organ nie zakwestionował w toku postępowania twierdzeń skarżących w powyższym zakresie, jak również twierdzenia o popełnieniu przez M. T. samobójstwa. Nawet jeśli M. T. nie pozostawał w leczeniu, to nie oznacza niemożności ustalenia, że cierpiał na wskazane wyżej schorzenia. Należy tego dokonać, mając na uwadze art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a., zgodnie z którym jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Doświadczenie życiowe uczy, że objawy choroby psychicznej nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku, szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego.
Zaburzenia psychiczne (do których zalicza się zarówno choroba alkoholowa, jak i schizofrenia) niejednokrotnie wykluczają chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia – na co zwracał uwagę NSA w wyrokach: z 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1088/16. Jednocześnie nie są wykluczone sytuacje, gdy osoba chora psychicznie nie podejmuje leczenia, co ma bezpośredni związek właśnie z konkretnym schorzeniem, które wpływa na rozeznanie w sytuacji w zakresie konieczności podjęcia takiego leczenia.
Organ nie podważył twierdzeń o występowaniu u ojca skarżących zaburzeń psychicznych, na jakie powoływali się skarżący i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia miał stan zdrowia ojca skarżących.
Z powyższych względów zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. nie mógł zostać uwzględniony.
Konsekwentnie nie było podstaw do uwzględnienia odpowiadającego mu zarzutu błędnej wykładni i błędnego zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Mając na uwadze powyższe, na zasadzie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną należało oddalić.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżących wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżących powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie stosowny wniosek w tym przedmiocie.