III OSK 228/23

III OSK 228/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maciej Kobak /sprawozdawca/
Olga Żurawska - Matusiak
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Wa 700/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-11-04
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędzia del. WSA Maciej Kobak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 700/22 w sprawie ze skargi A.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) marca 2022 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla w całości zaskarżony wyrok i oddala skargę.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 4 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 700/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA"), po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.B. (dalej: "skarżąca") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z (...) marca 2022 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję I instancji.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Decyzją z (...) października 2021 r. Prezes ZUS odmówił skarżącej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, Prezes ZUS decyzją z (...) marca 2022 r. nr (...) utrzymał w mocy decyzję wydaną
w pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm., dalej: "u.e.r."). Zdaniem Organu, z uwagi na brak zaistnienia szczególnych okoliczności, wskutek których wnioskodawczyni nie spełniła warunków uzyskania w trybie zwykłym prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, a ponadto z uwagi na ustalenie, że posiada niezbędne środki utrzymania, przepis
art. 83 ust. 1 nie ma zastosowania w rozpatrywanej sprawie. Brak spełnienia wszystkich wskazanych w tym przepisie przesłanek skutkował uznaniem, że nie ma podstaw do przyznania A. B. wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do WSA na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie
art. 83 ust. 1 u.e.r. przez nieprawidłowe przyjęcie, że nie spełnia wszystkich warunków do przyznania świadczenia, o których mowa w tym przepisie. Podała, że za niezdolną do pracy została uznana wprawdzie w okresie dopiero od 1 września 2014 r. do 31 grudnia 2025 r., ale w okresie częściowej niezdolności do pracy, tj. od 18 listopada 2002 r. do 31 sierpnia 2014 r. to zły stan jej zdrowia psychicznego uniemożliwił jej znalezienie stałego zatrudnienia.
Zakwestionowała stanowisko organu w zakresie uznania, że posiada niezbędne środki utrzymania wskazując, że nie uzyskuje żadnych stałych świadczeń. Dochód rodziców natomiast, w głównej mierze jest przeznaczany na zapewnienie opieki dla leżącego, niezdolnego do samodzielnej egzystencji ojca.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Opisanym na wstępie wyrokiem WSA uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS.
W uzasadnieniu wyroku WSA wskazał, że art. 83 ust. 1 u.e.r. uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek:
1. wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
3. nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
4. nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
WSA podzielił wyrażony w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym, pod niezdefiniowanym na gruncie u.e.r. pojęciem "szczególnych okoliczności", należy rozumieć nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową.
W ocenie WSA Prezes ZUS dokonując wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności", nie uwzględnił faktu, że skarżąca cierpi na schizofrenię i od 2002 r. pozostaje z tego powodu pod opieką lekarską, co mogło stanowić dla niej przeszkodę w podjęciu zatrudnienia i pozostawaniu w ubezpieczeniu, jak również - być barierą dla jej potencjalnych pracodawców ze względu na ewentualne zachowania wynikające z choroby, jeszcze na długo przed 2014 r., w którym została uznana za całkowicie niezdolną do pracy. Ponadto WSA wskazał, że z akt sprawy wynika, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 19 marca 2020 r. stwierdził, że skarżąca jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. W konsekwencji, zdaniem WSA, nie można przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresie od 18 listopada 2002 r. do 31 sierpnia 2014 r. oznaczał, że nie zaistniały żadne przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez skarżącą. W ocenie WSA, nierozważenie kwestii dotyczącej stanu zdrowia strony w odniesieniu do jej możliwości znalezienia zatrudnienia uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.
WSA jako nieprawidłową ocenił wykładnię niedookreślonego na gruncie u.e.r., pojęcia "niezbędnych środków utrzymania". Wskazał, że brak wprowadzenia przez ustawodawcę w art. 83 ust. 1 u.e.r. określonych kwot, wykluczających możliwość przyznania osobie uprawnionej świadczenia w drodze wyjątku skutkuje konkluzją, że kwota minimalnej emerytury czy renty, przyznawanej w trybie zwykłym, nie ma charakteru bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy zasadność żądania. W tych sprawach, przy interpretacji pojęcia braku "niezbędnych środków utrzymania", świadczenie minimalne ma znaczenie jedynie jako swoiste kryterium odniesienia, które spełnia funkcję pomocniczą. Istotne znaczenie należy bowiem również przypisać elementom współkształtującym konkretną sytuację finansową osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, tj. koniecznym kosztom związanym z jej utrzymaniem czy leczeniem.
Zdaniem WSA, w okolicznościach faktycznych tej konkretnej sprawy brak było podstaw do tego, aby odmówić skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku z uwagi na fakt, że dochód na jedną osobę w jej rodzinie przekraczał kwotę minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, bez uwzględnienia faktu ponoszenia przez nią i członków jej gospodarstwa domowego zwiększonych wydatków, m. in. w związku ze stanem zdrowia skarżącej i koniecznością zapewnienia opieki jej niezdolnemu do samodzielnej egzystencji ojcu.
Wobec powyższego WSA na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw.
z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS, jako naruszających prawo.
Prezes ZUS wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku – zaskarżając go w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") naruszenie:
1) prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez przyjęcie, że:
a) problemy zdrowotne skarżącej, z uwagi na rodzaj schorzenia, mogły stanowić dla niej przeszkodę w podjęciu zatrudnienia i pozostawaniu
w ubezpieczeniu jeszcze przed 2014 r. kiedy została uznana za całkowicie niezdolną do pracy, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
b) przesłankę posiadania niezbędnych środków utrzymania nie należy oceniać biorąc pod uwagę wysokość minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, ale poprzez uwzględnienie konieczności ponoszenia przez skarżącą
i członków jej gospodarstwa domowego zwiększonych wydatków, m.in. w związku ze stanem zdrowia skarżącej i koniecznością zapewnienia opieki niezdolnemu do samodzielnej egzystencji ojcu skarżącej, podczas gdy skarżąca miała na dzień wydania zaskarżonej decyzji zapewnione niezbędne środki utrzymania;
2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej "k.p.a.") poprzez błędne uznanie, że organ
w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że:
a) przed dniem 1 września 2014 r. tj. przed orzeczeniem u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności z powodu których skarżąca nie spełniła warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, w którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
b) skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy organ zebrał całość materiału dowodowego i dokonał jego prawidłowej oceny, która prowadzi do wniosku, że skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji miała zapewnione niezbędne środki utrzymania.
Skarżący kasacyjnie wskazał również, że Sąd I Instancji dokonał błędnego ustalenia stanu faktycznego i przyjął, że: "Z akt sprawy wynika również, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z (...) marca 2020 r. stwierdził, że skarżąca jest niezdolna do samodzielnej egzystencji" (uzasadnienie zaskarżonego wyroku - k. 4 - ostatnie zdanie). Faktycznie lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 19 marca 2020 r. orzekł, że Skarżąca nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Okoliczność powyższa, w ocenie pełnomocnika Prezesa ZUS, mogła mieć istotne znaczenie dla oceny przez WSA całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.
Mając na uwadze powyższe zarzuty Prezes ZUS wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi Strony przeciwnej lub ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA. Ponadto Prezes ZUS oświadczył, że zrzeka się rozprawy i wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Prezes ZUS przedstawił argumentację na poparcie postawionych zarzutów.
Skarżąca w odpowiedzi na skargę kasacyjną zażądała jej oddalenia.
Pismem z dnia (...) września 2023 roku skarżąca poinformowała, że w dniu (...) września 2023 roku zmarł jej ojciec. Śmierć ojca spowodowała, że aktualnie dochód na jednego członka rodziny skarżącej wynosi 1079,05 zł.
Pismem z dnia (...) października 2023 roku, organ oświadczył, że zmiana sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej w związku ze śmiercią ojca może być podstawą do wystąpienia z ponownym wnioskiem w trybie art. 83 u.e.r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Wobec oświadczenia skarżącego kasacyjnie o zrzeczeniu się rozprawy i braku żądania jej przeprowadzenia przez radę gminy, adekwatnie do postanowień art. 182 § 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna
z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu. Podniesiono w niej zarzuty oparte na obu podstawach kasacyjnych dopuszczonych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., to jest na naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należy poddać ocenie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zostały skierowane przeciwko przyjętym przez WSA ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowość poczynionych ustaleń co do faktów, w sensie operatywnym, pozwala na wskazanie właściwej dla nich podstawy materialnoprawnej, określającej skutki jakie należy wiązać z ich wystąpieniem.
W ramach zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw.
art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. skarżący kasacyjnie organ kwestionuje przyjętą przez WSA ocenę o braku dostatecznego rozważenia, czy skarżąca przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed 1 września 2014 roku miała możliwość podjęcia zatrudnienia. Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowy zarzut jest art. 83 u.e.r. Stosownie do jego treści przyznanie skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe jeżeli:
1) brak spełnienia przez nią warunków do uzyskania tego świadczenia zgodnie
z ustawą wynika ze szczególnych okoliczności; 2) nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej, są na tyle istotne, że
w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie jej świadczenia, pomimo że nie spełnia ustawowych warunków do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącej mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia
w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 u.e.r. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22.
Należy podzielić ocenę organu, że skarżąca od 1 września 2014 roku jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Całkowita niezdolność do pracy skarżącej powstała, gdy miała 35 lat. W okresie wcześniejszym, to jest od 18.11.2002 r. do 31.08.2014 skarżąca była częściowo niezdolna do pracy – częściowa niezdolność do pracy skarżącej powstała, gdy miała 23 lata. Do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżąca udokumentowała 3 lata, 5 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i 5 miesięcy, 7 dni okresów nieskładkowych. Z akt sprawy wynika, że skarżąca do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy podejmowała zatrudnienie. Skarżąca pracowała przez 3 miesiące, w okresie od 2.10.2000 r. do 31.12.2000 r. Skarżąca pracowała również przez ponad dwa lata w okresie częściowej niezdolności do pracy – od 9.11.2009 r. do 28.12.2011 r. i od 31.12.2011 r. do 30.06.2020 r.
W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie
o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.
Dodać trzeba, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy
w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 u.e.r. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.
W sprawie istotna pozostaje podkreślona przez WSA okoliczność, że skarżąca od 2002 roku leczy się na schizofrenię paranoidalną. Doświadczenie życiowe uczy, że objawy tej choroby nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia
o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności"
w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego.
Schizofrenia paranoidalna jest niewątpliwe chorobą mogącą mieć zmienną dynamikę przebiegu pod względem nasilenia objawów, które niejednokrotnie wykluczają chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba chora na schizofrenię paranoidalną z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia – na charakter schizofrenii paranoidalnej w kontekście "szczególnych okoliczności"
w rozumieniu art. 83 u.e.r. zwrócił uwagę NSA w wyrokach: z 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1088/16.
Jest bezsporne, że skarżąca od 2002 roku pozostaje w stałym leczeniu. Fakt podjęcia przez nią zatrudnienia w okresie częściowej niezdolności do pracy przez okres ponad 2 lat nie przesądza o tym, że w pozostałym okresie również mogła pracować. W toku całego postępowania skarżąca konsekwentnie podkreślała, że
z uwagi na chorobę nie jest w stanie skutecznie ubiegać się o zatrudnienie już od 2002 roku. Organ tych twierdzeń nie podważył i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia we wskazanych okresach miał stan zdrowia skarżącej.
Z wyłożonych względów zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. nie mógł zostać uwzględniony. Konsekwentnie nie było podstaw do uwzględnienia odpowiadającego mu zarzutu błędnej wykładni i błędnego zastosowania art. 83 u.e.r. w zakresie, w jakim WSA przyjął, że powstanie całkowitej niezdolności do pracy skarżącej z dniem 1 września 2014 roku nie wykluczało, że w okresie wcześniejszym, z uwagi na chorobę, również nie była zdolna do zatrudnienia.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela zarzut naruszenia przepisów postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80
i art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie, w jakim kwestionuje ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, co do tego, czy skarżąca posiada "niezbędne środki utrzymania". Przez "niezbędne" środki utrzymania rozumieć należy kwotę brutto najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że art. 83 ust. 1 u.e.r. uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Omawiana ocena musi być więc dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, nie zaś potrzeb wnioskodawcy. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami wnioskodawcy, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami, na przykład chorobą. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto)
z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto). Odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się stanowić obiektywny, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej – wyroki NSA z 17 listopada 2023 r., sygn. III OSK 671/23; z 18 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1252/22; z 15 czerwca 2023 r., sygn. III OSK 126/22; z 12 października 2022 r., sygn. III OSK 7074/21; z 17 listopada 2022 r., sygn. III OSK 5338/21.
Sąd pierwszej instancji błędnie zatem przyjął, że sytuacja majątkowa skarżącej powinna być relatywizowana przez pryzmat wydatków pokrywających jej uzasadnione potrzeby (oraz członków jej rodziny). Nieprawidłowość poczynionych
w tym zakresie ocen przez Sąd pierwszej instancji determinuje wadliwość wykładni art. 83 ust. 1 u.e.r. w odniesieniu do użytego w jego treści pojęcia "niezbędnych środków utrzymania". W sprawie jest bezsporne, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji dochód na jednego członka rodziny skarżącej wynosił 1637,75 zł.,
a wysokość najniższej emerytury, na dzień 1 marca 2022 r. – 1338,44 zł. Tym samym rację ma skarżący kasacyjnie organ, że skarżąca posiadała "niezbędne środki utrzymania" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r. Wobec braku spełnienia jednego
z obligatoryjnych wymogów przewidzianych treścią art. 83 ust. 1 u.e.r. nie było podstaw do przyznania skarżącej w drodze wyjątku renty z tytułu niezdolności do pracy.
Zasadnie organ wytknął, że WSA błędnie ustalił, iż orzecznik ZUS orzeczeniem z 19 marca 2020 r. stwierdził, że skarżąca "jest niezdolna do samodzielnej egzystencji", podczas gdy z orzeczenia wynika, że "nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji". Uchybienie to nie miało jednak wpływu na wynik sprawy.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że zaskarżony wyrok podlega uchyleniu. Jednocześnie wobec wyjaśnienia istoty sprawy, rozpoznał ją i oddalił skargę działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 i art. 193 p.p.s.a.
Zmiana sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej w następstwie śmierci ojca
w dniu (...) września 2023 r. nie miała wpływu na treść rozstrzygnięcia. Kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji opiera się bowiem na materiale faktycznym aktualnym na dzień jej wydania. Zmiana sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej
w związku ze śmiercią ojca może być podstawą do wystąpienia z ponownym wnioskiem w trybie art. 83 u.e.r.