III OSK 2974/24

III OSK 2974/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-04-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-12-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Kotulski
Rafał Stasikowski
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 2029/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-09-09
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 września 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 2029/23 w sprawie ze skargi małoletnich W.i A.W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2023 r. nr 992700.620.347.2018-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 września 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 2029/23, wydanym po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletnich W. i A. W., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M.W., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2023 r. nr 992700.620.347.2018-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej "p.p.s.a.", uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 21 kwietnia 2023 r. nr 010000/620/17886/2017/WSW.
Wyrok został wydany w poniższym stanie faktycznym i prawnym.
Decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r. nr 010000/620/17886/2017/WSW, wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504), dalej jako "ustawa emerytalna", Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") przyznał małoletniej A. W. oraz W. W. rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłej matce J. W..
Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2023 r., skierowanym do M. W. - przedstawiciela ustawowego wskazanych wyżej małoletnich, Prezes ZUS, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 5, art. 147 i art. 149 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000), dalej "k.p.a.", wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej przywołaną wyżej decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r.
W uzasadnieniu ww. postanowienia organ podał, że do ZUS w B. wpłynęły nowe dowody, z których wynika, iż od 1 października 2022 r. przedstawiciel ustawowy małoletnich otrzymuje stypendium socjalne, a ponadto od 1 marca 2023 r. podjął on zatrudnienie.
Decyzją z dnia 21 kwietnia 2023 r. nr 010000/620/17886/2017/WSW, Prezes ZUS, powołując się na art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił decyzję z dnia z 22 grudnia 2022 r. nr 010000/620/17886/2017/WSW i na podstawie art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci A. i W. W..
Uzasadniając taki kierunek rozstrzygnięcia sprawy, organ wyjaśnił, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia,
o których mowa wyżej, nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS.
Dalej Prezes ZUS stwierdził, że aktualny stan faktyczny wskazuje jednak, iż okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z posiadanej dokumentacji rentowej wynika, że dochód rodziny wynosi 6.434,00 zł brutto, a wykazany miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 2.144,67 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2023 r. wynosi
1.588,44 zł brutto. Dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Zatem nie można uznać, że małoletnie dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania.
W związku z powyższym organ uznał, że w stanie faktycznym przedstawionym w sprawie, nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom: A.
i W. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku, w oparciu o przepis
art. 83 ustawy emerytalnej.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia 27 lipca 2023 r. nr 992700.620.347.2018-SWO, Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wskazał, że z oświadczenia przedstawiciela ustawowego małoletnich z 11 stycznia 2023 r. wynika, że decyzją [...] Szkoły [...] zostało mu przyznane stypendium socjalne w okresie od 1 października 2022 r. do 31 lipca
2023 r. w wysokości 1.700 zł brutto. Zatem dochód trzyosobowej rodziny stanowi wynagrodzenie ojca dzieci (średnia z trzech ostatnich miesięcy, tj. kwiecień, maj, czerwiec 2023 r.) z tytułu zatrudnienia w kwocie 5.090 zł brutto, stypendium socjalne w kwocie 1.700 zł oraz zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w kwocie 714 zł. Łącznie stanowi to kwotę 7.504 zł brutto miesięcznie. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 2.501,33 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania.
Organ stwierdził też, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1.588,44 zł brutto.
Skargę na powyższą decyzję wniósł przedstawiciel ustawowy małoletnich. Skarżący podniósł, że decyzja, jaką pierwotnie otrzymał od ZUS, była ważna od grudnia 2022 r. Skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji zostały źle obliczone dochody, które powstały w różnych okresach. Do dochodów z grudnia 2022 r. dodano dochody z kwietnia 2023 roku (5.090 zł). Dochody w okresie od grudnia
2022 r. do marca 2023 r. wyniosły w zaokrągleniu 805 zł brutto na osobę. Skarżący wskazał, że nie wie, czym jest spowodowane takie pomieszanie faktów. Zdaniem skarżącego może to być zwyczajna omyłka.
WSA w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie
W pierwszej kolejności Sąd przypomniał, że zaskarżona decyzja została wydana w trybie wznowienia postępowania uregulowanym w Rozdziale 12. Działu II. Kodeksu postępowania administracyjnego, a w myśl treści uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 2 grudnia 2002 r. sygn. akt OPS 11/02 (ONSA 2003, z. 3, poz. 86), celem wznowionego postępowania jest ustalenie, czy postępowanie zwykłe było dotknięte określonymi wadami i usunięcie ewentualnych wadliwości zakończonego postępowania zwykłego, ustalenie, czy i w jakim zakresie wadliwość postępowania zwykłego wpłynęła na byt prawny decyzji ostatecznej wydanej w postępowaniu zwykłym, oraz w razie stwierdzenia określonej wadliwości decyzji dotychczasowej doprowadzenie do jej uchylenia i wydania nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy albo stwierdzenie, że decyzja dotychczasowa wydana została z określonym naruszeniem prawa.
Z kolei, jak wyjaśnił dalej Sąd I instancji, z zastosowanej przez organ przesłanki wznowienia postępowania określonej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., wynika, że ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody muszą charakteryzować się przymiotem nowości, mieć istotne znaczenie dla sprawy (wpływać na zmianę treści decyzji), istnieć w dniu wydania decyzji ostatecznej i być nieznane organowi wydającemu tę decyzję oraz stronie. Dodatkowo Sąd poczynił uwagę, że "nową okoliczność istotną" w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. jest taka okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy. Okoliczności te muszą mieć charakter prawotwórczy, z punktu widzenia znajdującego zastosowanie w sprawie przepisu prawa materialnego.
Kontrolując w tym świetle zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, Sąd I instancji wyprowadził wniosek, że w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji brak jest jakiejkolwiek oceny okoliczności, które organ uznał za nowe w sprawie, tj. okoliczności otrzymywania przez skarżącego stypendium socjalnego w kwocie 1.700 zł oraz wynagrodzenia za pracę w kwocie 5.090 zł brutto, w kontekście tego, czy mogą one stanowić podstawę do wznowienia postępowania określoną w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Zdaniem Sądu I instancji, organ pominął całkowicie analizę tego, czy okoliczności te istniały w dniu wydania decyzji z 22 grudnia 2022 r.
W tym zakresie WSA w Warszawie zwrócił również uwagę, że skarżący podjął zatrudnienie od 1 marca 2023 r. Na dzień wydania decyzji z dnia 22 grudnia 2022 r. nie mógł on zatem otrzymywać wynagrodzenia z tego tytułu. Tym samym nie mogła to być nowa okoliczność w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. stanowiąca podstawę do wznowienia postępowania w przedmiotowej sprawie.
Odnośnie zaś faktu otrzymywania przez skarżącego stypendium socjalnego w kwocie 1.700 zł, Sąd I instancji zaznaczył, że nie jest wiadomym, kiedy dokładnie wypłacono skarżącemu środki z tego tytułu. Dołączona bowiem do akt sprawy kopia decyzji o jego przyznaniu nie jest oznaczona datą jej wydania. Z jej rozstrzygnięcia wynika, że stypendium zostało przyznane od października 2022 r. Ze znajdującego się w aktach oświadczenia skarżącego z dnia 11 stycznia 2023 r. wynika, że wypłata stypendium nastąpiła w grudniu 2022 r., jednakże skarżący nie wskazał konkretnej daty wypłaty. Nie jest więc jasne, czy na dzień wydania decyzji z 22 grudnia 2022 r. skarżący otrzymał już stypendium.
W ocenie Sądu I instancji, jeśli nawet wypłata stypendium nastąpiła przed wydaniem wskazanej wyżej decyzji, to organ winien ocenić, czy sama ta okoliczność uzasadnia jej uchylenie na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. i wydanie nowego rozstrzygnięcia o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sąd jeszcze raz podkreślił, że fakt otrzymywania wynagrodzenia za pracę nie mógł stanowić nowej okoliczności w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.
W konsekwencji, zdaniem WSA w Warszawie, w sprawie doszło do naruszenia przepisów postepowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Organ przedwcześnie uchylił bowiem poprzednio wydaną decyzję i odmówił przyznania małoletnim świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji nie spełniają wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienia te skonstruowane są tak, jakby organ rozstrzygał sprawę w trybie zwykłym, a nie
w trybie wznowienia postępowania.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ, reprezentowany przez radcę prawnego. Skarżący kasacyjnie zaskarżył wyrok w całości. Wniósł o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi strony przeciwnej w całości, ewentualnie wystąpił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Oświadczył, że zrzeka się rozprawy
i wnosi o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Skarżący kasacyjnie zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez przyjęcie w zakresie przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania, że skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadali niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżący posiadali niezbędne środki utrzymania;
2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. poprzez uznanie, że organ przedwcześnie uchylił zaskarżoną decyzję
i odmówił przyznania świadczenia, podczas gdy organ prawidłowo w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznowił postępowanie, gdyż wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne istniejące w dniu wydania decyzji
i prawidłowo odmówił przyznania małoletnim skarżącym renty w drodze wyjątku;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji nie spełniają wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a., podczas gdy uzasadnienie faktyczne decyzji zawiera wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, zaś uzasadnienie prawne zawiera wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji,
z przytoczeniem przepisów prawa.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Ze względu na sposób skonstruowania skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie, należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny, ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich bądź w inny sposób korygować. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej oznacza również związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia, które determinują zakres kontroli kasacyjnej, jaką Naczelny Sąd Administracyjny sprawuje na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP) - w celu stwierdzenia ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia. Z faktu związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej wynika wykluczenie możliwości domniemywania intencji strony składającej ten środek zaskarżenia, konkretyzowania jego zarzutów, czy też uzupełniania występujących w nim braków dotyczących podstaw skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia.
Ze względu na wymogi konstrukcyjne skargi kasacyjnej, ich sporządzanie zostało powierzone profesjonalnym podmiotom, których fachowość powinna gwarantować prawidłowe skonstruowanie zarzutów, zgodnie z przepisami p.p.s.a. Do autora skargi kasacyjnej należy zatem wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja, w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji. Podkreślić należy, że zgodnie ze stanowiskiem przyjętym w uchwale pełnego składu NSA z 26 października 2009 r., I OPS 10/09, "Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny (...) obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych". Naczelny Sąd Administracyjny tylko wtedy może uczynić zadość temu obowiązkowi, gdy wnoszący skargę kasacyjną poprawnie określi, jakie przepisy jego zdaniem naruszył wojewódzki sąd administracyjny i na czym owo naruszenie polegało.
Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
W skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. W sytuacji, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; wyrok NSA z dnia 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., FSK 6/04, LEX nr 129933; wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12, LEX nr 1495116; wyrok NSA z dnia 29 listopada 2022 r., I OSK 931/22).
W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie sformułował dwa zarzuty naruszenia przepisów postępowania w oparciu o art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Powyższe naruszenie może polegać na błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu przepisu. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.
Ocenę zawartego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 151 tej ustawy w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. poprzez uznanie, że organ przedwcześnie uchylił zaskarżoną decyzję i odmówił przyznania świadczenia, podczas gdy organ prawidłowo w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznowił postępowanie, gdyż wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne istniejące w dniu wydania decyzji, a także zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzedzić należy wskazaniem, iż stosownie do art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Przy ocenie przesłanek wznowienia postępowania, o których mowa w tym przepisie, najistotniejszym warunkiem jest istnienie tych okoliczności i dowodów w dacie podejmowania decyzji ostatecznej. Jeżeli okoliczności te i dowody powstały po dacie wydania ostatecznej decyzji, nie będą mogły stanowić podstawy wznowienia, lecz będą stanowić podstawę wszczęcia postępowania w nowej sprawie (por. Małgorzata Jaśkowska w: Małgorzata Jaśkowska, Martyna Wilbrandt-Gotowicz, Andrzej Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, opublikowano: LEX/el. 2025, Komentarz do art. 145, Nowe okoliczności faktyczne i nowe dowody jako przesłanka wznowienia, teza 2). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 lipca 2020 r.,
I OSK 2970/19, LEX nr 3071724 podkreślił, iż "Aby dana okoliczność (dowód) mógł stanowić podstawę do wznowienia postępowania, musi on istnieć w dacie wydania decyzji ostatecznej. Co za tym idzie nie będą stanowiły takiej podstawy okoliczności lub dowody, które powstały (zostały wytworzone) po ostatecznym rozstrzygnięciu sprawy".
Co istotne, nie chodzi tu o jakiekolwiek nowe okoliczności i nowe dowody, gdyż te nowe okoliczności i nowe dowody muszą stanowić podstawę wydania decyzji odmiennej treści, przy czym wystarczy tu prawdopodobieństwo wydania takiej decyzji (por. wyrok NSA z 25 czerwca 1985 r., I SA 198/85, ONSA 1985/1, poz. 35, zgodnie z którym przez nową okoliczność istotną dla sprawy (art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.) należy rozumieć taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy). Podobnie zagadnienie to zostało ujęte w wyroku NSA z 8 czerwca 2000 r., V SA 1885/99, LEX nr 50152, w którym przyjęto, że przez nową okoliczność istotną dla sprawy należy rozumieć taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy, co oznacza, iż w sprawie zapadłaby decyzja co do swej istoty odmienna od rozstrzygnięcia dotychczasowego. Z kolei w wyroku NSA z 7 lutego 2007 r., I OSK 429/06, LEX nr 348005, zaznaczono, że przesłanka wznowienia postępowania określona w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. będzie zachodziła wówczas, gdy ujawnione nowe okoliczności faktyczne lub dowody nieznane organowi wydającemu decyzje są istotne dla sprawy, tzn. dotyczą przedmiotu sprawy oraz mają znaczenie prawne, mające w konsekwencji wpływ na treść decyzji w kwestiach zasadniczych. Tę "istotność" nowych dowodów (nowych okoliczności faktycznych) organ musi wykazać.
Okolicznością faktyczną istotną dla sprawy jest zatem taka okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy, co oznacza, że w sprawie mogłaby zapaść decyzja co do swej istoty odmienna od rozstrzygnięcia dotychczasowego (por. wyrok WSA w Krakowie z 21 lipca 2011 r., III SA/Kr 74/11, LEX nr 853003; podobnie w wyroku NSA z 26 kwietnia 2018 r., II OSK 1631/16, LEX nr 2493404, w którym przyjęto, że "Przez «nową istotną okoliczność» dla sprawy – w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. – należy rozumieć taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy, co oznacza, iż w sprawie zapadłaby decyzja, co do swej istoty odmienna od rozstrzygnięcia dotychczasowego. Chodzi zatem o okoliczności istotne w takim znaczeniu, że ich istnienie lub brak bezpośrednio wpływają na treść rozstrzygnięcia. Okoliczności te muszą więc być prawotwórcze, z punktu widzenia znajdującego zastosowanie w sprawie przepisu prawa materialnego". Z kolei w wyroku z 12 stycznia 2023 r., II OSK 103/20, LEX nr 3502378, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że "Istotność nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów odnosić trzeba do tego wyróżnika charakteryzującego określone okoliczności faktyczne lub dowody, który sprawia, że odnosząc się do przedmiotu sprawy załatwionej decyzją, dane okoliczności faktyczne lub dowody mają wpływ na sposób konkretyzacji normy administracyjnego prawa materialnego, przyznać im zatem należy w świetle treści stosowanych przepisów prawa cechę relewantności (znaczenia prawnego). Jej rozumienie powinno mieć za podstawę stwierdzenie, że tylko te okoliczności faktyczne lub dowody są istotne, gdy zakładać należy, iż w sytuacji ich wyjścia na jaw i zapoznania się z nimi przez organ, w oparciu o nie same lub zestawiając je z innymi znanymi okolicznościami faktycznymi, organ, przeprowadzając postępowanie dowodowe, w sposób odmienny mógłby określić podstawę faktyczną wydawanej decyzji, a w konsekwencji inaczej rozstrzygnąć merytorycznie sprawę".
Spełnienie przesłanki z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., otwierającej ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, wymaga zatem wystąpienia łącznie trzech warunków. Pierwszy przewiduje, że zgłoszone okoliczności faktyczne lub dowody są nowe, a zatem nie były znane organowi rozpoznającemu sprawę w postępowaniu zwykłym. Drugi warunek wymaga, by nowe okoliczności faktyczne, nowe dowody miały istotne znaczenie dla sprawy. Występuje tu związek z regulacją materialnoprawną. Trzeci warunek, to istnienie okoliczności faktycznej, istnienie dowodu w dniu wydania decyzji objętej żądaniem wznowienia postępowania. Spełnienie łącznie tych trzech warunków daje podstawy do stwierdzenia, że postępowanie zakończone ostateczną decyzją zostało dotknięte istotnym naruszeniem przepisów prawa procesowego co do ustalenia stanu faktycznego, uzasadniając ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, uznać należało, że Sąd I instancji trafnie zwrócił uwagę na fakt podjęcia przez ojca małoletnich zatrudnienia dopiero od 1 marca 2023 r. Uzyskiwania z tego tytułu wynagrodzenia nie mogło stanowić podstawy wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego decyzją ostateczną w dniu 22 grudnia 2022 r., gdyż okoliczność ta nie istniała jeszcze w dacie wydania decyzji ostatecznej. Nie mogła ona zatem, jak słusznie przyjął WSA w Warszawie, stanowić nowej okoliczności faktycznej w rozumieniu art. art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Odnośnie zaś przyznania przez Bydgoską Szkołę Wyższą ojcu małoletnich prawa do stypendium socjalnego w kwocie 1700 zł miesięcznie od 1 października 2022 r. do 31 lipca
2023 r. nie został wykazany, jak zasadnie zauważył Sąd, warunek istnienia tej okoliczności w dacie podejmowania przez Prezesa ZUS decyzji ostatecznej. Załączona do akt sprawy decyzja Bydgoskiej Szkoły Wyższej przyznająca ojcu małoletnich prawo ww. do stypendium socjalnego nie jest oznaczona datą jej wydania, co powoduje, że brak jest pewności pozostawania jej w obrocie prawnym w dniu wydania decyzji ostatecznej organu. Ponadto, gdyby nawet przyjąć, że decyzja ta istniała w obrocie prawnym w dniu 22 grudnia 2022 r., to i tak Prezes ZUS nie zbadał tej okoliczności pod kątem jej "istotności". Prezes ZUS nie wykazał bowiem w żaden sposób, że przeprowadzając postępowanie dowodowe, w sposób odmienny mógłby określić podstawę faktyczną wydanej w dniu 22 grudnia 2022 r. decyzji przyznającej w drodze wyjątku małoletnim prawo do renty rodzinnej po zmarłej matce J.W., a w konsekwencji inaczej rozstrzygnąć merytorycznie sprawę. W zaskarżonej decyzji nie wykazano, że zwiększenie dochodów gospodarstwa domowego począwszy od października 2022 r. o kwotę 1700 zł miałoby wpływ na treść decyzji ostatecznej, na co słusznie zwrócono uwagę w zaskarżonym wyroku. Tak sporządzone uzasadnienie zaskarżonej decyzji narusza zaś przepis art. 107 § 3 k.p.a. W świetle powyższego uznać należało, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego nie zasługują na uwzględnienie.
Autor skargi kasacyjnej w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazuje na naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie w zakresie przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania, że skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadali niezbędnych środków utrzymania. W związku z tym, że strona skarżąca kasacyjnie zarzuca Sądowi I instancji dokonanie błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, podkreślenia wymaga, że podnosząc zarzut błędnej wykładni określonych przepisów prawa, strona skarżąca kasacyjnie powinna wskazać, na czym polega błędne rozumienie tych przepisów przez Sąd I instancji i jaka, jej zdaniem, powinna być ich prawidłowa wykładnia. Tymczasem w niniejszej sprawie strona skarżąca kasacyjnie w żaden sposób nie wykazuje na czym - w jej ocenie - polegało błędne rozumienie ww. przepisu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, ani też jaka powinna być prawidłowa jego wykładnia, lecz w ogóle nie odnosi się do kwestii jego rozumienia przyjętego przez Sąd I instancji, poprzestając na twierdzeniu, że Sąd ten błędnie przyjął, iż skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadali niezbędnych środków utrzymania.
Niezależnie od powyższego, zarzut naruszenia prawa materialnego nie mógł odnieść skutku przede wszystkim dlatego, że na jego podstawie strona skarżąca kasacyjnie próbuje podważyć oceny i ustalenia w zakresie stanu faktycznego sprawy. Tymczasem tego rodzaju oceny i ustalenia można kwestionować zarzutami naruszenia przepisów postępowania. Zgodnie z ugruntowanymi poglądami prezentowanymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12, LEX nr 1269660; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137). Jeżeli strona uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny, zaś zarzut naruszenia prawa przez błędną jego wykładnię – niezasadny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., II GSK 2391/11, LEX nr 1296051). Dlatego też omawiany zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się niezasadny.
Na marginesie tych rozważań warto jednocześnie zwrócić uwagę, iż jak to wynika z ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyrok SN z 18 października 2004 r., I UK 1234/04, OSNPUSiSP 2005, nr 10 poz. 148, wyrok SN z 9 stycznia 2012 r., III UK 36/11, LEX nr 1163962), decyzje o ustaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku (wstrzymania jego wypłaty) wskutek zmiany okoliczności faktycznych występujących po ich wydaniu podlegają kontroli sądów powszechnych.
Skoro podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieskuteczne, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do jej uwzględnienia, co skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej w oparciu o art. 184 p.p.s.a.