III OSK 276/23

III OSK 276/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-01-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Rafał Stasikowski
Tamara Dziełakowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 649/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-11-18
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 291
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 649/22 w sprawie ze skargi S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zakażony wyrok i oddala skargę.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 649/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] grudnia 2021 r. znak: [...].
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
S. W. (dalej: "skarżący") w piśmie z [...] października 2021 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W dołączonym do wniosku oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej podał m.in., że:
1) pozostaje w gospodarstwie domowym z żoną (H. W.);
2) H. W. osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości 2.900 zł brutto (2.132,19 zł netto), natomiast S. W. uzyskuje dochód z wynajmu w wysokości 715 zł brutto oraz świadczenia z miejskiego ośrodka pomocy społecznej w wysokości 215,84 zł;
3) przerwy w jego zatrudnieniu były spowodowane chorobą (miał trzy udary), natomiast "wcześniejsze przerwy" spowodowane były pracą "na czarno".
Prezes ZUS decyzją z [...] grudnia 2021 r. znak: [...] odmówił S. W. przyznania renty rodzinnej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji, odwoławszy się do art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm., zwana dalej: "ustawa zaopatrzeniowa", "ustawa emerytalna", "u.o.e.i.r."), stwierdził, że wszystkie przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku przewidziane w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia.
Organ zauważył, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w ciągu 58 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, S. W. udokumentował tylko 18 lat, 10 miesięcy i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował natomiast 3 lata, 7 miesięcy i 13 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS stwierdził, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1994-1999, 1999-2001, 2003-2007, 2007-2008, 2009-2014 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez S. W. zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Mając powyższe na uwadze, Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od 12 sierpnia 2019 r. W ocenie Prezesa ZUS nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Organ administracji nadmienił również, że wykonywanie przez S. W. prac bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto nie wykazał on innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu.
Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku Prezes ZUS uwzględnił również sytuację materialną skarżącego. Stwierdził, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby S. W. pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania.
S. W. zwrócił się do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lutego 2022 r. znak: [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
S. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w odpowiedzi na skargę argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W dniu 6 października 2022 r. do akt sprawy złożono odpis wyroku, którego kopię dołączono do skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na posiedzeniu w dniu 18 listopada 2022 r., na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a."), przeprowadził z urzędu dowód uzupełniający z tego dokumentu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że trafnie stwierdził Prezes ZUS, iż z treści art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej wynika, że wymienione wyżej przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie, zatem niespełnienie nawet jednej z nich skutkuje odmową przyznania świadczenia. Jak przy tym wynika z uzasadnień obu wydanych w sprawie decyzji, organ administracji ustalił na podstawie akt sprawy po pierwsze, że niespełnienie wymagań dających S. W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, że dochody uzyskiwane przez skarżącego i jego żonę (H. W.) nie pozwalają na przyjęcie, że S. W. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W ocenie Sądu I instancji Prezes ZUS, dochodząc do wniosku, że niespełnienie wymagań dających S. W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, niewyczerpująco i niewystarczająco wnikliwie rozpatrzył znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy. Konstatację tę organ oparł po pierwsze na stwierdzeniu, że całkowita niezdolność do pracy została ustalona dopiero od 12 sierpnia 2019 r., a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Zaznaczył przy tym, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy, a subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Po drugie, w uzasadnieniach obu wydanych w sprawie decyzji Prezes ZUS podkreślił, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłaszania do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Sąd I instancji stwierdził, że stanowisko Prezesa ZUS, iż niespełnienie wymagań dających S. W. prawo do renty w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, w szczególności jego stanem zdrowia, nie mogło zostać zaakceptowane, bowiem nie jest oparte na wyczerpującej i wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Twierdzenie strony zawarte we wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku – jako nazbyt ogólne - nie pozwalało z pewnością na potwierdzenie, że względy zdrowotne powodowały, iż S. W. nie był w stanie podjąć zatrudnienia. Twierdzenie to, w zestawieniu ze znajdującą się w aktach sprawy dokumentacją orzeczniczą, nie pozwalało jednak także poprzestać na konstatacji, że skoro całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero 12 sierpnia 2019 r., to stan zdrowia nie mógł być przyczyną niepodejmowania zatrudnienia. Informacje zawarte w dokumentacji orzeczniczej, odzwierciedlające całość obrazu chorobowego skarżącego i okoliczność podejmowania leczenia szpitalnego w 2012 r., w 2017 r., w 2018 r. i w 2019 r., powinny skutkować bardziej wnikliwą analizą możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia w kontekście stanu jego zdrowia, a w razie potrzeby zobowiązaniem go do przedstawienia dodatkowych dokumentów niezbędnych do wyjaśnienia wątpliwości w tym zakresie.
Zdaniem WSA w Warszawie, stwierdzając, że niespełnienie wymagań dających S. W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, Prezes ZUS nie dopełnił zatem obowiązków spoczywających na nim mocą powołanych wyżej przepisów k.p.a. Nie ocenił należycie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, a w konsekwencji nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego sprawy. Tym samym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd I instancji podkreślił, że Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia, odwołując się także do sytuacji dochodowej gospodarstwa domowego prowadzonego przez S. W. wspólnie z żoną H. W. W tym zakresie ustalenia organu administracji należało uznać za prawidłowe, znajdujące oparcie w złożonym przez skarżącego oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej.
W niniejszej sprawie należy przypomnieć, że zaskarżoną decyzję wydano [...] lutego 2022 r., natomiast już 10 lutego 2022 r. prawomocny i wykonalny był wyrok Sądu Okręgowego w J. z 25 stycznia 2022 r. sygn. akt [...], którym rozwiązano przez rozwód małżeństwo skarżącego z H. W. Jakkolwiek okoliczność ta nie była znana Prezesowi ZUS w dniu wydania zaskarżonej decyzji, to nie budzi wątpliwości, że przyjęty w niej stan faktyczny, w zakresie, w jakim stał się podstawą stwierdzenia, iż skarżący nie jest osobą, która nie ma niezbędnych środków utrzymania, nie odpowiadał stanowi rzeczywistemu istniejącemu co najmniej od 10 lutego 2022 r. W dniu 16 lutego 2022 r. środków utrzymania skarżącego nie stanowił już bowiem dochód dwuosobowej rodziny w wysokości 3.615,00 zł miesięcznie, w tym wynagrodzenie H. W. w wysokości 2.900,00 zł brutto.
O ile w dniu wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie posiadał innych źródeł utrzymania niż deklarowany dotychczas dochód z wynajmu mieszkania w wysokości 715,00 zł miesięcznie, to nie miał niezbędnych środków utrzymania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że po wydaniu zaskarżonej decyzji wyszła na jaw istotna dla rozstrzygnięcia sprawy nowa okoliczność (rozwiązanie małżeństwa skarżącego z H. W.) istniejąca w dniu wydania tej decyzji, która nie była znana Prezesowi ZUS, co także – obok stwierdzenia naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. - skutkowało uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji.
Są polecił, aby ponownie rozpatrując wniosek S. W. z [...] października 2021 r. Prezes ZUS rozważył, czy chociaż całkowitą niezdolność do pracy S. W. stwierdzono dopiero od 12 sierpnia 2019 r., to odzwierciedlone w znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji orzeczniczej okoliczności dotyczące stanu zdrowia skarżącego przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy pozwalają przyjąć, że niespełnienie przez niego warunków do uzyskania renty w trybie zwykłym spowodowane było szczególnymi okolicznościami usprawiedliwionymi przyczynami zdrowotnymi. W razie potrzeby organ administracji wezwie skarżącego do złożenia dodatkowej dokumentacji potwierdzającej brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Dokonane ustalenia znajdą odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu nowo wydanej decyzji. Prezes ZUS uwzględni też sytuację rodzinną, a w konsekwencji dochodową S. W., wynikającą z prawomocnego orzeczenia sądu o rozwiązaniu małżeństwa skarżącego z H. W.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez przyjęcie, że:
a) przepis art. 83 ustawy emerytalnej w zakresie przesłanki niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
b) w zakresie przesłanki posiadania niezbędnych środków, że o ile w dniu wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie posiadał innych źródeł utrzymania niż deklarowany dotychczas dochód z wynajmu mieszkania w wysokości 715,00 zł miesięcznie, to nie miał niezbędnych środków, pomimo tego, iż nawet Sąd I instancji stwierdził, że okoliczność ta nie była znana Prezesowi ZUS w dniu wydania zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy stan faktyczny i stan prawny sprawy organ rozpoznaje na dzień wydania zaskarżonej decyzji na podstawie zgromadzonej dokumentacji, a z tego wynikało, iż skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji miał zapewnione niezbędne środki utrzymania;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.) poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że:
a) przed dniem 12 sierpnia 2019 r., tj. przed orzeczeniem u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności z powodu których skarżący nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
b) Skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadał niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy organ zebrał całość materiału dowodowego i dokonał jego prawidłowej oceny, która prowadzi do wniosku, że skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji na podstawie przedłożonej przez skarżącego dokumentacji miał zapewnione niezbędne środki utrzymania.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy i wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W piśmie z dnia 31 stycznia 2023 r. S. W. wniósł o jej oddalenie, a także oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) - Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna jest uzasadniona.
W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe niezastosowanie, jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd też zarzuty te muszą być rozpoznane łącznie.
Podnieść należy, że art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są:
1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami,
2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem,
3) brak niezbędnych środków utrzymania.
Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.o.e.i.r. oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje osobie zainteresowanej prawo wniesienia sprzeciwu, które rozpatruje komisja lekarska ZUS, dokonując oceny niezdolności do pracy oraz jej stopnia (ust. 2a-2f). Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (ust. 3).
Jak podkreśla się w orzecznictwie, nie wywołuje skutków prawnych na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzenie niezdolności do pracy przez innego lekarza, jak też twierdzenie samej strony, że jest niezdolna do pracy, wynikające z jej subiektywnego przekonania (por. wyrok NSA z 14 listopada 2002 r. II SA 2243/02, LEX nr 14231). Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na ostatecznym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015 r. I OSK 1397/14).
Należy podnieść, że okolicznością bezsporną jest, że w stosunku do skarżącego wydano orzeczenie, z którego wynika, że jest on całkowicie niezdolny do pracy dopiero od 12 sierpnia 2019 r. Oznacza to, że wcześniej nie istniały przeszkody o charakterze zdrowotnym uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem społecznym, bowiem jak wyżej wykazano Prezes ZUS mógł wydać określoną decyzję dopiero po otrzymaniu stosownego zaświadczenia lekarskiego, którym wcześniej skarżący się nie legitymował.
Skoro zatem skarżący nie posiadał wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" wiąże ze swoim stanem zdrowia oraz pracą "na czarno" w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, to należy przyjąć, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. Stanowisko Sądu pierwszej instancji w tej kwestii jest zatem nieprawidłowe.
Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazać należy, że jako skuteczny należało ocenić zarzut naruszenia art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji Prezes ZUS podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., a także dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, z jakich powodów odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. Biorąc zaś pod uwagę przedstawioną wyżej wykładnię powołanego przepisu, organ nie był zobowiązany do analizowania sytuacji finansowej czy rodzinnej skarżącego i ustalenia w tym zakresie nie mogły wpłynąć na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, wobec niespełnienia jednej z przesłanek przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem i we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu.
Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że skarżący w ciągu 58 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 18 lat, 10 miesięcy i 9 dni pracy, a w okresie dziesięciu lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 3 lata, 4 miesiące i 20 dni. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z którą jest ściśle powiązana zasada oficjalności postępowania dowodowego, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a. Należy podnieść, że w okresach od 13 października 1994 r. do 7 kwietnia 1999 r., od 20 lipca 1999 r. do 3 lipca 2001 r., od 15 lutego 2003 r. do 31 maja 2007 r., od 1 lutego 2009 r. do 11 maja 2014 r. miały miejsce przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W odniesieniu do tych okresów skarżący nie wskazał innych przyczyn niepodejmowania zatrudnienia poza pracą "na czarno".
Nie sposób uznać za szczególne okoliczności, z uwagi na które skarżący nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, korzystanie w okresie od 4 grudnia 2017 r. do 3 marca 2018 r. i od 2 czerwca 2018 r. do 28 listopada 2018 r. z zasiłku rehabilitacyjnego, czy też orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy z 2 stycznia 2019 r. Należy podkreślić, że skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w wieku 58 lat, natomiast na okoliczności uniemożliwiające mu podjęcie pracy, a związane ze stanem zdrowia, powołał się w odniesieniu do okresu ok. 1,5 roku przed uzyskaniem orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy.
Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżący podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, w związku z czym nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne.
Podkreślić należy, że ani obecnie ciężki stan zdrowia (całkowita niezdolność do pracy od 12 sierpnia 2019 r.), ani trudna sytuacja życiowa nie stanowią przesłanek do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wskazywane zaś przez skarżącego problemy zdrowotne mogły jedynie ograniczać, ale nie wyłączać (i to przez stosunkowo krótki okres czasu) możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co wynika z orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS wystawianych przed uznaniem skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy.
Zarzuty skargi kasacyjnej są zatem uzasadnione, co mając na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji, uznając, że sprawa jest należycie wyjaśniona do rozstrzygnięcia.