III OSK 2639/23

III OSK 2639/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-04-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/
Olga Żurawska - Matusiak /przewodniczący/
Zbigniew Ślusarczyk
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1958/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-04-28
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1958/22 w sprawie ze skargi małoletnich O. W., A. W. i K. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego W. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1958/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletnich O. W., A. W. i K. W., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego W. W., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Decyzją z dnia 10 sierpnia 2022 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") odmówił małoletnim O. W., A. W. i K. W. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. W. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504, zwana dalej: "ustawa emerytalna", "ustawa o emeryturach i rentach z FUS").
W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Prezes ZUS wskazał ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Organ podniósł, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 36 lat życia ojca dzieci udokumentowano tylko 6 lat, 2 miesiące i 15 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 2 miesiące i 28 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.
Zdaniem Prezesa ZUS nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2002-2003, 2004-2006, 2009-2010, 2012-2014, 2014-2016, 2018-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia ojca dziecka została ustalona dopiero od 10 stycznia 2020 r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Nadto organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Na powyższą decyzję W. W. – przedstawiciel ustawowy O. W., A. W. i K. W. - wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pierwszej instancji wskazał, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że przyczyną odmowy przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku zmarłego ojca małoletnich dzieci niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wskazywał przy tym na krótki staż ubezpieczeniowy skarżącego oraz liczne przerwy w ubezpieczeniu. Podnosił też, że w okresach tych przerw wobec zmarłego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że we wniosku o przyznanie świadczenia przedstawiciel ustawowy małoletnich wskazywała, że brak wystarczającego stażu ubezpieczeniowego zmarłego spowodowany był jego stanem zdrowia. Wyjaśniła, że zmarły miał zaburzenia osobowości, które wpływały mocno na jego psychikę. Wskazywała, że nieleczona choroba powodowała pogorszenie jego stanu i wpływała na jego funkcjonowanie. Podawała, że zmarły miał wrażenie, iż wszyscy chcą mu zrobić krzywdę, a nadto "tygodniami leżał w łóżku i nie wychodził z domu, do czasu chwilowych popraw humoru". Podnosiła także, że zmarły "Był bardzo chwiejny emocjonalnie przez brak stałego leczenia, co doprowadziło również do jego samobójstwa".
Orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 24 czerwca 2022 r. stwierdzono, że zmarły był częściowo niezdolny do pracy oraz że częściowa niezdolność do pracy powstała 24 stycznia 2019 r. Komisja Lekarska ZUS ponadto orzekła, że zmarły był całkowicie niezdolny do pracy od 10 stycznia 2020 r. Data ta jest tożsama z datą śmierci ojca małoletnich dzieci.
W ocenie Sądu problemy zdrowotne zmarłego, które miały miejsce od 2002 r., mogły jednak stanowić dla niego przeszkodę w podejmowaniu racjonalnych decyzji co do swego zatrudnienia, jak również być barierą dla jego potencjalnych pracodawców ze względu na ewentualne zachowania wynikające z jego stanu zdrowia (por. wyrok NSA z dnia 5 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1088/16, orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem Prezes ZUS całkowicie pominął omawianą kwestię w swoich rozważaniach dotyczących braku szczególnych okoliczności w sytuacji życiowej zmarłego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że stan faktyczny sprawy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony. Materiał dowodowy sprawy wymaga uzupełnienia w celu ustalenia stanu zdrowia zmarłego w okresie przed orzeczoną częściową niezdolnością do pracy. Stwierdzenie organu, że w przypadku zmarłego niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym, jest w tej sytuacji przedwczesne. W tej sytuacji zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji.
W ocenie Sądu pierwszej instancji rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie uzupełnić materiał dowodowy w opisanym wyżej zakresie, a następnie mając na względzie dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), dokonać oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz wyjaśnić szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygniecie.
W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a."), orzekł jak w opisanej na wstępie sentencji wyroku.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez przyjęcie, że pomimo, iż Sąd I instancji zauważył w aktach sprawy orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia 24 czerwca 2022 r. z którego wynika, że ojciec małoletnich skarżących przed dniem zgonu nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody dotyczące niezdolności do pracy, które uniemożliwiały ojcu małoletnich skarżących podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że: a) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed dniem 10 stycznia 2020 r. tj. przed orzeczeniem u ojca małoletnich skarżących całkowitej niezdolności do pracy na podstawie art. 65 ust. 2 ustawy emerytalnej (data zgonu), istniały szczególne okoliczności, z powodu których ojciec małoletnich skarżących nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego; b) organ nie przeprowadził wnikliwej analizy okoliczności faktycznych sprawy w kontekście występowania ustawowych "szczególnych okoliczności", podczas gdy ta kwestia została szczegółowo rozpoznana w zaskarżonej decyzji, tj. wskazano, że ojciec małoletnich skarżących zgodnie z orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS przed dniem zgonu nie był nigdy całkowicie niezdolny do pracy; c) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu I instancji materiał dowodowy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu.
Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie organ oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy, w związku z tym wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.
Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Wobec oświadczenia organu skarżącego kasacyjnie o zrzeczeniu się rozprawy i braku żądania jej przeprowadzenia przez skarżących, adekwatnie do postanowień art. 182 § 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. Podniesiono w niej zarzuty oparte na obu podstawach kasacyjnych dopuszczonych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., to jest na naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należy poddać ocenie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zostały skierowane przeciwko przyjętym przez WSA ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowość poczynionych ustaleń co do faktów, w sensie operatywnym, pozwala na wskazanie właściwej dla nich podstawy materialnoprawnej, określającej skutki, jakie należy wiązać z ich wystąpieniem.
W ramach zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. skarżący kasacyjnie organ kwestionuje przyjętą przez WSA ocenę o braku dostatecznego rozważenia, czy ojciec małoletnich skarżących przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy miał obiektywną możliwość podjęcia zatrudnienia. Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowy zarzut, jest art. 83 ustawy emerytalnej. Stosownie do jego treści przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe jeżeli:
1) brak spełnienia warunków do uzyskania tego świadczenia zgodnie z ustawą wynika ze szczególnych okoliczności;
2) osoba nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
3) beneficjent świadczenia nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej oraz – jak w niniejszej sprawie – jej rodzica, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżących mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22.
Należy podzielić ocenę organu, że ojciec skarżących był od 10 stycznia 2020 r. osobą całkowicie niezdolną do pracy. W tym dniu zmarł. Miał wówczas 36 lat. W okresie wcześniejszym, to jest od 19 stycznia 2019 r. ojciec skarżących był częściowo niezdolny do pracy – częściowa niezdolność do pracy powstała, gdy miał 23 lata. Do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowane zostało 6 lat, 2 miesiące i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano 3 lata, 2 miesiące i 28 dni tychże okresów.
W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.
Dodać trzeba, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.
W sprawie istotna pozostaje podkreślona przez WSA okoliczność, że ojciec skarżących cierpiał na zaburzenia osobowości wpływające na jego psychikę. Nieleczona choroba powodowała pogorszenie jego stanu i wpływała na funkcjonowanie. Jak podkreślił Sąd pierwszej instancji ojciec skarżących miał wrażenie, iż wszyscy chcą mu wyrządzić krzywdę, a nadto "tygodniami leżał w łóżku i nie wychodził z domu, do czasu chwilowych popraw humoru". Podkreślono również, że "był bardzo chwiejny emocjonalnie przez brak stałego leczenia, co doprowadziło również do jego samobójstwa", należy dodać, że nastąpiło to w wieku 36 lat.
Doświadczenie życiowe uczy, że objawy choroby psychicznej nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie, będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego.
Zaburzenia psychiczne niejednokrotnie wykluczają chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia – na co zwracał uwagę NSA w wyrokach: z 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1088/16.
Organ nie podważył twierdzeń o występowaniu u ojca skarżących zaburzeń psychicznych, na jakie powoływali się skarżący i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia miał stan zdrowia ojca skarżących.
Z powyższych względów zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. nie mógł zostać uwzględniony.
Konsekwentnie nie było podstaw do uwzględnienia odpowiadającego mu zarzutu błędnej wykładni i błędnego zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że powstanie całkowitej niezdolności do pracy ojca skarżących z dniem 10 stycznia 2020 roku nie wykluczało, że w okresie wcześniejszym, z uwagi na chorobę, również nie był on zdolny do zatrudnienia.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Mając na uwadze powyższe, na zasadzie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną należało oddalić.