III OSK 2748/21

III OSK 2748/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2021-01-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Andrzej Jurkiewicz
Jolanta Sikorska /przewodniczący/
Małgorzata Masternak - Kubiak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Bd 272/19 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2019-06-25
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 256
art. 154
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 272/19 w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji dotyczącej przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 272/19, oddalił skargę J. C. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...], w przedmiocie uchylenia decyzji dotyczącej przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji pismem z dnia [...] czerwca 2018 r. J. C. wniósł o zmianę, w trybie art. 154 K.p.a., decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...], która została utrzymana w mocy decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...], odmawiającej uchylenia decyzji własnej o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego za deportację do pracy przymusowej – z uwagi na przemawiający za tym interes społeczny a zarazem słuszny interes strony, poprzez uchylenie decyzji własnej o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu świadczenia.
Skarżący podniósł, że prawidłowa ocena stanu faktycznego oraz poprawna wykładnia przepisów ustawy prowadzi do jednoznacznej konkluzji, iż strona będąc małoletnim dzieckiem (8 lat) został poddany represjom w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 1001 ze zm.). Represje te polegały na deportacji, czyli wywiezieniu do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Skarżący podkreślił, że praca przymusowa podczas II wojny światowej odebrała mu dzieciństwo, była źródłem nadmiernego wysiłku fizycznego, chronicznego zmęczenia, oddzielenia od rodziny, przemocy fizycznej (bicia ze strony żony nowego właściciela gospodarstwa), ciągłych upokorzeń oraz głodu. Skarżący podniósł, że żył w otoczeniu wrogości, wykorzystywany do granic możliwości do ciężkich i nieprzystosowanych dla 8-letniego wówczas dziecka prac fizycznych. Zdaniem skarżącego w tych okolicznościach ujawnia się podstawa zmiany decyzji ostatecznej tj. słuszny interes strony. Okoliczności wskazują również jednoznacznie, że żądanie zmiany decyzji jest słuszne w ujęciu obiektywnym i zasługuje na społeczną akceptację. Za zmianą wskazanej decyzji przemawia w opinii skarżącego także interes społeczny, wyrażający się w potrzebie przyznawania świadczeń osobom, które spełniają przesłanki określone w przepisach prawa statuujących te świadczenia. W opozycji do interesu społecznego niewątpliwie stoi stosowanie błędnej, zawężającej wykładni tych przepisów, co znamionuje ostateczną decyzję wskazana w petitum wniosku. Skarżący podniósł, że wydana w sprawie decyzja ostateczna została wydana bez wszechstronnego zbadania materiału dowodowego, przy uwzględnieniu zawężającej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy z dnia 31 maja 1996 r., z pominięciem orzecznictwa dotyczącego braku ustawowego kryterium odległości, na jaką miło wystąpić wywiezienie, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
Decyzją z dnia [...] września 2018 r., Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...] kwietnia 2014 r., oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] grudnia 2013 r. Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] stycznia 2019 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2018 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że w toku obecnie prowadzonego postępowania strona nie przedstawiła żadnych dowodów i nie wskazała na jakikolwiek nowe okoliczności, które przemawiałyby za uznaniem, że interes społeczny lub słuszny interes strony nakazuje wzruszenie decyzji ostatecznej. Organ zauważył, że powoływane przez skarżącego okoliczności były już brane pod uwagę w postępowaniu zakończonym decyzją o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego dla osób deportowanych do pracy przymusowej. Prawidłowość rozstrzygnięć kończących wówczas prowadzone postępowanie zostało potwierdzone w trybie kontroli sądowoadministracyjnej (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Bd 657/14 oddalający skargę).
W skardze do Sądu J. C. wniósł o uchylenie decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2019 r. i wydanie w tym zakresie decyzji co do istoty sprawy ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ. Zdaniem skarżącego nieprawdą jest stwierdzenie organu zawarte w uzasadnieniu, że: "rodzina wnioskodawcy została wysiedlona w ramach masowych przesiedleń ludności polskiej bez skierowania do pracy przymusowej, lecz w wyniku przejęcia gospodarstw rolnych przez osadników niemieckich". Skarżący podniósł, że zaraz po wysiedleniu jego rodziny w listopadzie 1940 r. i deportacji do [...], która była obozem przejściowym, ojciec skarżącego został skierowany do pracy przymusowej w grudniu 1940 r. Z [...] skarżący został przewieziony do [...], a stamtąd otrzymał przydział do pracy przymusowej w [...], gdzie pracował 33 miesiące w warunkach urągających dorosłym osobom, mieszkał przez cały ten czas w stajni ze zwierzętami, zmuszany do pracy ponad siły dziecka, podczas gdy wówczas był 8-letnim chłopcem oderwanym przemocą od najbliższej rodziny. Skarżący podkreślił, że odległość deportacji do pracy przymusowej nie ma większego znaczenia, na co wskazuje doktryna i orzecznictwo sądowe. Skarżący zwrócił uwagę, że organ powołał wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 16 grudnia 2014 r., ale nie przywołał wyroku tego Sądu z dnia 23 lipca 2013 r., w którym to wyroku Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z 2012 r., uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów z 2013 r., na mocy których to decyzji odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pieniężnego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.
Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za niezasadną. Sąd ten, przedstawiając dotychczasowy przebieg postępowania sądowoadministracyjnego w przedmiocie przyznania skarżącemu świadczenia z tytułu pracy przymusowej, wskazał, że wniosek skarżącego o rozpatrzenie sprawy w trybie art. 154 K.p.a. odnosił się nie do decyzji wydanej w trybie zwykłym z uwzględnieniem pierwotnego brzemienia ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tj. decyzji z dnia 27 sierpnia 2004 r.), ale do decyzji wydanej na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tj. do decyzji z dnia [...] kwietnia 2014 r. utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r.), przy której wydaniu organ zobowiązany był uwzględnić nowe brzmienie postanowień art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. zgodnie z którym deportacją jest także wywiezienie do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r., a nie tylko z tego terytorium na wskazane przez ustawodawcę terytoria poza Polską. Przesłanką zastosowania art. 154 K.p.a. jest zgodność wzruszenia decyzji z interesem społecznym i słusznym interesem strony, co oznacza, iż organ administracji publicznej przy rozpoznawaniu sprawy o zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej winien ustosunkować się do celowości wzruszenia decyzji. Przedmiotem postępowania prowadzonego na podstawie art. 154 K.p.a. jest ustalenie przesłanek do uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej, a zatem przesłanek, o jakich mowa w tymże przepisie, nie zaś kolejne merytoryczne rozpatrzenie sprawy dotyczącej przyznania uprawnień kombatanckich i kolejna kontrola merytoryczna decyzji ostatecznej.
W ocenie Sądu Wojewódzkiego w przedmiotowej sprawie słusznie organ ocenił, że skarżący w istocie zmierzał do ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Podnoszone przez skarżącego okoliczności jego zdaniem świadczą o tym, że nie był po prostu wysiedlony do nowego miejsca zamieszkania, w którym podjął pracę kierowany przymusem ekonomicznym, bądź w związku z powszechnym obowiązkiem pracy, ale jego wysiedlenie miało charakter celowy, a tym celem było przymuszenie do pracy (deportacja do pracy przymusowej). Wskazywane przez niego okoliczności są zatem w istocie okolicznościami pozwalającymi na ocenę, czy spełnione są przesłanki przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w związku z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. O istnieniu interesu społecznego lub słusznego interesu strony w uchyleniu decyzji nie może zaś świadczyć jedynie odmienna ocena tych samych okoliczności, które były już poddane ocenie w decyzji, o której uchylenie (w trybie art. 154 K.p.a.) ubiega się strona. Sąd Wojewódzki podkreślił, że decyzja merytoryczna, o której uchylenie w trybie art. 154 K.p.a. ubiegał się skarżący, była już przedmiotem kontroli sądu administracyjnego (zob. wskazywany wyżej wyrok WSA w Bydgoszczy z 16 grudnia 2014 r. sygn. II SA/Bd 657/14, oddalający skargę).
Ze względu na powyższe, uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) – dalej: "P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. C. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie:
1) art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przez błędną wykładnię;
2) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 154 § 1 K.p.a., poprzez dokonanie niewłaściwej kontroli legalności działania organu administracji publicznej, polegające na nieuwzględnieniu, że decyzja organu odwoławczego oraz decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem art. 154 § 1 K.p.a.;
3) art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 154 § 1 K.p.a. przez nierozstrzygnięci przez Sąd w granicach tej sprawy o spełnieniu (bądź nie) przez skarżącego przesłanek wskazanych art. 154 § 1 K.p.a.,
4) art. 141 § 4 zd. pierwsze P.p.s.a. w zw. z art. 154 § 1 K.p.a. przez niezawarcie przez Sąd w zaskarżonym wyroku uzasadnienia w zakresie, czy skarżący spełnił, czy też nie spełnił przesłanek z art. 154 § 1 K.p.a.,
5) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 104 § 2 K.p.a. przez oddalenie skargi i uznanie przez Sąd za prawidłowe utrzymanie przez organ w mocy decyzji wydanej w I instancji mimo tego, że decyzja ta nie zawierała rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty, wskazanej w treści wniosku skarżącego z dnia [...] czerwca 2018 r.,
6) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 80 K.p.a. przez oddalenie skargi na decyzję utrzymującą w mocy decyzję kończącą postępowanie w I instancji, w którym to postępowaniu organ na podstawie wniosku skarżącego o zmianę decyzji ostatecznej błędnie uznał, że skarżący nie wykazał istnienia słusznego interesu skarżącego, jak również istnienia interesu społecznego w zmianie decyzji ostatecznej,
7) art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 pkt 4 i 6 K.p.a. w zw. z art. 107 § 4 K.p.a. oraz w związku z art. 154 § 1 i 2 K.p.a. przez oddalenie skargi mimo tego, że organ błędnie przywołał za podstawę prawną rozstrzygnięcia decyzji wydanej w II instancji art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, jednocześnie nie przywołując właściwej podstawy prawnej rozstrzygnięcia z art. 154 § 1 i 2 K.p.a. oraz nie zawarł w zakresie tej podstawy prawnej uzasadnienia faktycznego i prawnego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o: rozpoznane skargi kasacyjnej na rozprawie; uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy, ewentualnie rozważenie możliwości rozpoznania skargi w trybie art. 188 P.p.s.a.; przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu, bowiem koszty pomocy prawnej udzielonej skarżącemu przez radcę prawnego z urzędu nie zostały opłacone w całości ani w części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano przede wszystkim, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki niezbędne do zmiany decyzji w trybie art. 154 K.p.a. Za zmianą decyzji przemawia zarówno słuszny interes skarżącego, jak i interes społeczny, albowiem w demokratycznym państwie prawa, respektującym zasady równości i sprawiedliwości społecznej, osoby poddane represjom takim jak skarżący powinny uzyskać choćby symboliczną rekompensatę swych krzywd. Należy zauważyć, że ustawodawca w treści art. 154 § 1 K.p.a. użył spójnika "lub", więc do uwzględnienia wniosku skarżącego o zmianę decyzji ostatecznej w trybie tego przepisu wystarczające było spełnienie chociażby jednej z wyżej wymienionych przesłanek.
W odpowiedzi na zawiadomienie skierowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w trybie art. 15zzs⁴ ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, 567, 568, 695, 875) strony postępowania wyraziły zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie godzi się wyjaśnić, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której podstawy zostały ujęte w art. 183 § 2 P.p.s.a., jak też podstawy odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania przed sądem wojewódzkim (art. 189 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie nie występują te przesłanki, zatem Naczelny Sąd Administracyjny był związany zarzutami skargi kasacyjnej.
Autor skargi kasacyjnej sformułował w niej zarzuty naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i prawa materialnego. Zarzuty procesowe mają jednak swe źródło w zarzucie błędnej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, tj. prawa materialnego. Stąd do zarzutów z obu podstaw kasacyjnych (art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się łącznie w kontekście naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a cytowanej ustawy.
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy w ogóle nie odnosi się do treści zaskarżonego wyroku. Przepis powyższy stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Tymczasem Wojewódzki Sąd Administracyjny w żadnym miejscu uzasadnienia kwestionowanego wyroku nie dokonywał interpretacji cyt. przepisu prawa materialnego. Należy bowiem mieć na uwadze, że prawidłowość rozstrzygnięć kończących postępowanie w sprawie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich została już prawomocnie przesądzona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 16 grudnia 2014 r., sygn. II SA/Bd 657/14, którym to oddalono skargę skarżącego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2014 r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r., którą to decyzją na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, odmówiono uchylenia decyzji własnej organu z dnia [...] sierpnia 2004 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] kwietnia 2004 r. odmawiającej skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Podstawą odmowy było stwierdzenie, że skarżący nie spełnia określonego w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, warunku deportacji do pracy przymusowej poza terytorium II RP.
Natomiast przedmiotowe postępowanie toczy się w trybie art. 154 § 1 K.p.a., z treści którego wynika, że wzruszenie poprzez zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej w tym trybie, możliwe jest tylko wtedy, gdy za zmianą lub uchyleniem przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Tak więc na mocy powyższej dyspozycji cytowanego przepisu do organu administracji orzekającego w sprawie należy ocena, czy w rozpatrywanym przypadku interes społeczny lub słuszny interes strony przemawia za wzruszeniem decyzji ostatecznej. Należy także zauważyć, że postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 K.p.a. jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego ) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej w jednym tylko aspekcie, a mianowicie, czy za jej zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Badanie interesu społecznego i słusznego interesu strony nie może polegać na ocenie prawidłowości zastosowania przepisów prawa przy wydawaniu decyzji ostatecznej. W przeciwnym wypadku wszczęcie postępowania z art. 154 K.p.a. stawałoby się konkurencyjne dla innych trybów postępowania. W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 154 § 1 K.p.a. również postępowanie dowodowe winno być prowadzone jedynie pod kątem ustalenia, czy za zmianą (uchyleniem) decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Co więcej, dla uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej w trybie odwołalności fakultatywnej (art. 154 i 155 K.p.a.) bez znaczenia jest czy weryfikowana decyzja jest zgodna z prawem czy została wydana z jego niekwalifikowanym naruszeniem.
Badanie interesu społecznego lub słusznego interesu strony, jako przesłanek warunkujących zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej, nie może zatem polegać na badaniu prawidłowości decyzji ostatecznej. Tym samym wszystkie podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty odnoszące się do decyzji ostatecznej, która była już przedmiotem kontroli przez Sąd pierwszej instancji w ww. wyroku z dnia 16 grudnia 2014 r., sygn. II SA/Bd 657/14, nie mogły odnieść zamierzonego przez autora skargi kasacyjnej skutku. Gdyby tak było postępowanie prowadzone w trybach z art. 154 oraz 155 K.p.a. stawałoby się konkurencyjne dla postępowania prowadzonego w trybie zwykłym (postępowania odwoławczego). Byłoby to w istocie niedopuszczalnym rozpoznaniem sprawy w trzeciej instancji, stanowiąc naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania, co z kolei stanowi istotne naruszenie prawa. Organ administracji prowadząc postępowanie w trybach z art. 154 oraz 155 K.p.a. powinien dokonać analizy sprawy pod kątem rozważenia dwóch przesłanek jakimi są interes społeczny lub słuszny interes strony. Nie jest natomiast uprawniony do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy.
Niezależnie od tego, czy dana decyzja ostateczna jest prawidłowa, czy też wadliwa, w stopniu wyłączającym zastosowanie art. 145 i 156 K.p.a., organ może ją zmienić lub uchylić, gdy spełnione są przesłanki wskazane w tym przepisie zatem gdy za jej zmianą lub uchyleniem przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Pojęcie "słuszny interes strony" ma charakter nieostry i niedookreślony. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym wyrażane jest stanowisko, że uwzględnienie interesu strony w rozumieniu art. 154 K.p.a. należy rozumieć w ten sposób, że mając do wyboru możliwość korzystniejszego dla strony rozstrzygnięcia, nie pozostającego w kolizji z obowiązującym porządkiem prawnym, organ przyjmuje ten sposób rozstrzygnięcia, zmieniając decyzję mniej korzystną dla strony na korzystniejszą. Treść "słusznego" a zatem kwalifikowanego interesu strony powinna być ustalana w danej sprawie i musi ulec konkretyzacji wynikającej z jej stanu faktycznego i prawnego. Natomiast kategoria interesu społecznego jest pojęciem dynamicznym, stopniowalnym i zmiennym w czasie, co oznacza, iż także ono powinno być rozpatrywane na tle konkretnej sprawy. W interesie społecznym niewątpliwe pozostaje aby stan faktyczny sprawy odpowiadał stanowi prawnemu, co jest elementem stabilności porządku prawnego. Nie jest przy tym wykluczone sytuacja w której za weryfikacją decyzji ostatecznej przemawiać będzie zarówno interes społeczny jak i słuszny interes strony. Odnosząc powyższe zasady do kontrolowanego postępowania stwierdzić należy ponad wszelką wątpliwość, że ewentualne uchylenie ostatecznej decyzji i przyznanie skarżącemu żądanych uprawnień byłoby dla niego korzystne. Nie można jednak uznać za słuszny interes strony jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego sprawy, który był już przedmiotem rozpoznania przez ten organ w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją.
W tym miejscu ponownie należy wskazać na okoliczność podnoszoną we wstępnej części niniejszych rozważań, że prawidłowość rozstrzygnięć kończących postępowanie w sprawie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich została już prawomocnie przesądzona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 16 grudnia 2014 r., sygn. II SA/Bd 657/1. Zgodnie zaś z treścią art. 153 P.p.s.a. organ administracji jest związany treścią tego wyroku. Zatem zmiana bądź uchylenie decyzji uznanej przez sąd za zgodną z prawem, byłoby tym samym naruszeniem obowiązującego prawa. Dlatego określona przepisem art. 154 § 1 K.p.a. przesłanka interesu społecznego lub słusznego interesu strony powinna podlegać ocenie według wynikającej z art. 7 K.p.a. zasady uwzględnienia z urzędu interesu społecznego oraz słusznego interesu strony. O uwzględnieniu obu tych interesów można mówić, o ile ich uwzględnienie nie narusza prawa.
Niezależnie od powyższych rozważań wskazać należy, że weryfikowana w trybie art. 154 K.p.a. decyzja jest decyzją związaną, a zatem taką, której przesłanki wydania precyzyjnie określają przepisy prawa, zaś organ nie może podejmować w takiej sprawie decyzji w oparciu o uznanie administracyjne. W orzecznictwie administracyjnym zwraca się uwagę, iż tryb nadzwyczajny określony w art. 154 K.p.a. może mieć zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do decyzji uznaniowych, tzn. cechujących się tym, że przy ich wydawaniu organ miał do dyspozycji określone luzy decyzyjne. W pewnym uproszczeniu - z decyzjami takimi mamy do czynienia tam, gdzie ustawodawca formułując przepis stanowiący podstawę prawną do wydania decyzji użył wyrażenia "organ może". Tryb ten nie jest jednak właściwy dla decyzji związanych, przy wydawaniu których organ pozostaje ściśle związany przepisami prawa, które jednoznacznie determinują taką a nie inną treść podjętej decyzji. Wskazuje się bowiem, że nie do przyjęcia jest pogląd, iż w drodze art. 154 K.p.a. można wzruszyć każdą decyzję ostateczną, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Jeśli w taki dosłowny sposób rozumieć ten przepis, to w przypadku tzw. decyzji związanych dochodziłoby do kolizji z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., co byłoby zaprzeczeniem podstawowych reguł wykładni prawa, gdyż wykładnia nie może prowadzić do takich sprzeczności. Stanowisko to potwierdza prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia organu, co do odmowy uchylenia zaskarżonej decyzji w trybie art. 154 K.p.a.
Tymczasem jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji skarżący domagając się wzruszenia w trybie art. 154 K.p.a. decyzji ostatecznej z dnia 9 grudnia 2013 r., roku zgłosił zarzuty, które były już przedmiotem oceny w postępowaniu zakończonym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 16 grudnia 2014 r., sygn. II SA/Bd 657/14. Polemika z przyjętymi weń ustaleniami nie może uzasadniać wzruszenia decyzji ostatecznej w trybie przepisu art. 154 K.p.a., albowiem takie działanie w istocie zmierza do obejścia prawa poprzez próbę uzyskania rozstrzygnięcia odmiennego od wynikającego z wcześniejszej ostatecznej decyzji administracyjnej, odmawiającej nadania żądanych uprawnień. (por. wyrok NSA z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt II OSK 1442/10, LEX nr 1151877).
Mając na uwadze powyższe, uznając zarzuty skargi kasacyjnej za nieuzasadnione, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił.
Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym wyroku nie orzekł co do wniosku pełnomocnika skarżącego kasacyjnie, ustanowionego z urzędu, o zasądzenie kosztów sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a., jako odnoszące się do kosztów postępowania między stronami, nie mają zastosowania do przyznania pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia za wykonaną pomoc prawną należnego mu od Skarbu Państwa, zaś stosownie do przepisów art. 250, art. 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i art. 260 P.p.s.a. orzekanie o przyznaniu takiemu pełnomocnikowi wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy następuje w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Bydgoszczy.