III OSK 247/23

III OSK 247/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska
Ireneusz Dukiel /sprawozdawca/
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
III SA/Łd 370/22 - Wyrok WSA w Łodzi z 2022-09-08
Skarżony organ
Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 478
art.88 ust.1,4 i 5
Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia NSA Ewa Kwiecińska sędzia del. WSA Ireneusz Dukiel (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 8 września 2022 r. sygn. akt III SA/Łd 370/22 w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Rektora Akademii [...] w [...] z dnia 2 marca 2022 r. nr 229/Stypendium/2021/2022 w przedmiocie odmowy przyznania stypendium socjalnego oraz zwiększenia tego stypendium studentowi na okres od listopada 2019 r. do lipca 2020 r. I. oddala skargę kasacyjną; II. odstępuje od zasądzenia od K. W. na rzecz Rektora Akademii w [...] i kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, wyrokiem z dnia 8 września 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 370/22, oddalił skargę K. W. (dalej jako strona, student lub skarżący) na decyzję Rektora Akademii [...] w [...] (dalej jako organ lub Rektor) z dnia 2 marca 2022 r., nr 229/Stypendium/2021/2022, w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu stypendium socjalnego oraz zwiększenia tego stypendium na okres od listopada 2019 r. do lipca 2020 r.
Wskazany wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
W dniu 28 października 2019 r. strona zwróciła się do Rektora z wnioskiem o przyznanie mu świadczeń pomocy materialnej dla studentów na rok akademicki 2019/2020.
Organ decyzją z dnia 7 stycznia 2020 r., nr 251/2019/StypS/Odw, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie z dnia 15 listopada 2019 r., nr 178/2019/StypS, podpisane przez Dziekana Wydziału [...], którym przyznano stronie stypendium socjalne wraz z jego zwiększeniem na okres 1 miesiąca, tj. od 1 do 31 października 2019 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, prawomocnym wyrokiem z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt III SA/Łd 430/20, stwierdził nieważność ww. decyzji z uwagi na podpisanie rozstrzygnięcia wydanego w pierwszej instancji przez podmiot nieuprawniony.
Organ ponownie rozpoznając sprawę, decyzją z dnia 23 sierpnia 2021 r., nr 36/2021/StypS/Stypendium/2019/2020, wydaną na podstawie m.in. art. 87 i art. 88 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (t. jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 478 ze zm., dalej. u.p.s.w.n) w zw. z art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.) oraz § 15 i § 22 Regulaminu świadczeń dla studentów i doktorantów, odmówił przyznania stronie stypendium socjalnego od listopada 2019 r. do lipca 2020 r.
Organ stwierdził, że na podstawie zebranej dokumentacji źródłowej dochód studenta wraz z małżonką kształtował się w kwocie 1007,15 zł i przekraczał przyjęty próg dochodowy na poziomie 950,00 zł. Przy czym jako podstawę wyliczenia przyjęto dochód strony za 2018 r. w wysokości rocznej 1897,50 zł, tj. 79,06 zł miesięcznie na osobę w rodzinie, a także dochody małżonki uzyskane w listopadzie 2019 r. w kwocie miesięcznej 1856,17 zł, tj. 928,085 zł na osobę w rodzinie. Łączna wysokość ustalonego dochodu uniemożliwiła zatem przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia.
Strona nie zgodziła się z wydanym rozstrzygnięciem i wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Organ decyzją z dnia 2 marca 2022 r., nr 229/Stypendium/2021/2022, działając na podstawie m.in. art. 86, art. 87, art. 88 u.p.s.w.n. w zw. z art. 104 i art. 107 k.p.a. oraz § 15 i § 22 Regulaminu świadczeń dla studentów i doktorantów utrzymał w mocy rozstrzygnięcie wydane w pierwszej instancji i odmówił przyznania stronie stypendium socjalnego oraz zwiększenia tego stypendium na okres od listopada 2019 r. do lipca 2020 r.
W uzasadnieniu organ podkreślił, że dla przyznania studentowi prawa do świadczeń pomocy materialnej konieczne jest uprzednie ustalenie jego sytuacji dochodowej w świetle przyjętego kryterium dochodowego, które zostało określone na poziomie 950 zł na osobę w rodzinie. Sytuacja dochodowa ustala jest zaś na zasadach opisanych w przepisach o świadczeniach rodzinnych, które regulują również kwestię dochodu utraconego i uzyskanego.
Organ podkreślił dalej, że jego rolą nie jest wyłącznie zatwierdzenie każdego wniosku stypendialnego, lecz ustalenie faktycznej sytuacji materialnej studenta, który w tym zakresie winien współdziałać z organem stypendialnym. W niniejszej zaś sprawie strona przedłożyła tylko jedną umowę świadczącą o uzyskanym, a zarazem utraconym dochodzie w 2018 r., która nie mogła potwierdzać faktu utraty dochodów w pozostałej wysokości. Nie były bowiem znane warunki, na jakich został on osiągnięty. Dlatego też w tej części dochód strony podlegał uwzględnieniu i miał wpływ na ocenę spełnienia kryterium dochodowego.
Podobnie również należało – zdaniem organu – wziąć pod uwagę dochód małżonki strony w związku z podjętym przez nią zatrudnieniem od dnia 1 października 2019 r. W przypadku bowiem uzyskania dochodu przez członka rodziny studenta po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, dochód studenta ustala się z uwzględnieniem dochodu członka rodziny za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Stąd też do obliczenia należało przyjąć dochód małżonki za listopad 2019 r. w wysokości wskazanej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, tj. w kwocie 1814 zł.
W konsekwencji dochód strony stanowił sumę jej własnych dochodów za 2018r. w tej części, w której nie dowiodła ona ich utraty, tj. w kwocie 2307,50 zł (96,14 zł miesięcznie na osobę w rodzinie), a także ww. dochodów małżonki (907,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie). W efekcie dochód strony kształtował się na poziomie 1003,14 zł, a więc przekraczał przyjęte kryterium dochodowe.
Organ zauważył również, że strona – mimo wezwania – ostatecznie nie wyjaśniła i nie udokumentowała swoich wydatków i źródeł utrzymania, co stanowi przesłankę równoważną nieposiadaniu przez nią zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej. Ta zaś warunkuje przyznanie stypendium socjalnego. Niewystarczające jest przy tym samo oświadczenie, że dotychczas rodzina utrzymywała się ze środków zebranych z prezentów ślubnych, które zostały skonsumowane.
Z racji na brak możliwości ustalenia sytuacji faktycznej studenta w zakresie jego strony dochodowej, a także rzeczywistej i obiektywnej sytuacji materialnej, organ utrzymał w mocy rozstrzygnięcie odmowne, wydane w pierwszej instancji.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi strona zakwestionowała wskazaną decyzję w całości, zarzucając jej naruszenie art. 6, art. 7, art. 12 § 1, art. 15 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 89 § 1 i 2, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 88 ust. 1, 4, 5 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4, 4a, 4b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej u.ś.r.), a także art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm., dalej. u.p.s.).
Skarżący zwrócił uwagę, że postępowanie organu, cechujące się naruszeniem wskazanych przepisów prawa procesowego, pozbawiło go należnego mu stypendium, a wydane rozstrzygnięcie bazowało na błędnych podstawach faktycznych, prowadzących do zawyżenia poziomu jego dochodów. Organ niezasadnie bowiem doliczył do nich środki uzyskane w 2018 r., podczas gdy dokumentacja znajdująca się w aktach sprawy niezbicie świadczyła o ich utracie oraz nie były one już osiągane w okresie, na który było ustalane prawo do stypendium socjalnego (października 2019 r.). Mając zaś wątpliwości względem tej okoliczności organ zrezygnował z wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz zaniechał przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego w postaci dowodu z przesłuchania strony, świadków, czy też wyznaczenia rozprawy. Tym bardziej, że dysponował on informacją o trudnościach w zdobyciu oczekiwanych dokumentów od pracodawców strony.
Nadto skarżący podniósł, że organ bezpodstawnie przyjął do wyliczenia dochód jego małżonki z tytułu stosunku pracy za listopad 2019 r., choć na chwilę złożenia wniosku (październik 2019 r.) brak było jakiegokolwiek dochodu uzyskanego z tego źródła. Nie powinien od zatem zostać doliczony do dochodu rodziny. Niezasadna – zdaniem strony – była również pretensja względem nieprzedłożenia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej, jako że dochód na osobę w rodzinie skarżącego przekraczał kwotę 528 zł, a więc skarżący nie był zobligowany do jego dostarczenia. Poza tym udokumentował on należycie źródła utrzymania rodziny.
Mając na uwadze powyższe okoliczności skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji wydanej w pierwszej instancji, zobowiązanie organu do wydania w wyznaczonym terminie rozstrzygnięcia przyznającego mu stypendium socjalne wraz z jego zwiększeniem w łącznej kwocie 590 zł miesięcznie oraz zwrot kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zakwestionowanej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi rozpoznając skargę uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
W motywach podjętego orzeczenia Sąd Wojewódzki podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie istotną okoliczność stanowiło ustalenie wysokości dochodu na osobę w rodzinie skarżącego, gdyż od niego uzależnione było prawo do stypendium socjalnego. Dochód ten jest zaś ustalany według zasad określonych w u.ś.r., o czym wprost stanowią regulacje u.p.s.w.n. Z powyższych przepisów, stanowiących wytyczne dla organów weryfikujących wnioski studentów ubiegających się o prawo do stypendium socjalnego, wynika w szczególności, że sytuacja materialna studenta, określana jest na podstawie wniosku studenta oraz przedłożonych wraz z nim dokumentów. Obowiązek przedstawienia organom określonych dokumentów, stanowiących dowody potwierdzające sytuację materialną studenta, ciąży na studencie ubiegającym się o przyznanie prawa do stypendium socjalnego. Zadaniem organu w tego rodzaju postępowaniu jest zaś czuwanie nad tym, aby w sprawie w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy i wyjaśniono wszelkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności. Przesłanką przyznania studentowi stypendium jest zaś przede wszystkim jego trudna sytuacja materialna, którą zobowiązany jest on wykazać.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że racja w zakresie ustalenia wysokości dochodu strony na potrzeby uzyskania stypendium socjalnego pozostaje przy organie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że utrata dochodu wymaga udokumentowania. Skarżący kilkakrotnie wzywany był do nadesłania dokumentów umożliwiających uznanie dochodu uzyskanego przez niego w 2018 r. za utracony i wyjaśniających rozbieżność pomiędzy danymi wynikającymi z PIT-11 a zaświadczeniem z urzędu skarbowego. Z uzyskanych wyjaśnień wynikało jedynie, że nie dysponuje on pisemnymi umowami, oprócz umowy nr 10/18 (złożonej do akt sprawy), i nie zwracał się do urzędu skarbowego o wydanie dodatkowej dokumentacji podatkowej. W efekcie skarżący nie przedstawił wymaganego przez organ potwierdzenia utraty dochodów za 2018 r., gdyż nie może o tym świadczyć umowa z 2019 r., która potwierdza utratę dochodu w 2019 r.
W ocenie Sądu pierwszej instancji organ zasadnie również doliczył do dochodu skarżącego dochód żony z tytułu zatrudnienia rozpoczętego przez nią w październiku 2019 r. Spełnione zostały bowiem warunki do uznania go za dochód uzyskany i kontynuowany w okresie na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia.
Odnosząc się do zarzutów strony Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że stosujący przepisy procedury administracyjnej właściwy organ uczelni przyznający stypendium socjalne ma obowiązek podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jednakże to do studenta należy wykazywanie stosownymi dokumentami żądanych przez organ informacji. Ponieważ zaświadczenie z urzędu skarbowego nie zostało złożone, w świetle wyżej wskazanych okoliczności, organ miał podstawy do tego, by wezwać skarżącego do udokumentowania realnych dochodów jego rodziny i przedstawienia wyjaśnień w zakreślonym terminie. Skarżący nie udzielił jednak wyjaśnień, które pozwoliłyby organowi na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Dlatego organ, mieszcząc się w granicach uznania administracyjnego, prawidłowo uznał, że przedstawione przez skarżącego dokumenty nie obrazują rzeczywistej sytuacji majątkowej jego rodziny. W tej też perspektywie zasadnie ocenił brak przedstawienia przez stronę wskazanego wyżej zaświadczenia. Zasadnie organ nie dał wiary stwierdzeniu strony, że dotychczas utrzymywała się ze środków zgromadzonych po ślubie.
W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że trafne jest stanowisko organu o braku możliwości ustalenia faktycznej sytuacji materialnej skarżącego i konieczności wydania decyzji odmownej. Jej podjęcie nastąpiło zaś z należytym dochowaniem reguł wynikających z prawa formalnego i materialnego, których naruszenia skarżący nie zdołał wykazać w wywiedzionej skardze. Drobne uchybienia w decyzji pierwszoinstancyjnej odnośnie wysokości dochodu strony nie miały natomiast istotnego wpływu na wynik sprawy, gdyż zostały one konwalidowane na kolejnym etapie postępowania administracyjnego.
Z tych też powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę strony na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej u.p.p.s.a.).
Z wydanym wyrokiem nie zgodził się skarżący, który w wywiedzionej skardze kasacyjnej zakwestionowała go w całości, zarzucając mu:
I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 151 u.p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 15 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, że organ pominął okoliczności wynikające ze złożonych dokumentów dotyczących skarżącego w postaci PIT-11 za 2018 r. i 2019 r., zaświadczenia Naczelnika US, umów o dzieło nr 10/18 i 7/19 wraz z rachunkami, podczas gdy dokumenty te są dowodem utraty całości dochodu przez skarżącego oraz charakteru zarobkowania;
2) art. 151 u.p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, że organ niedostatecznie wyjaśnił stan faktyczny sprawy, co spowodowane było niedopełnieniem obowiązku zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz brakiem przeprowadzenia przez organ dowodów z urzędu, brakiem dążenia do ustalenia prawdy obiektywnej i całkowitym pominięciem słusznego interesu skarżącego, i co skutkowało brakiem ustalenia faktów niezbędnych do prawidłowego obliczenia dochodu skarżącego;
3) art. 151 u.p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1 i art. 86 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, ze organ zaniechał przeprowadzenia przesłuchania skarżącego i świadków oraz innych dowodów celem ustalenia faktu utraty dochodu przez skarżącego za 2018 r., w szczególności wobec rzekomego uzyskania informacji, że zdobycie dokumentów od "pracodawców" jest niemożliwe;
4) art. 151 u.p.p.s.a w zw. z art. 7, art. 89 § 1 i 2 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, że organ zaniechał wyznaczenia rozprawy administracyjnej mimo, że w sprawie istniały osobowe źródła dowodowe, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, wobec czego wyznaczenie rozprawy było jego powinnością, w szczególności wobec rzekomych oświadczeń skarżącego o niemożności pozyskania od "pracodawców" wymaganych dokumentów;
II. naruszenie prawa materialnego, tj.:
1) art. 88 ust. 1 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4a u.ś.r. poprzez doliczenie do średniomiesięcznego dochodu rodziny skarżącego dochodów uzyskanych przez niego w 2018 r. z tytułu umów o dzieło, pomimo, że dochody te nie były już uzyskiwane w okresie, na który było ustalane prawo do stypendium socjalnego, tj. w październiku 2019 r., co skutkowało ustaleniem dochodu na jednego członka rodziny w błędnej, zawyżonej wysokości;
2) art. 88 ust. 1 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4 u.ś.r. poprzez uwzględnienie przy obliczaniu średniomiesięcznego dochodu rodziny skarżącego dochodów przez niego utraconych, co skutkowało ustaleniem dochodu na jednego członka rodziny w błędnej, zawyżonej wysokości;
3) art. 88 ust. 1 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4b u.ś.r. poprzez powiększenie średniomiesięcznego dochodu rodziny skarżącego o dochód uzyskany przez jego małżonkę w listopadzie 2019 r. z tytułu nowozawartej umowy o pracę, podczas gdy na chwilę złożenia wniosku (październik 2019 r.) brak było dochodu, który mógł powiększyć dochód rodziny, co skutkowało ustaleniem dochodu na jednego jej członka w błędnej, zawyżonej wysokości;
4) art. 88 ust. 4 u.p.s.w.n. w zw. z art. 8 ust. 1 u.p.s. poprzez odmowę przyznania stypendium ze względu na brak przedstawienia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej swojej i rodziny, podczas gdy dochód na osobę w rodzinie skarżącego (obliczony w myśl przepisów u.p.s.) przekraczał kwotę 528 zł, a zatem skarżący nie był zobowiązany do dostarczenia tegoż zaświadczenia;
5) art. 88 ust. 5 u.p.s.w.n. poprzez odmowę przyznania stypendium ze względu na brak przedstawienia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej swojej i rodziny, podczas gdy przyczyny braku przedłożenia ww. dokumentu były uzasadnione, a skarżący udokumentował źródła utrzymania rodziny.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona wskazała, że Sąd pierwszej instancji oddalając skargę przychylił się do wadliwego stanowiska organu, jakoby zaistniały przesłanki do wydania decyzji odmownej. Tymczasem działania organu obarczone były licznymi uchybieniami formalnymi, które doprowadziły do rozstrzygnięcia sprawy bez dogłębnego i wyczerpującego zebrania (także w ramach dostępnych z urzędu środków dowodowych) oraz przeanalizowania materiału dowodowego, a w szczególności przedłożonych przez stronę dokumentów. Wskazane okoliczności zaważyły zaś na błędnym zastosowaniu w niniejszej sprawie prawa materialnego. Ustalona bowiem na ich podstawie sytuacja dochodowa strony była zawyżona. Tymczasem zgromadzone materiały winny przemawiać za uznaniem dochodu skarżącego z 2018 r. – otrzymanego w związku z wykonaniem kilku jednorazowych koncertów – za utracony, a zarobki małżonki z tytułu stosunku pracy nawiązanego w 2019 r. nie powinny zostać doliczone do ostatecznego rozliczenia jako dochód uzyskany, względnie powinny być one podzielone w stosunku rocznym. Skarżący nie miał również obowiązku przedłożenia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej, albowiem uzyskiwany przez niego dochód nie uprawniał go do jego otrzymania. Nie zaniechał on jednak przedstawienia swojej sytuacji materialnej i źródeł utrzymania, co organ, a za nim Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, pominął.
Dlatego też skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, a także zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ nie zgodził się z podnoszonymi zarzutami, znanymi już na poprzednim etapie postępowania sądowego, oraz stwierdził, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo rozstrzygnął sprawę. W ocenie organu skoro zatem skarżący nie wykazał, aby wydane orzeczenie naruszało w jakimikolwiek stopniu prawo, wywiedziona skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Stąd też organ wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie zauważyć należy, że wobec zrzeczenia się przez pełnomocnika skarżącego kasacyjnie rozpatrzenia sprawy na rozprawie oraz niewniesienia przez drugą stronę w ustawowym terminie wniosku o jej przeprowadzenie, skarga kasacyjna – na zasadzie art. 182 § 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej u.p.p.s.a.) – podlegała rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do treści art. 183 § 1 u.p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec niestwierdzenia żadnej z wad wymienionych w art. 183 § 2 u.p.p.s.a., a nadto w związku z niezaistnieniem przesłanek, o których mowa w art. 189 u.p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami kasacyjnymi, dochodząc do przekonania, że nie są one usprawiedliwione.
Z racji tego, że skarga kasacyjna oparta została zarówno na zarzutach naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego, w pierwszej kolejności należało odnieść się do tych ostatnich i ustalić, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi dopuścił się podniesionego przez stronę naruszenia 151 u.p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 15 § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 86 i art. 89 § 1 i 2 k.p.a. Trafność skargi kasacyjnej w tym zakresie wykluczałaby bowiem możliwość merytorycznego odniesienia się do pozostałych podniesionych w niej zarzutów (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2013 r., sygn. akt II GSK 937/12 oraz z dnia 4 września 2014 r., sygn. akt II GSK 1293/13 – dostępne w centralnej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak i pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w niniejszym uzasadnieniu).
Przy czym warto zauważyć, jak zresztą zasadnie podniósł to pełnomocnik organu w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że wskazane zarzuty pojawiły się już w skardze inicjującej postępowanie sądowoadministracyjne i stanowiły przedmiot zainteresowania Sądu pierwszej instancji. Ich istota na obecnym etapie sprawy sprowadza się zaś do zakwestionowania stanowiska tego Sądu w kontekście nieprawidłowego – zdaniem strony – trybu przeprowadzenia przez organ postępowania dowodowego w zakresie odnoszącym się do zebrania i oceny materiałów na okoliczność utraty przez skarżącego wszystkich dochodów z 2018 r.
W ocenie Naczelny Sąd Administracyjny wskazanego poglądu strony nie sposób jednak podzielić. W toku postępowania administracyjnego zmierzającego do przyznania świadczenia pomocy materialnej dla studentów, inicjatywy dowodowa w pierwszej kolejności przysługuje wnioskodawcy. Wynika to z właściwości i sposobu ukształtowania tego rodzaju szczególnej procedury, której zasady określone są w regulaminie świadczeń dla studentów. Zawiera on m.in. szczegółowe kryteria i tryb przyznawania świadczeń oraz sposób dokumentowania sytuacji materialnej studenta (art. 95 ust. 1 pkt 2 i 3 u.p.s.w.n.). Dysponując taką wiedzą wnioskodawca winien zawczasu zgromadzić odpowiednie dokumenty i dołączyć je do składanego formularza. Jednakże w sytuacji, gdy złożona aplikacja okaże się niekompletna, organ stypendialny zobligowany jest do wezwania wnioskodawcy o uzupełnienie brakujących materiałów.
Z takim przypadkiem mieliśmy zaś do czynienia w niniejszej sprawie, albowiem organ wielokrotnie, i jak się okazało bezskutecznie, wzywał stronę do przedłożenia do akt postępowania brakujących umów o dzieło z 2018 r. Zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji, że działania organu w tym zakresie były trafne, albowiem wskazane materiały były niezbędne do stwierdzenia, czy uzyskany przez stronę dochód z 2018 r. w całości mógł podlegać zakwalifikowaniu jako utracony, czy też nie. Ciężar wykazania tej okoliczności spoczywał zaś przede wszystkim na skarżącym, który ostatecznie temu nie podołał. Usprawiedliwieniem zaniechania z jego strony nie mógł być przy tym podnoszony brak możliwości uzyskania od zamawiającego dzieło wymaganych dokumentów, albowiem w toku postępowania nie przedłożył on jakichkolwiek dowodów pisemnych, że starania takie podjął. Ograniczył się zaś do oświadczenia, że przeprowadził z zamawiającym kilka rozmów telefonicznych, które nie przyniosły oczekiwanego rezultatu (tak w piśmie strony z dnia 2 listopada 2021 r.). Nie wyczerpywało to jednak wszystkich możliwości pozyskania żądanych przez organ materiałów, a bierność strony w tym zakresie spowodowała, że Rektor nie miał innego wyjścia, jak wziąć pod uwagę większość dochodu strony z 2018 r. w ostatecznym rozliczeniu. Nie był on wszak uprawniony do stwierdzenia wyłącznie w oparciu o oświadczenia strony, że dochód ten został już utracony.
Niezasadne okazały się również te zarzuty procesowe, które eksponowały niewykorzystanie przez organ jego własnej inicjatywy dowodowej w zakresie pozyskania oczekiwanych dokumentów. Wobec sygnalizowanej już specyfiki postępowania w sprawach stypendialnych, rolą organów jest przede wszystkim ocena przedstawionego przez stronę wniosku i dołączonych do niego materiałów. Oczywiście nie jest zabronione pozyskiwanie dowodów również w inny sposób, w myśl reguły wyrażonej w art. 75 § 1 k.p.a. Niemniej jednak w okolicznościach niniejszej sprawy bezcelowym byłoby dążenie do pozyskania dowodów z przesłuchania strony bądź świadków, albowiem okoliczność, na jaką miałyby zostać one przeprowadzone była już organowi znana z oświadczenia strony. Tymczasem organ oczekiwał nie tyle zeznań na temat zrealizowanych przez skarżącego dzieł w 2018 r., co konkretnych dokumentów, tj. umów stanowiących podstawę ich realizacji. Tych zaś skarżący nie przedstawił, a jego stwierdzenie, że nie był w stanie tego zrobić, nie zasługiwało na aprobatę.
Bezcelowym byłoby również przeprowadzenie w takiej sytuacji rozprawy administracyjnej, gdyż nie wystąpiły do tego żadne przesłanki określone w art. 89 § 1 i 2 k.p.a., tj. przyspieszenie lub usprawnienie postępowania, wymóg prawny, uzgodnienie interesów stron, wyjaśnienie sprawy przy udziale świadków lub biegłych, albo w drodze oględzin.
W konsekwencji nie można było uznać, aby Sąd pierwszej instancji pozostawał w błędnym przekonaniu, że postępowanie administracyjne przeprowadzone przez organ było prawidłowe, a wydana przez Rektora decyzja zgodna z prawem. Organ pozyskał bowiem niezbędne materiały do podjęcia rozstrzygnięcia, dając wcześniej stronie możliwość ich uzupełnienia. Podejmując ostateczną decyzję dokonał zaś wszechstronnej analizy zgromadzonych dowodów oraz stanowiska skarżącego. Nie było zatem podstaw, aby zakwestionować ustalony w ten sposób stan faktyczny, który posłużył następnie do zastosowania prawa materialnego, którego naruszenie skarżący również podniósł w dalszej części swojej skargi kasacyjnej. Jednakże i w tym aspekcie okazała się ona niezasadna.
Wobec tego, że kwestia niezakwalifikowania części dochodu skarżącego z 2018 r. jako utraconego została już omówiona, zarzuty naruszenia art. 88 ust. 1 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4 i 4a u.ś.r. nie mogły zostać uznane za trafne. Przy czy warto dodać, że okoliczność nieuzyskiwania dochodów z umów zawartych w 2018 r. w momencie ustalania prawa do stypendium socjalnego była bezsporna jedynie dla strony. Bez analizy wymaganych, lecz nieprzedłożonych ostatecznie dokumentów (wszystkich umów o dzieło z 2018 r.), organ nie miał podstaw, aby zaaprobować przedstawiony przez skarżącego punkt widzenia, wpisujący się w przesłankę określoną w art. 5 ust. 4a u.ś.r.
Bezzasadnym był również zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 u.p.s.w.n. w zw. z art. 5 ust. 4b u.ś.r. Treść tego ostatniego przepisu jest jasna i nie budzi wątpliwości, że doliczenie dochodu uzyskanego przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, a jednocześnie pobieranego w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych, winno nastąpić za miesiąc następujący po miesiącu, w którym uzyskany został dochód (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 2396/21).
Skoro małżonka strony uzyskała dochód z tytułu stosunku pracy nawiązanego w październiku 2019 r., to do obliczenia kryterium dochodowego należało przyjąć jej dochód za listopad 2019 r., tj. za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nowy dochód został uzyskany. Wbrew temu co twierdził skarżący, nie było więc istotne, że na chwilę złożenia wniosku stypendialnego, jego żona nie posiadała jeszcze dochodu.
Dodatkowo nie można było wziąć pod uwagę zaproponowanego przez stronę rozwiązania, aby dochód małżonki za listopad 2019 r. został doliczony w stosunku roczny, a nie miesięcznym. Naczelny Sąd Administracyjny reprezentuje pogląd, że takie stanowisko mogłoby znaleźć zastosowanie, ale wyłącznie do tego rodzaju dochodów, które miałyby charakter nadzwyczajny i jednorazowo oraz sztucznie zawyżałyby wysokość przeciętnych miesięcznych dochodów członka rodziny, zniekształcając w ten sposób realną sytuację strony. Dzięki zaś zastosowaniu art. 5 ust. 4b u.ś.r. w literalnym jego brzmieniu, prawo do świadczeń ustalane jest na podstawie dochodu zbliżonego do faktycznego dochodu rodziny w okresie pobierania świadczenia, a nie przeciętnego dochodu uzyskiwanego w roku poprzednim. Tego rodzaju interpretacja pozwala z jednej strony na ochronę jednostki przed dotkliwym dla niej wzięciem pod uwagę dochodów uzyskanych jednorazowo (np. nagrody roczne, świadczenia z funduszu socjalnego), z drugiej zaś strony stanowi o realizacji intencji ustawodawcy, polegającej na tym, aby organ zawsze bazował na bieżącej sytuacji wnioskodawcy i jego rodziny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 693/21 oraz z dnia 16 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1256/22).
Dokonując oceny dwóch ostatnich zarzutów naruszenia prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 4 u.p.s.w.n. w zw. z art. 8 ust. 1 u.p.s. oraz art. 88 ust. 5 u.p.s.w.n. należy zauważyć, że Sąd pierwszej instancji trafnie dostrzegł, że to nie brak przedłożenia przez skarżącego zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej zadecydował o odmownym załatwieniu jego wniosku. Rektor bowiem dostrzegając ten fakt, zastosował art. 88 ust. 5 u.p.s.w.n., który stanowi, że organ może przyznać studentowi stypendium socjalne jeśli przyczyny nieprzedłożenia ww. zaświadczenia były uzasadnione oraz student udokumentował źródła utrzymania rodziny. W stanie faktycznym sprawy nie sposób jednak uznać, aby skarżący ten warunek spełnił. W odpowiedzi na wezwanie organu na temat swoich źródeł utrzymania w roku bazowym, oświadczył on jedynie, że jego źródłem utrzymania pozostawały środki otrzymane podczas ślubu. Nie podał on jednakże ich wysokości, sposobu wydatkowania oraz momentu, w których się one wyczerpały. Przede wszystkim zaś nie przedstawił na tę okoliczność jakiegokolwiek dokumentu (np. potwierdzenia salda rachunku, dowodów rozdysponowania środków pieniężnych) mimo, że obowiązujące przepisy stanowią o konieczności udokumentowania źródeł utrzymania. Dlatego też nie można uznać zarzutów kasacyjnych skarżącego w tej materii za zasadne.
Reasumując należało stwierdzić, że skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, gdyż żaden z podniesionych w niej zarzutów nie zasługiwał na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był więc do oddalenia skargi kasacyjnej, o czym orzeczono w pkt I sentencji niniejszego wyroku na podstawie art. 184 u.p.p.s.a.
Wobec charakteru toczącego się postępowania, którego przedmiotem pozostawało świadczenie pomocy materialnej dla studentów znajdujących się w trudnej sytuacji – w pkt II sentencji wyroku – odstąpiono od zasądzenia od skarżącego na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na zasadzie art. 207 § 2 u.p.p.s.a.