III OSK 1967/22

III OSK 1967/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Kotulski
Przemysław Szustakiewicz
Symbol z opisem
6193 Funkcjonariusze Straży Granicznej
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 3452/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-02-21
Skarżony organ
Komendant Straży Granicznej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 1990 nr 78 poz 462
art. 136bm ust. 7 i 8, art. 136bzi ust. 1
Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędziowie sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 3452/21 w sprawie ze skargi K. J. na postanowienie Komendanta Głównego Straży Granicznej z dnia 30 lipca 2021 r. nr 175/21 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia odwołania 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie Komendanta Głównego Straży Granicznej z dnia 30 lipca 2021 r., nr 175/21 2. zasądza od Komendanta Głównego Straży Granicznej na rzecz K. J. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 3452/21 po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. J. (zwanego dalej skarżącym lub obwinionym) na postanowienie Komendanta Głównego Straży Granicznej (zwanego dalej organem odwoławczym lub Komendantem Głównym SG) z dnia 30 lipca 2021 r. nr 175/21 o odmowie przywrócenia terminu do złożenia odwołania od orzeczenia dyscyplinarnego Komendanta Nadodrzańskiego Oddziału Straży Granicznej (zwanego dalej Komendantem Oddziału SG lub organem I instancji) z dnia 30 kwietnia 2021 r. nr 5/21, oddalił skargę.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że orzeczenie, będące przedmiotem złożonego odwołania, zostało doręczone ustanowionemu w postępowaniu dyscyplinarnym obrońcy skarżącego w dniu 12 maja 2021 r., zaś skarżącemu – w dniu 10 maja 2021 r. Natomiast odwołanie od ww. orzeczenia zostało złożone w placówce operatora pocztowego w dniu 19 maja 2021 r., potwierdzeniem czego jest stempel pocztowy zamieszczony na kopercie nadawczej.
Wobec powyższego postanowieniem z dnia 5 lipca 2021 r. Komendant Główny SG odmówił przyjęcia odwołania od ww. orzeczenia, stwierdzając, że wniesione przez obrońcę skarżącego odwołanie od orzeczenia z dnia 30 kwietnia 2021 r. zostało złożone z uchybieniem terminu, o którym mowa w art. 136by ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 305 z późn. zm. – zwanej dalej ustawą o SG).
Organ odwoławczy wyjaśnił, że w dniu 19 lipca 2021 r. skarżący za pośrednictwem operatora pocztowego wystąpił do Komendanta Głównego SG z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia odwołania, wskazując, że o uchybieniu terminu dowiedział się po raz pierwszy z treści postanowienia Komendanta Głównego SG z dnia 5 lipca 2021 r. oraz że uchybienie terminu nastąpiło wyłączenie z winy ustanowionego obrońcy i bez winy obwinionego funkcjonariusza. Do ww. wniosku skarżący dołączył odwołanie od orzeczenia Komendanta Oddziału SG z dnia 30 kwietnia 2021 r.
Komendant Główny SG stwierdził również, że ani skarżący, ani też jego pełnomocnik nie wskazali w przesłanej dokumentacji na fakt zaistnienia jakichkolwiek przeszkód, uniemożliwiających złożenie środka odwoławczego od orzeczenia Komendanta Oddziału SG z dnia 30 kwietnia 2021 r. Powołując przepisy art. 136bzi ustawy o SG oraz art. 126 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (w określonym zakresie) – zwanej dalej K.p.k. Organ odwoławczy podniósł, że ocena zasadności wniosku o przywrócenie terminu zawitego rozpoczyna się od badania przez organ wystąpienia przeszkód lub zdarzeń losowych o charakterze nieprzewidywalnym, uniemożliwiających dokonanie czynności w tym terminie i wpływu tej przeszkody na niezachowanie terminu zawitego.
Komendant Główny SG dodał, że zgodnie z art. 136bm ust. 6 ustawy o SG prawo do korzystania z pomocy obrońcy nie wyłącza osobistego udziału obwinionego funkcjonariusza w postępowaniu dyscyplinarnym, natomiast uprawnienia obrońcy w myśl ust. 4 cyt. przepisu, jeżeli tylko nie zostały ograniczone treścią udzielonego pełnomocnictwa, obejmują możliwość działania w całym postępowaniu dyscyplinarnym. Z uwagi na fakt, że ustawa przewiduje, że doręczenie zaskarżonego orzeczenia skarżącemu i jego obrońcy może mieć i miało miejsce w różnych terminach (art. 136bm ust. 8 ustawy o SG), skarżący i jego obrońca winien zachować ostrożność w zachowaniu terminu do złożenia odwołania. Obwiniony korzystając z usług profesjonalnego pełnomocnika, godzi się aby ten działał w jego imieniu, a w konsekwencji musi również godzić się na konsekwencje podjętych przez pełnomocnika czynności i sposobu ich realizacji. Uchybienie terminu z winy pełnomocnika nie stanowi podstawy do jego przywrócenia tylko z tej przyczyny, że winy w niedochowaniu terminu nie ponosi osobiście strona. Gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, to przy ustalaniu jej winy w niezachowaniu terminu należy mieć na uwadze działania pełnomocnika, który, dopuszczając się negatywnych zaniedbań oraz uchybień, swoim działaniem działa bezpośrednio na szkodę mocodawcy. Uchybienie terminu z winy pełnomocnika jest równoznaczne z winą strony skarżącej. Organ odwoławczy, powołując orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, stwierdził również, że to na profesjonalnym pełnomocniku ciąży szczególny obowiązek dbałości o terminowość i prawidłowość dokonywanych czynności procesowych. W sytuacjach, gdy od prawidłowego dokonania danej czynności zależy dalszy bieg powierzonej pełnomocnikowi sprawy zasadnym jest wymaganie od tego pełnomocnika maksimum staranności. Ponadto, gdy jest to pełnomocnik profesjonalny, przy ocenie możliwości przywrócenia terminu należy uwzględniać wiedzę i konieczność zachowania należytej staranności przez tego pełnomocnika, przy czym od profesjonalnego pełnomocnika wymaga się wyższego stopnia staranności. Nadto zawodowy charakter działalności profesjonalnego pełnomocnika powoduje, że odpowiedzialność pełnomocnika obejmuje działania wszystkich osób, którymi posługuje się wykonując swój zawód.
Zdaniem organu odwoławczego powyższe wyjaśnienia oznaczają, że uchybienie terminu z winy pełnomocnika nie stanowi podstawy do jego przywrócenia tylko z tej przyczyny, że winy w niedochowaniu terminu nie ponosi osobiście strona. Obrońca nie może podejmować działań na szkodę obwinionego funkcjonariusza, stosownie do art. 136bm ust. 5 ustawy o SG, jednakże w rozpatrywanym przypadku nie można mówić o działaniu na szkodę, lecz o zaniechaniu wynikającym z niedochowania należytej staranności, do której zwłaszcza profesjonalny pełnomocnik jest zobligowany.
Komendant Główny SG wskazał też, że wniosku o przywrócenie terminu nie można opierać na tym, że to nie strona, a jej pełnomocnik zaniedbał dokonania czynności procesowej. Co do zasady błędy pełnomocnika obciążają stronę i nie mogą być podstawą do przywrócenia terminu. Co więcej, ani obwiniony funkcjonariusz, ani także jego obrońca nie wykazali zaistnienia jakichkolwiek obiektywnych przyczyn o charakterze od nich niezależnych, których skutkiem było uchybienie terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia dyscyplinarnego. Nadto z wyjaśnień obrońcy wynika, że miał on pełną świadomość doręczenia obwinionemu w dniu 10 maja 2021 r. orzeczenia wydanego w I instancji i pozostawał z nim w bieżącym kontakcie oraz wiedział, w jakiej dacie upływa termin do wniesienia odwołania, zatem w ocenie organu odwoławczego powyższe uchybienie terminu było skutkiem zaniedbania i braku należytej staranności.
Skargę na ww. postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł skarżący, zarzucając naruszenie:
1. przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 i art. 136mb (pisownia oryginalna) ust. 5 ustawy o SG przez błędną wykładnię i niezastosowanie, co w konsekwencji spowodowało błędną wykładnię art. 136by ust. 4 ustawy o SG poprzez odmówienie przez organ przywrócenia terminu do wniesienia przez skarżącego odwołania od orzeczenia Komendanta Oddziału SG z dnia 30 kwietnia 2021 r., w sytuacji gdy skarżący wypełnił obowiązki do przywrócenia tego terminu, złożył nadto właściwe odwołanie w tym samym terminie co wniosek o przywrócenie wskazanego terminu, i uprawdopodobnił, że uchybienie nastąpiło bez jego winy, bo zawinienie było wyłącznie popełnione przez obrońcę, który zobowiązał się dla skarżącego złożyć odwołanie w terminie;
2. przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 136bzb ust. 1 i 2 ustawy SG w zw. z art. 10 § 1 K.p.a. poprzez pozbawienie skarżącego czynnego udziału w postępowaniu przed organem II instancji, gdzie organ ten rozpoznając zasadność do przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od przedmiotowej zaskarżonej decyzji rozpoznawał także nadesłane przez obrońcę pismo z dnia 19 lipca 2021 r. stanowiące wniosek dowodowy, który pozostał bez odpowiedzi, a nadto organ II instancji nie poinformował skarżącego o tym wniosku dowodowym i przeprowadzanych bieżących czynnościach, lecz tylko ograniczył się wyłącznie do wydania orzeczenia w II instancji, czym uniemożliwił skarżącemu tym sposobem czynnego brania udziału w toczącym się postępowaniu;
3. przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 136by ust 4, art. 136bm ust. 6 ustawy o SG w zw. z art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG poprzez błędne twierdzenie organu, że nie ma możliwości przywrócenia terminu, powołując się na szereg orzeczeń z procedury cywilnej czy administracyjnej, m.in.: błędnie powołując się na wyrok WSA w Gorzowie WIkp. z dnia 6 maja 2021 r. sygn. II SA/Go 94/21, czy też postanowienie SN z dnia 15 marca 2000 r. sygn. II CKN 554/00, jak i na postanowienie SN z dnia 30 maja 2007 r. sygn. II CSK 167/07, czy na postanowienie SN z dnia 11 sierpnia 2004 r. sygn. II CZ 86/04, nadto niezasadnie przywołał postanowienie SN z dnia 26 września 2011 r. sygn. II KZ 33/11 w zakresie pouczeń na co skarżący się nie powołuje, w sytuacji gdy organ miał obowiązek stosować uzupełniająco przepisy Kodeksu postępowania karnego do rozwiązania problemu w zakresie przywrócenia terminu, a całkowicie pominął korzystne dla strony orzeczenia: m.in. postanowienie SN z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. II KZ 18/17 (LEX 2342168), oraz z dnia 24 lutego 2011 r. sygn. akt III KZ 4/11 (LEX nr 736770), z którego jednoznacznie wynika, że "Niedotrzymanie terminu zawitego z winy obrońcy stanowi dla oskarżonego (dopisek pełnomocnika skarżącego: tu dotyczy skarżącego) okoliczność niezależną, o której mowa w art. 126 § 1 K.p.k.", co w konsekwencji spowodowało błędną wykładnię art. 136by ust. 4 ustawy o SG oraz przez błędna wykładnię i zastosowanie art. 136bm ust. 8 ustawy o SG, w związku z w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, poprzez przedwczesne wydanie zaskarżonego postanowienia o odmowie przywrócenia terminu do złożenia odwołania, bez wyjaśnienia przyczyn takiego spóźnionego przez obrońcę złożenia odwołania, co w konsekwencji po odwołaniu się przez skarżącego i złożeniu wniosku o przywrócenie terminu spowodowało odmówienie przez organ przywrócenia terminu do wniesienia odwołania przez skarżącego w sytuacji, gdy skarżący wypełnił obowiązki do przywrócenia tego terminu, złożył nadto właściwe odwołanie w tym samym terminie co złożył wniosek o przywrócenie wskazanego terminu, i uprawdopodobnił, że uchybienie nastąpiło bez jego winy.
Na podstawie art. 61 § 2 pkt 1 P.p.s.a. skarżący zwrócił się o wstrzymanie wykonania decyzji, od której strona wniosła odwołanie, jak i wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia, a na wypadek gdyby organ nie uwzględnił tego wniosku, na podstawie art. 61 § 3 P.p.s.a. wniósł, aby sąd administracyjny przychylił się do tego wniosku, ponieważ uwzględnienie skargi skutkować będzie wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonego postanowienia.
W związku z tak postawionymi zarzutami skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego postanowienia, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Oddalając skargę wyrokiem z dnia 21 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 3452/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W uzasadnieniu ww. wyroku, powołując treść 136bm ust. 4, ust. 6 i ust. 8 ustawy o SG oraz art. 136bzi ustawy o SG w zw. z art. 126 § 1 K.p.k. Sąd I instancji stwierdził, że organ odwoławczy wyczerpująco zbadał istotne okoliczności faktyczne związane z rozpoznawaną sprawą, a także, że rozstrzygając sprawę oparł się na materiale prawidłowo zebranym, i dokonał jego wszechstronnej oceny.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zarzucając wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a. polegające na błędnym przyjęciu przez Sąd, że organ w toku postępowania zakończonego decyzją nie naruszył przepisów prawa procesowego, o którym mowa w skardze, poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i niezbadanie materiału dowodowego, błędnie dokonując wykładni art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 i art. 136bm ust. 5 ustawy o SG, przez błędną wykładnię i niezastosowanie, co w konsekwencji spowodowało błędną wykładnię art. 136by ust. 4 ustawy o SG w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a., w sytuacji gdy organ miał obowiązek stosować uzupełniająco przepisy Kodeksu postępowania karnego do rozwiązania problemu w zakresie przywrócenia terminu, a całkowicie pominął korzystne dla strony orzeczenia: m.in. postanowienie SN z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. II KZ 18/17 (LEX 2342168), czy także pominął postanowienie SN z dnia 24 lutego 2011 r. sygn. akt III KZ 4/11 (LEX nr 736770), z którego jednoznacznie wynika, że "Niedotrzymanie terminu zawitego z winy obrońcy stanowi dla oskarżonego (dopisek pełnomocnika skarżącego: tu dotyczy skarżącego) okoliczność niezależną, o której mowa w art. 126 § 1 K.p.k.", a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie przywołał wyroki w zakresie przywracania terminu odnosząc się do postępowania administracyjnego, a nie wg K.p.a. (pisownia oryginalna), gdy procedura przed organem I i II Instancji odbywać się powinna wg przepisów K.p.k., o czym mowa w art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 i art. 136bm ust. 5 ustawy o SG.
Podnosząc ww. zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, o przeprowadzenie rozprawy oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz skarżącego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.
Skarżący kasacyjnie podkreślił, że do postępowania dyscyplinarnego w Straży Granicznej stosuje się posiłkowo przepisy K.p.k. (art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG) i potwierdza to jednolita linia orzecznicza, m.in. postanowienie SN z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. akt II KZ 18/17. Zatem niedotrzymanie terminu zawitego z winy obrońcy stanowi dla oskarżonego okoliczność niezależną, o której mowa w art. 126 § 1 K.p.k. (na gruncie prawa karnego procesowego przesądza o tym postanowienie SN z dnia 24 lutego 2011 r. sygn. akt III KZ 4/11). Skarżący dodał, że "WSA w Warszawie cytował orzeczenia z procedury cywilnej w przedmiocie sprawy, jednakże pominął kluczowy charakter postępowania dyscyplinarnego w Straży Granicznej, na gruncie którego stosować powinno się uzupełniająco przepisy wg procedury k.k.a. (pisownia oryginalna) a nie jak to dowodził WSA w Warszawie orzeczenia z procedury administracyjnej, która w tym szczególnym przypadku postępowania dyscyplinarnego w stosunku do f-szy Straży Granicznej nie ma zastosowania."
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) - zwanej dalej: P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała, z tego też względu przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.
Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 P.p.s.a. I tak przepis art. 174 pkt 1 P.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie: dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach co naruszenie prawa materialnego, przy czym w przypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący kasacyjnie powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.
W skardze kasacyjnej zarzucono jedynie naruszenie przepisów postępowania, a rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga ta zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że postępowanie dyscyplinarne funkcjonariuszy Straży Granicznej co do zasady jest uregulowane w ustawie o Straży Granicznej, do której zostało wprowadzone ustawą z dnia 14 sierpnia 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach dotyczących wsparcia służb mundurowych nadzorowanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych, o zmianie ustawy o Służbie Więziennej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1610). Regulacje w zakresie postępowania dyscyplinarnego miały na celu zagwarantowanie optymalnego przebiegu postępowania dyscyplinarnego i większej skuteczności oddziaływania przełożonych w zakresie zapewnienia odpowiedniego poziomu dyscypliny służbowej; a także ujednolicenie proponowanych rozwiązań w formacjach Policji, Straży Granicznej oraz Służby Ochrony Państwa. Przyjęte rozwiązania całościowo uregulowały przebieg postępowania dyscyplinarnego w stosunku do funkcjonariuszy ww. formacji, przewidując jedynie uzupełniające stosowanie przepisów K.p.k. Zgodnie bowiem z art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG zdanie pierwsze w zakresie nieuregulowanym w niniejszej ustawie do postępowania dyscyplinarnego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego dotyczące porządku czynności procesowych, z wyjątkiem art. 117 i art. 117a, wezwań, terminów, doręczeń i świadków, z wyłączeniem możliwości nakładania kar porządkowych oraz konfrontacji, okazania, oględzin i eksperymentu procesowego.
Dodać należy, że zgodnie z treścią art. 136by ust. 4 ustawy o SG Minister właściwy do spraw wewnętrznych albo Komendant Główny Straży Granicznej odmawia przyjęcia odwołania albo wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w drodze postanowienia, jeżeli odwołanie lub wniosek są niedopuszczalne lub zostały wniesione po terminie. Postanowienie w tej sprawie jest ostateczne. Przepis ten stosuje się odpowiednio do odmowy przywrócenia terminu.
Uzasadniając prawidłowość działań organu odwoławczego w postępowaniu zakończonym postanowieniem o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia odwołania Sąd I instancji odwołał się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniającego postępowanie dyscyplinarne przez pryzmat procedury administracyjnej.
Tymczasem, stosownie do treści art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG, oceniając kwestię dotyczącą przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia wydanego w postępowaniu dyscyplinarnym stosuje się art. 126 § 1 K.p.k. Przepis ten stanowi, że jeżeli niedotrzymanie terminu zawitego nastąpiło z przyczyn od strony niezależnych, strona w zawitym terminie 7 dni od daty ustania przeszkody może zgłosić wniosek o przywrócenie terminu, dopełniając jednocześnie czynności, która miała być w terminie wykonana. Warunkiem merytorycznym uwzględnienia wniosku jest zatem wykazanie, że niedotrzymanie terminu nastąpiło z przyczyn od strony niezależnych. Analiza art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG wskazuje, że zasady przywracania uchybionego terminu w postępowaniu dyscyplinarnym zostały uregulowane odmiennie niż w innych procedurach. Ustawodawca w art. 126 § 1 K.p.k. odwołał się do przyczyn niezależnych od strony a nie okoliczności niezawinionych przez stronę. Warunkiem merytorycznym uwzględnienia wniosku jest zatem wykazanie, że niedotrzymanie terminu nastąpiło z przyczyn od strony niezależnych. Natomiast przywrócenie terminu do wniesienia odwołania może nastąpić tylko wtedy, gdy jednocześnie z wnioskiem zostanie wniesiony dany środek prawny.
Innymi słowy, w postępowaniu dyscyplinarnym, tak jak w postępowaniu karnym, zasady przywracania uchybionego terminu zostały uregulowane nieco odmiennie niż w innych procedurach. W art. 126 § 1 K.p.k. ustawodawca odwołał się do przyczyn niezależnych od strony, a nie okoliczności niezawinionych przez stronę. Takie rozwiązanie jest niewątpliwie świadomym zamysłem racjonalnego ustawodawcy. Przyjąć należy, że jeżeli ustawodawca w postępowaniu karnym i w postępowaniu dyscyplinarnym zamierzałby ograniczyć możliwość przywrócenia uchybionego terminu wyłącznie od wykazania, że strona nie dokonała czynności procesowych bez swej winy, to art. 126 § 1 K.p.k. nadałby identyczną treść jaką na przykład zawiera art. 168 § 1 K.p.c., czy też art. 58 § 1 K.p.a., ewentualnie w ustawie o SG przewidziałby odesłanie do odpowiedniego stosowania w omawianym zakresie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego lub Kodeksu postępowania administracyjnego, a nie Kodeksu postępowania karnego. Skoro ustawodawca zdecydował, że w postępowaniu dyscyplinarnym funkcjonariuszy SG w zakresie dotyczącym między innymi terminów stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego a w Kodeksie tym przedmiotowa instytucja została uregulowana w sposób określony w art. 126 § 1, to oczywistym jest, że przesłanki przywrócenia obwinionemu terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia dyscyplinarnego należy oceniać pod kątem warunków tam sprecyzowanych oraz z uwzględnieniem poglądów orzecznictwa i doktryny wypracowanych na gruncie art. 126 § 1 K.p.k. a nie innych procedur, w tym przepisów postępowania cywilnego. (por wyrok NSA z dnia 16 września 2016 r. sygn. akt I OSK 1287/15, dostępny w CBOiS)
W konsekwencji nie można zaaprobować stanowiska Sądu I instancji oraz Komendanta Głównego SG, że zaniechanie działania obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym i w postępowaniu karnym należy oceniać identycznie jak zaniechanie działania pełnomocnika strony w każdym postępowaniu. Wysuwając takie sugestie nie zauważono, że pełnomocnik strony nie jest ograniczony działaniem na korzyść swego mocodawcy, dlatego też każda jego czynność podjęta w granicach umocowania wywołuje określone skutki prawne, nawet niekorzystne dla strony. Status prawny pełnomocnika strony jest jednak inny niż obrońcy. Obrońcę uznaje się przede wszystkim za przedstawiciela procesowego obwinionego lub oskarżonego. Na obrońcy ciąży nakaz ściśle ukierunkowanego sposobu postępowania. Obrońca powołany jest bowiem do niesienia pomocy obwinionemu lub oskarżonemu. Obowiązek ten powinien on spełniać zgodnie z zasadami prawa procesowego, a zatem zaniedbania lub niewłaściwe wykonywanie obowiązków przez obrońcę nie mogą szkodzić ani obwinionemu ani oskarżonemu, zwłaszcza wówczas, gdy ci żadnej winy w niedopełnieniu obowiązków przez obrońcę nie ponoszą. W art. 136bm ust. 5 ustawy o SG przewidziano, że w postępowaniu dyscyplinarnym obrońca nie może podejmować czynności na niekorzyść obwinionego. Podobną zasadę ustanowiono też w art. 86 § 1 K.p.k., stanowiąc, że obrońca może przedsiębrać czynności procesowe jedynie na korzyść oskarżonego. Z tych względów w orzecznictwie i w piśmiennictwie powszechnie zwraca się uwagę na to, że oskarżony czy obwiniony nie mogą ponosić żadnej winy za zaniedbania swego obrońcy, ponieważ negatywne zachowanie się obrońcy, wyrażające się między innymi w zaniechaniu złożenia środka odwoławczego w terminie zawitym, nie jest równoznaczne z negatywnym zachowaniem się strony. Dlatego przyjąć trzeba, że niedotrzymanie terminu zawitego z winy obrońcy powinno uzasadniać przywrócenie stronie uchybionego terminu. Okoliczność ta stanowi bowiem przyczynę niezależną w rozumieniu w art. 126 § 1 K.p.k., nawet jeżeli wniosek o przywrócenie terminu wnosi w imieniu oskarżonego (obwinionego) obrońca, który terminowi pierwotnie uchybił. Zaniechania obrońcy stanowią zawsze przyczynę niezależną od samego oskarżonego w rozumieniu art. 126 § 1 K.p.k., bez względu na to, czy są skutkiem zaniedbania obrońcy, czy też jego celowego działania, z wyłączeniem jedynie sytuacji, gdy są one efektem uzgodnionej z oskarżonym rezygnacji z podjęcia określonej czynności procesowej (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt V KK 448/07, Lex nr 467450; z dnia 12 stycznia 2009 r., sygn. akt II KZ 70/08, Lex nr 478126; z dnia 24 listopada 1974 r., sygn. akt II KZ 220/73 - OSNKW 1974/3/ 5; z dnia 3 października 1974 r. sygn. akt Z 32/74 - OSNKW 1974/12/ 237; z dnia 10 stycznia 2000 r. sygn. akt IV KKN 32/99, Lex nr 1734691; z dnia 24 lutego 2011 r. sygn. akt III KZ 4/11, Lex nr 736770 (powoływane w skardze kasacyjnej); z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt III KK 87/12, Lex nr 1212370; z dnia 27 stycznia 1994 r., sygn. akt WO 11/94 OSNKW 1994/5-6/36; z dnia 27 października 2014 r., sygn. akt V KZ 34/14, Lex 1523439; z dnia 26 maja 2015 r. sygn. akt IV KZ 24/15, LEX nr 1785833; z dnia 23 maja 2013 r., sygn. akt III KZ 22/13, Lex 1317951.
W rozpoznawanej sprawie niesporne jest, że skarżący w prowadzonym przeciwko niemu postępowaniu dyscyplinarnym ustanowił obrońcę. Nawiązany w ten sposób stosunek obrony obejmował zarówno obronę merytoryczną przed stawianymi obwinionemu zarzutami, jak też obronę proceduralną, czyli wykorzystanie instrumentów procesowych. Skoro obwiniony ustanowił obrońcę, to zasadnie mógł zakładać, że obrońca ten będzie prowadził jego sprawę z należytą starannością, w tym podejmie uzgodnione wcześniej czynności zmierzające do uruchomienia w terminie postępowania odwoławczego.
Dodać trzeba, że choć działania obrońcy nie pozbawiają obwinionego aktywności procesowej, nie oznacza to jednak, że obwiniony zawsze zobligowany jest do działania samodzielnie i niezależnie od swego przedstawiciela procesowego. Nie można zatem oczekiwać by obwiniony sam, niezależnie od obrońcy, musiał dokonywać niezbędnych czynności procesowych z zachowaniem stosownych terminów, niejako nie licząc na ich dokonanie przez swego obrońcę, a w razie uchybienia terminowi do ich przedsięwzięcia zobowiązany był wykazać - dla przywrócenia mu zawitego terminu - leżące tylko po jego stronie, a przy tym niezależne od niego, powody opóźnienia i to z wyłączeniem możliwości powołania się na fakt uchybienia terminowi zawitemu przez jego obrońcę. Podważałoby to w ogóle sens funkcjonowania instytucji obrony (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2008 r. sygn. akt V KK 448/07, Lex 467450 i z dnia 10 stycznia 2000 r. sygn. IV KKN 32/99, Lex 39913).
Z powyższych względów nie można podzielić stanowiska WSA w Warszawie, że odmowa przywrócenia skarżącemu uchybionego terminu była prawidłowa, gdyż podane przez niego okoliczności nie mogły stanowić podstawy do zastosowania wobec niego instytucji przewidzianej w art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 136bzi ust. 1 ustawy o SG. W przedmiotowej sprawie skarżący już we wniosku o przywrócenie uchybionego terminu wskazał, że odwołanie od orzeczenia dyscyplinarnego w jego imieniu miał złożyć ustanowiony przez niego obrońca, którego powiadomił o dacie doręczenia mu orzeczenia. Obrońca przyznał zaś, że zawity termin przekroczył wyłącznie na skutek własnego zaniedbania. Pomimo uzyskania od obwinionego prawidłowych danych oraz potwierdzenia jego chęci złożenia środka zaskarżenia, jak też zapewnienia swego mocodawcy o napisaniu i wysłaniu odwołania w terminie otwartym do wniesienia tego środka odwoławczego, pełnomocnik odwołanie wniósł dopiero 19 maja 2021 r., zamiast w terminie 7 dni od doręczenia obwinionemu w dniu 10 maja 2021 r. wskazanego orzeczenia. Zdaniem obrońcy jego zaniedbania w sprawie są oczywiste, jednakże skutki takich nieprawidłowych działań nie mogą obciążać obwinionego i pozbawiać go możliwości weryfikacji kwestionowanego orzeczenia dyscyplinarnego.
WSA w Warszawie, podobnie jak Komendant Główny SG, nie kwestionował wiarygodności wersji przedstawionej przez skarżącego i jego obrońcę. Ich twierdzenia Sąd I instancji zdyskwalifikował jedynie dlatego, że uznał, iż zaniedbania obrońcy i brak jego należytej staranności w ogóle nie mogą stanowić przesłanki uzasadniającej przywrócenie obwinionemu terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia dyscyplinarnego. Powyższe zapatrywania Sądu I instancji zasadnie zostały zakwestionowane przez skarżącego kasacyjnie. Krytyka takiego stanowiska, zamieszczona w skardze kasacyjnej, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jest w pełni usprawiedliwiona z uwagi na treść omówionego art. 126 § 1 K.p.k. w zw. z art. 135bzi ust. 1 ustawy o SG.
W toku ponownego rozpoznania sprawy organ powinien po raz kolejny rozważyć argumenty zawarte we wniosku skarżącego o przywrócenie mu terminu do wniesienia odwołania, mając na uwadze ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku NSA.
Jedynie porządkowo Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że skoro w postępowaniu dyscyplinarnym dotyczącym funkcjonariuszy SG nie mają zastosowania przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności dotyczące prowadzenia postępowania dowodowego oraz sporządzania uzasadnienia wydanego rozstrzygnięcia, to postawiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni art. 136by ust. 4 ustawy o SG w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3. K.p.a. należy uznać za niezasadny.
Dodać nadto należy, że przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. nie mógł zostać naruszony, ponieważ nie znajdował w sprawie zastosowania. Przedmiotem kontroli jest wyrok oddalający skargę, zatem podstawą prawną działania Sądu I instancji był art. 151 P.p.s.a., a nie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. Ponadto przepis ten ma charakter swoistej "instrukcji" dla sądu, jakiej treści rozstrzygnięcie ma wydać, gdy uzna, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Traktowany jest w orzecznictwie jako przepis o charakterze wynikowym. Może on być tym samym naruszony tylko wówczas, gdy sąd uznając, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, uwzględnia ją. W przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Sąd I instancji uznał, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie i w konsekwencji wydał rozstrzygnięcie polegające na jej oddaleniu. Powyższy błąd sformułowania zarzutu skargi kasacyjnej nie miał jednak decydującego wpływu na ocenę zasadności pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniając skargę kasacyjną, na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok WSA w Warszawie, jak również postanowienie Komendanta Głównego SG z dnia 30 lipca 2021 r. nr 175/21 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.
O kosztach postępowania sądowego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 200 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).