III OSK 2594/24

III OSK 2594/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-04-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska /sprawozdawca/
Tadeusz Kiełkowski
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1867/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-04-26
III OSK 2594/23 - Postanowienie NSA z 2024-10-15
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) sędzia del. WSA Tadeusz Kiełkowski Protokolant asystent sędziego Przemysław Iżycki po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej Z. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1867/23 w sprawie ze skargi małoletniej Z. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2023 r. nr 992700/620/623/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 sierpnia 2022 r. nr 010000/620/27959/2022/WSW, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletniej Z. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. M. kwotę 737 (siedemset trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 kwietnia
2024 r., sygn. akt II SA/Wa 1867/23, wydanym po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej Z. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.M.(dalej "skarżąca") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2023 r. nr 992700/620/623/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), dalej "p.p.s.a.", oddalił skargę.
Wyrok został wydany w poniższym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z dnia 4 lipca 2022 r. małoletnia Z. M., reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego - matkę M. M., wystąpiła do Prezesa ZUS z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu 9 marca 2022 r. ojcu J. K..
W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że nie została przyznana jej renta rodzinna po zmarłym ojcu w trybie zwykłym, z uwagi na brak wystarczających okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnich 5 latach. Ponadto, przedstawicielka ustawowa strony skarżącej podniosła, że córka Z. ukończyła szkołę podstawową z wynikiem bardzo dobrym i renta rodzinna jest jej niezbędna do kontynuowania nauki w liceum. Matka skarżącej zauważyła, że świadczenia z Programu 500+ oraz jej dochody nie są wystarczające do tego, aby córka mogła się kształcić i dorastać w odpowiednich warunkach. Przedstawicielka ustawowa strony skarżącej wskazała jednocześnie, że do dnia śmierci ojca (tj. do dnia 9 marca
2022 r.) małoletnia córka otrzymywała alimenty w kwocie 500 złotych z Funduszu Alimentacyjnego, ale po śmierci ojca środki te wygasły.
W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku skarżącej, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - działając na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm. - dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") - decyzją z dnia 12 sierpnia 2022 r. odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.
Dokonując analizy zgromadzonej w niniejszej sprawie dokumentacji rentowej, organ zauważył, że z przedmiotowej dokumentacji wynika, iż strona skarżąca udokumentowała tylko 6 lat, 9 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat.
Ponadto Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok i 20 dni łącznych okresów składkowych.
Organ zauważył jednocześnie, że pierwsze udowodnione zatrudnienie ojca dziecka nastąpiło w dniu 1 października 1999 r., tj. w wieku 23 lat. Organ podkreślił, że w latach 1999-2002, 2010-2013, 2014-2017, 2018-2020, a także 2021-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Mając na względzie zgromadzony materiał dowodowy, Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wskazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Skarżąca wniosła do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezes ZUS - działając na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS - decyzją z dnia 10 lipca 2023 r., nr 992700/620/623/2022-SWO, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia 12 sierpnia 2022 r. odmawiającą przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.
W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wskazał, że na podstawie przedłożonej przez skarżącą dodatkowej dokumentacji uwzględniono dodatkowe okresy ubezpieczenia jej zmarłego ojca.
Organ uznał zatem, że strona skarżąca udowodniła 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 13 lat i 23 dni okresów składkowych, 13 dni okresów nieskładkowych (przebytych w Polsce) oraz 2 lata, 5 miesięcy i 5 dni okresów składkowych (przebytych w Wielkiej Brytanii) ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat.
Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - strona skarżąca udowodniła jedynie 2 lata, 3 miesiące i 18 dni okresów składkowych, w tym 1 rok i 20 dni okresów składkowych (przebytych w Polsce) oraz 1 rok, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych (przebytych w Wielkiej Brytanii).
Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 listopada 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1056/07).
Ponadto, organ podniósł, że w okresach od dnia 25 stycznia 1995 r. do 26 czerwca 1996 r., od dnia 20 grudnia 1999 r. do 21 lutego 2002 r., od dnia 19 lutego 2014 r. do 2 lipca 2017 r., od dnia 1 lutego 2018 r. do 8 listopada 2020 r. oraz od dnia 1 lutego 2021 r. do 9 marca 2022 r., tj. do dnia śmierci, ojciec skarżącej małoletniej nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Prezes ZUS stwierdził, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby we wskazanych przerwach ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Organ zauważył, że w wykazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez stronę skarżącą inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Organ zauważył, że wprawdzie strona skarżąca podniosła we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że zły stan zdrowia ojca dziecka uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia, to jednak - jak wskazał organ - skarżąca nie przedłożyła żadnej dokumentacji, która potwierdziłaby chorobę ojca dziecka. Tymczasem, jak podniósł organ, jedynie konkretne dowody podjęcia leczenia, świadczące o istniejących dolegliwościach, mogłyby wskazywać na obiektywne trudności uzasadniające przerwy w zatrudnieniu. Organ wyjaśnił dodatkowo, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy.
Prezes ZUS stwierdził, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, albowiem świadczenie z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb wnioskodawcy, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego w osobie matki, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia 10 lipca 2023 r.
WSA w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności Sad przypomniał, że z treści art. 83 ust. 1 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych wyżej przesłanek.
W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku, a w rozpoznanej sprawie Prezes ZUS odmówił przyznania stronie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ponieważ stwierdził, że w przypadku zmarłego ojca małoletniej skarżącej nie wykazano, aby niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami.
W ocenie Sądu I instancji, w aktach postępowania brak jest jednoznacznych dowodów, które potwierdzałyby, że to stan zdrowia uniemożliwiał zmarłemu ojcu skarżącej podjęcie zatrudnienia w ustalonych w toku postępowania okresach przerw, w których nie wykonywał on pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne.
Strona upatrywała istnienia szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej zmarłego ojca (choroba alkoholowa) i w fakcie przebywania w zakładzie karnym.
Zdaniem Sądu I instancji, sam fakt uzależnienia od alkoholu nie stanowi szczególnej okoliczności, która uniemożliwiła zmarłemu ojcu skarżącej podjęcia zatrudnienia. Sąd I instancji stwierdził przy tym, że negatywnych skutków uzależnienia od alkoholu zmarły ojciec małoletniej skarżącej mógł uniknąć poddając się leczeniu odwykowemu.
Sąd uznał jednocześnie, że jeśli chodzi o odbywanie kary pozbawienia wolności, to w tym przypadku trudno również przyjąć, iż jest to sytuacja, która może usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej podlegającej ubezpieczeniu, albowiem popełnienie przestępstwa, za które zmarły został osadzony w zakładzie karnym, nie może być uznane za okoliczność niezależną od jego woli.
Ponadto Sąd I instancji zwrócił uwagę na staż ubezpieczeniowy zmarłego. Zaznaczył, że na przestrzeni 46 lat życia, zmarły ojciec skarżącej udokumentował jedynie 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 13 lat i 23 dni okresów składkowych, 13 dni okresów nieskładkowych (przebytych w Polsce) oraz 2 lata, 5 miesięcy i 5 dni okresów składkowych (przebytych w Wielkiej Brytanii), przy czym w 10-leciu przypadającym przed dniem jego śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 lata, 3 miesiące i 18 dni okresów składkowych, w tym 1 rok i 20 dni okresów składkowych (przebytych w Polsce) oraz 1 rok, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych (przebytych w Wielkiej Brytanii).
Sąd uznał za istotną dla oceny legalności zaskarżonej decyzji również to, że w latach 1999-2002, 2010-2013, 2014-2017, 2018-2020 a także 2021-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca małoletniej skarżącej zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Tym samym, zdaniem WSA w Warszawie, organ słusznie przyjął, że z analizy akt sprawy nie wynika, aby we wskazanych powyżej przerwach ojciec skarżącej nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.
Według Sądu I instancji, w okolicznościach niniejszej sprawy nie było również konieczne prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego. Ponadto , jak wyjaśnił dalej Sąd I instancji, w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie może być prowadzone postępowanie dowodowe z zeznań świadków.
W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że organ przeprowadził prawidłowo postępowanie w tej sprawie, nie naruszając przy tym fundamentalnych zasad określonych w przepisach art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł przedstawiciel ustawowy skarżącej – jej matka, reprezentowana przez adwokata. Skarżąca kasacyjnie zaskarżyła wyrok w całości.
Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Wystąpiła także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów związanych
z reprezentowaniem skarżącej w tym postępowaniu przez pełnomocnika, zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, tj.:
a) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że wskazywane przez skarżącą okoliczności, tj.:
- choroba alkoholowa J. K.,
- pobyt J. K. w zakładzie karnym i trudności w znalezieniu pracy po opuszczeniu tego zakładu,
- problemy psychiczne J. K., znajdujące m.in. potwierdzenie w oświadczeniach załączonych przez skarżącą do znajdującego się w aktach sprawy pisma procesowego skarżącej z dnia 21 kwietnia 2024 r. nie stanowią "szczególnych okoliczności", przez które J. K. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, co skutkowało oddaleniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Warszawie skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję podjętą w dniu 12 sierpnia 2022 r.,
i w konsekwencji tego odmową przyznania małoletniej skarżącej Z. M. świadczenia, tj. renty rodzinnej, w drodze wyjątku, pomimo że wskazana ostatnio skarga powinna zostać uwzględniona w całości;
b) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że ustalony w niniejszej sprawie staż pracy J. K. (ojca małoletniej Z. M.) w realiach tej sprawy uniemożliwia obecnie przyznanie małoletniej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wskazany ostatnio przepis nie uzależnia możliwości przyznawania świadczeń od stażu pracy, a J. K. w czasie swojego życia był aktywny zawodowo - jak przyjął organ administracyjny przez 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni, zaś zdecydowaną większość tego okresu stanowiły okresy składkowe - w przedstawionej sytuacji skarżąca nadal uważa, iż organ administracyjny, a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekający w niniejszej sprawie, oceniając, czy możliwe jest przyznanie skarżącej renty rodzinnej po zmarłym ojcu w drodze wyjątku, nie powinny brać pod uwagę stażu pracy J. K. wyłącznie w okresie 10 lat przed dniem jego śmierci, ale powinnny mieć na uwadze staż pracy w całym ponad 15 - letnim okresie;
c) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że nieorzeczenie wobec J. K. całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był jego stan zdrowia, szczególnie w sytuacji, gdy organ administracyjny, a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekający w niniejszej sprawie, w ogóle nie oceniły i nie odniosły się do stanu zdrowia psychicznego J.K., o czym była już mowa w punkcie 2 a) niniejszej skargi (w tym kontekście należy także zauważyć, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w żaden sposób nie odniósł się również do oświadczeń załączonych przez skarżącą do znajdującego się w aktach sprawy pisma procesowego skarżącej z dnia 21 kwietnia 2024 r.).
Skarżąca kasacyjnie postawiła również zarzuty naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe zastosowanie tego przepisu, co zostało spowodowane niedostrzeżeniem wad procesowych postępowań administracyjnych zakończonych wydaniem decyzji: z dnia 12 sierpnia 2022 r. oraz z dnia 10 lipca 2023 r., a co doprowadziło do oddalenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargi wniesionej przez skarżącą na wskazaną ostatnio decyzję organu administracyjnego z dnia 10 lipca 2023 roku, mimo że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powinien był uwzględnić przedmiotową skargę i uchylić w całości, na podstawie art. 145 § 1 punkt 1) litera c) p.p.s.a., powołane wcześniej decyzje administracyjne, m.in. z uwagi na naruszenie przez wydające je organy przytoczonych w skardze przepisów postępowania administracyjnego, a więc przepisów:
a) art. 7 k.p.a. art. 8 § 1 k.p.a. art. 11 k.p.a. art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. oraz w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez:
- nieustosunkowanie się przez organ administracyjny do wszystkich argumentów przedstawianych przez skarżącą w toku postępowania, m.in. w celu wykazania, że w niniejszej sprawie zachodzą "szczególne okoliczności" uzasadniające przyznanie skarżącej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, czego wyrazem był np.:
• brak odniesienia się do twierdzeń skarżącej dotyczących stanu zdrowia psychicznego J. K., mogącego stanowić konsekwencje jego pobytu w zakładzie karnym oraz choroby alkoholowej, twierdzeń popartych pisemnymi oświadczeniami matki J. K. oraz innych osób, który to stan zdrowia, zdaniem skarżącej, uniemożliwiał jej ojcu nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym i stanowi szczególną okoliczność pozwalającą obecnie na przyznanie Z. M. prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku,
• brak odniesienia się do twierdzeń skarżącej dotyczących sytuacji panującej w czasie trwania stanu epidemii Covid - 19, która to sytuacja, zdaniem skarżącej, również uniemożliwiała jej ojcu nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym i stanowi kolejną szczególną okoliczność pozwalającą obecnie na przyznanie Z.M. prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku,
– niepoczynienie przez organ administracyjny jakichkolwiek ustaleń odnośnie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej, a także jej uzasadnionych potrzeb niemożliwych obecnie do zaspokojenia z uwagi na brak wystarczających środków finansowych,
– niepoczynienie przez organ administracyjny jakichkolwiek ustaleń odnośnie sytuacji osobistej i majątkowej matki skarżącej,
( w uzasadnieniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2023 r., znak sprawy: 992700/620/623/2022-SWO, w omawianym obecnie zakresie znajduje się wyłącznie ogólnikowe stwierdzenie, że: "Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku);
b) art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 11 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegające m.in. na niepoinformowaniu skarżącej (wnioskodawczym) o konieczności szczegółowego udowadniania stanu zdrowia psychicznego J. K. i niepodjęciu przez organ administracyjny jakichkolwiek działań z urzędu w tym zakresie, a następnie wyciąganie z tego faktu negatywnych konsekwencji dla skarżącej (wnioskodawczym), co m.in. podważa zaufanie skarżącej jako uczestniczki postępowania do władzy publicznej - w tym miejscu należy zauważyć, że w uzasadnieniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2023 r., znak sprawy: 992700/620/623/2022-SWO, wyraźnie wskazano, iż skarżąca (wnioskodawczym) w ocenie "organu administracyjnego "(...) nie przedłożyła (...) żadnej dokumentacji, która potwierdziłaby chorobę ojca dziecka", jednak organ administracyjny w toku postępowania nie zażądał od skarżącej takiej dokumentacji.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o jej odrzucenie w całości, względnie o jej oddalenie w całości. Oświadczył, że zgodnie z art. 182 § 2 ustawy p.p.s.a. nie żąda przeprowadzenia rozprawy.
Uzasadniając wniosek o odrzucenie skargi kasacyjnej, wskazał na istniejący jego zdaniem brak formalny skargi kasacyjnej w postaci braku stosownego pełnomocnictwa zawierającego umocowanie do jej wniesienia.
Na potwierdzenie zasadności wniosku o oddalenie skargi kasacyjnej pełnomocnik organu powtórzył stanowisko zamieszczone w zaskarżonych decyzjach i w odpowiedzi na skargę.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
W sytuacji gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; wyrok NSA z dnia 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący kasacyjnie wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., FSK 6/04, LEX nr 129933; wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12, LEX nr 1495116; wyrok NSA z dnia 29 listopada 2022 r., I OSK 931/22).
W niniejszej sprawie skarżąca kasacyjnie wykazała takie wadliwości i ich następstwa w zakresie postawionego zarzutu naruszenia przepisu art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 7 k.p.a. art. 8 § 1 k.p.a. art. 11 k.p.a. art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. oraz w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez nieustosunkowanie się przez organ administracyjny do wszystkich argumentów przedstawianych przez skarżącą w toku postępowania, m.in. w celu wykazania, że w sprawie zachodzą "szczególne okoliczności" uzasadniające przyznanie skarżącej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, a także zarzutu naruszenia art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 11 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegające m.in. na niepoinformowaniu skarżącej (wnioskodawczym) o konieczności szczegółowego udowadniania stanu zdrowia psychicznego J.K. i niepodjęciu przez organ administracyjny jakichkolwiek działań z urzędu w tym zakresie, a następnie wyciąganie z tego faktu negatywnych konsekwencji dla skarżącej.
Obydwa zarzuty dotyczą bowiem istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd I instancji oceny prawidłowości ustaleń Prezesa ZUS co do braku wystąpienia w sprawie przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
I tak, racje ma skarżąca kasacyjnie, że organ nie odniósł się do podnoszonego w toku postepowania administracyjnego stanu zdrowia psychicznego zmarłego ojca skarżącej i wzajemnej relacji pomiędzy chorobą alkoholową zmarłego, a jego stanem psychicznym i wpływem tej choroby na możliwość wypracowania stażu pracy odpowiednego do jego wieku. Natomiast Sąd I instancji uznał takie działanie organu za prawidłowe. Zarówno bowiem z akt administracyjnych, jak też z akt sądowoadministracyjnych wynika, że choroba ojca dziecka miała charakter postępujący i narastający i ostatecznie doprowadziła do jego śmierci, ale pomimo tego ojciec dziecka podejmował pracę i wypracował staż pracy, który wyniósł 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym, co wymaga podkreślenia, przypadające okresy nieskładkowe wyniosły zaledwie 13 dni.
Naczelny Sąd Administracyjny, co do zasady podziela stanowisko Sądu I instancji oraz organu, mające swoje oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, natomiast o wystąpieniu omawianej przesłanki może świadczyć zdeterminowane podejmowanie przez chorego prób leczenia. Nie jest sporne w tej sprawie, że ojciec dziecka nie podejmował prób leczenia, co potwierdziła także skarżąca w składanych w toku postępowania administracyjnego, a następnie sądowoadministracyjnego pismach (w tym w oświadczeniach matki zmarłego, jego brata, jego wieloletniego przyjaciela oraz jego konkubiny). Jednak okoliczność ta, w realiach niniejszej sprawy, nie przesądza o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności skutkujące niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. W rozpoznanej sprawie należy bowiem mieć na względzie względnie długi, tj. ponad 15 – letni, okres objęcia ojca dziecka ubezpieczeniem społecznym, a w tym bardzo niewielki okres nieskładkowy – liczony w dniach.
Powyższe świadczy o tym, że pomimo choroby alkoholowej, która niewątpliwie stanowiła znaczące utrudnienie w uzyskaniu zatrudnienia, ojciec dziecka dążył do ustabilizowania swojej sytuacji życiowej na tyle, by być objętym ubezpieczeniem społecznym. Doświadczenie życiowe bowiem pokazuje, że objawy choroby psychicznej (a taką jest m.in. alkoholizm) nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11. NSA dostrzegł skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku, szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego, którego organ nie uczynił. Zaburzenia psychiczne (do których zalicza się choroba alkoholowa) często wykluczają osobę z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, w tym uniemożliwiają jej przyjęcie odpowiednich ról społecznych. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia – na co zwracał uwagę NSA w wyrokach: z 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1088/16. Nie można również wykluczyć takich sytuacji, gdy osoba chora psychicznie nie podejmuje leczenia lub z niego przedwcześnie rezygnuje, co ma bezpośredni związek właśnie z konkretnym schorzeniem, które wpływa na rozeznanie w sytuacji w zakresie konieczności podjęcia takiego leczenia.
Organ powinien był poczynić ustalenia w zakresie, czy ojciec skarżącej cierpiał na wskazane wyżej schorzenia. Należało tego dokonać, mając na uwadze art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a., zgodnie z którym jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy i nie jest sprzeczne z prawem. Wskazany przepis, co oczywiste, łączy się ściśle z zasadą prawdy obiektywnej skonkretyzowanej w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym "organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy". Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. "organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona". Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Aktywna postawa podczas całego postępowania wyjaśniającego winna być rozumiana jako obowiązek organu wykorzystania w sprawie wszystkich dowodów znanych mu z urzędu, poszukiwania innych dowodów na potwierdzenie określonych faktów z wykorzystaniem dostępnych źródeł dowodowych, a także dopuszczenia wszystkich środków dowodowych zgłaszanych przez stronę lub innych uczestników postępowania, o ile mają one istotne znaczenie dla sprawy. Z zasadą prawdy obiektywnej nierozerwalnie wiąże się kwestia rozłożenia ciężaru dowodu w postępowaniu administracyjnym. Zasada prawdy obiektywnej przenosi ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym na organ administracji publicznej prowadzący postępowanie w sprawie.
W postępowaniu tym nie znajduje zastosowania zasada kontradyktoryjności ani zasady inicjatywy i dyspozycji dowodami przez strony.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie organ naruszył zasadę prawdy obiektywnej poprzez przerzucenie w postępowaniu administracyjnym w całości ciężaru dowodu na skarżącą. Uznać należy, że takie postrzeganie ciężaru dowodu nie jest prawidłowe. Organ administracji, dysponując wiedzą o potencjalnych przyczynach niepodejmowania pracy przez ojca skarżącej, powinien był przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w kierunku ustalenia przyczyn niepodejmowania przez niego zatrudnienia w kontekście wskazywanych okoliczności. Tym bardziej, że przedstawicielka ustawowa małoletniej skarżącej złożyła szereg pisemnych, spójnych w swej treści oświadczeń dotyczących choroby zmarłego pochodzących od członków jego rodziny.
Dodatkowo trzeba też zaznaczyć, że w sprawie Sąd I instancji dokonał niezgodnego z aktami sprawy wskazania powstania pierwszego udowodnionego objęcia ojca dziecka ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi twierdząc, że okoliczność ta nastąpiła dopiero w dniu 1 października 1999 r., podczas gdy z karty przebiegu zatrudnienia z dnia 23 maja 2023 r. (k. 68-69 akt administracyjnych wynika, że okoliczność ta nastąpiła w dniu 1 września 1990 r. Sąd I instancji powielił w tej części błędne ustalenie stanu faktycznego dokonane przez Prezesa ZUS w decyzji dnia 12 sierpnia 2022 r. Co więcej, okoliczność tę Sąd I instancji uznał za fakt istotny dla rozstrzygnięcia sprawy.
Natomiast, wbrew twierdzeniu skarżącej kasacyjnie, kwestia trudnej sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej i jej matki nie była przedmiotem sporu w rozstrzygniętej zaskarżonym wyrokiem sprawie i była uznana wprost jako sytuacja trudna zarówno przez organ, jak też Sąd I instancji. Prezes ZUS nie stwierdził bowiem, aby w sprawie nie wystąpiła przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania. Oznacza to, że tak uzasadniony zarzut naruszenia przepisów postępowania nie był zasadny.
Zasadność opisanych zarzutów naruszenia prawa procesowego przekłada się na gruncie niniejszej sprawy na skuteczność postawionego zarzutu naruszenia prawa materialnego, a mianowicie naruszenia przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że ustalony w niniejszej sprawie staż pracy ojca małoletniej w realiach tej sprawy uniemożliwia obecnie przyznanie małoletniej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku w sytuacji, gdy ww. przepis nie uzależnia możliwości przyznawania świadczeń od stażu pracy, a ojciec małoletniej w czasie swojego życia był aktywny zawodowo - jak przyjął organ administracyjny przez 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni, zaś zdecydowaną większość tego okresu stanowiły okresy składkowe.
Sąd I instancji dokonał bowiem zbyt wąskiej wykładni pojęcia "szczególne okoliczności", a w konsekwencji tej błędnej wykładni niewłaściwie zastosował przepis art. 83 ust. 1 ustawy, uznając, że okres składkowy i nieskładkowy zmarłego ojca skarżącej wynoszący 15 lat , 6 miesięcy i 11 dni jest zbyt krótki w zestawieniu z okresem długości jego życia – 46 lat – nie wiążąc skrócenia tego okresu jako skutku postępującej choroby zmarłego, co z kolei doprowadziło do znaczących trudnościami w wypracowaniu przez niego adekwatnego, proporcjonalnego do jego wieku, stażu pracy.
Zasadny jest również zarzut naruszenia przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że nieorzeczenie wobec ojca małoletniej (skarżącej) całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był jego stan zdrowia. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu, stwierdzić należy, że data powstania niezdolności do pracy, chociaż nie została wymieniona wśród przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, bowiem pozwala ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego (por. wyrok NSA z dnia 15 lipca 2022r., sygn. III OSK 4314/21). Tak wyprowadzony wniosek nie jest jednak równoznaczny ze stwierdzeniem, że organ jest zwolniony w danej sprawie od oceny przesłanek występowania w sprawie szczególnych okoliczności zaistniałych przed tą datą, a także w sytuacji gdy tego rodzaju orzeczenia w ogóle nie wydano, ale z materiału dowodowego wynika, że zaistniały inne okoliczności, które można zakwalifikować jako "szczególne". Nie ulega bowiem wątpliwości, iż orzeczenie niezdolności do pracy może być okolicznością pomocną w ocenie tychże przesłanek, lecz samo w sobie nie powoduje, że w sprawie nie mogły zaistnieć szczególne okoliczności niezależne od ustaleń orzeczenia o niezdolności do pracy.
Uwzględniając wskazaną ocenę prawną Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił w całości zaskarżony wyrok. Jednocześnie, wobec wyjaśnienia istoty sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. i c) uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS z dnia 10 lipca 2023 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS z dnia 12 sierpnia 2022 r.
Rozpoznając ponownie sprawę, organy administracji stosownie do treści
art. 153 p.p.s.a. uwzględnią przyjętą w niniejszym uzasadnieniu wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
O kosztach postępowania sądowego od Prezesa ZUS na rzecz skarżącego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.