III OSK 1868/23

III OSK 1868/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-04-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-26
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka
Rafał Stasikowski /sprawozdawca/
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1877/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-20
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1877/22 w sprawie ze skargi małoletniego W. C. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 sierpnia 2022 r., nr 992700/620/529/2019-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 20 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1877/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniego W. C. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 sierpnia 2022 r., nr 992700/620/529/2019-SWO, w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku: uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 27 czerwca 2022 r. nr 010000/620/2280/2012/CSW.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Prawomocnym wyrokiem z 11 października 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 989/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzje Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: "Prezes ZUS", "organ") obu instancji w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku trojgu małoletnim dzieciom ubezpieczonego: S. (urodzonemu [...] sierpnia 1997 r.), W. (urodzonemu [...] maja 2006 r.) i J. C. (urodzonej [...] grudnia 2007 r.).
W uzasadnieniu sąd podał, że L. C. (urodzony 4 listopada 1970 r. i zmarły 29 stycznia 2012 r.) ukończył w 1989 r. szkołę zawodową, a potem pracował z przerwami (i odprowadzał składki ubezpieczeniowe) do 1993 r., kiedy to przez okres pięciu lat prowadził własną działalność gospodarczą bez uiszczania składek ubezpieczenia społecznego. Organ stwierdził, iż ten ostatni okres świadczy o lekceważeniu obowiązków ubezpieczeniowych przez L. C., ponieważ nie może zostać usprawiedliwiony jego stanem zdrowia, skoro za całkowicie niezdolnego do pracy uznano ubezpieczonego dopiero od września 2001 r. W ocenie sądu Prezes ZUS rozpoznał sprawę bardzo pobieżnie, nie wyjaśniając istotnych dla jej rozstrzygnięcia zagadnień takich jak okresy zatrudnienia L. C., jego stan zdrowia i związana z tym możliwość świadczenia pracy. Stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy u ubezpieczonego w młodym wieku (31 lat) może bowiem wskazywać na wykrycie u niego nieuleczalnej choroby. To zaś winno skutkować po stronie organu większą ostrożnością i wnikliwością w gromadzeniu materiału dowodowego, zwłaszcza że matka małoletnich dzieci (a zarazem ich przedstawicielka ustawowa) podnosiła w pismach kierowanych do Prezesa ZUS oraz w skardze, iż L. C. cierpiał na nieuleczalną chorobę serca i miał wadę krążenia. Dlatego należy zbadać jaka choroba spowodowała uznanie ojca dzieci za całkowicie niezdolnego do pracy, jak przebiegała ta choroba, czy powstanie całkowitej niezdolności do pracy nie powstało wcześniej niż w 2001 r. i czy nie było poprzedzone okresem częściowej niezdolności do pracy, który mógł ograniczać zdolność podejmowania pracy. Jednocześnie Sąd zwrócił uwagę, że w dokumentach ZUS występuje u ubezpieczonego okres zatrudnienia - po ukończeniu szkoły - przeplatany okresami zasiłku chorobowego i przerwami w pracy.
W toku ponownego rozpoznania sprawy organ przyjął, iż przyczyną niespełnienia przez ojca dzieci warunków do świadczenia w trybie zwykłym były problemy zdrowotne o charakterze przewlekłym (choroba kardiologiczna), które mogły mieć wpływ na brak jego aktywności zawodowej, a na pewno świadczyły o mniejszej atrakcyjności ubezpieczonego jako pracownika dla potencjalnych pracodawców. W konsekwencji decyzją z 12 sierpnia 2014 r., nr 992700/620/277/2013-SWO, Prezes ZUS, w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej: "ustawa FUS"), przyznał rentę rodzinną w drodze wyjątku dla S. C. do 31 sierpnia 2017 r. pod warunkiem kontynuowania nauki oraz dla skarżącego i J. C. – do ukończenia przez nich 16 roku życia.
Wnioskiem z 8 kwietnia 2022 r. A. B. - przedstawicielka ustawowa skarżącego (matka) - zwróciła się do organu o "przedłużenie okresu pobierania renty rodzinnej w drodze wyjątku" do ukończenia przez skarżącego nauki. Wskazała, że [...] maja 2022 r. skarżący kończy 16 lat, a sytuacja materialna rodziny jest na tyle trudna, iż bez tego świadczenia jej dzieci, w szczególności skarżący nie będzie mógł realizować i kontynuować nauki w wybranym profilu. Opisała miesięczne wydatki i dochody rodziny oraz podkreśliła, że skarżący uczy się w klasie sportowej Licem im. [...] w B. i odnosi sukcesy sportowe ([...]).
Decyzją z 27 czerwca 2022 r. Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podniósł, iż z dołączonej do wniosku dokumentacji rentowej wynika, że średni dochód rodziny wynosi 5.704,49 zł brutto, a wykazany średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie to 1.426,12 zł brutto
i przekracza kwotę najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł brutto. Wprawdzie dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Zatem nie można stwierdzić, że skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją przedstawicielka ustawowa zaakcentowała, iż 30 kwietnia 2022 r. straciła pracę w I. G. sp. z o.o. W maju 2022 r. została zatrudniona w B. P. K. sp. z o.o., lecz wobec tego, że przydzielony zakres obowiązków nie pokrywał się z jej kwalifikacjami, pracodawca wypowiedział jej umowę o pracę. Po upływie okresu wypowiedzenia oraz przysługującego urlopu, od 16 lipca 2022 r. matka skarżącego pozostanie bez pracy. Zaznaczyła, iż od maja 2022 r. usilnie poszukuje pracy, jednak ze względu na swój wiek (wkrótce kończy 56 lat) nie może znaleźć zatrudnienia.
Decyzją z 19 sierpnia 2022 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję własną z 27 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego W. C. po zmarłym ojcu L. C.
W uzasadnieniu wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, co rodzi obowiązek rozpatrzenia przede wszystkim spełnienia wskazanych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, iż średni miesięczny dochód czteroosobowej rodziny przedstawicielki ustawowej wynosi 5.819,04 zł brutto (jest to wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia jej męża), a na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1.454,76 zł brutto. Nie został zatem spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie małoletnie dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ zwrócił też uwagę, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego skarżącego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie wniósł skarżący. Skarżący zakwestionował sposób wyliczenia przez organ dochodu na jednego członka rodziny. W tym kontekście podniósł, że dochód ten nie został pomniejszony o alimenty, jakie mąż matki skarżącego – J. O. płaci na dwoje swoich dzieci. Skarżący powołał się na definicję dochodu wynikającą z przepisów ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 2647 ze zm.).
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Uwzględniając skargę, sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzja wydawana na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy FUS ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że ustawodawca wyposażył Prezesa ZUS w kompetencję do samodzielnego ustalenia, czy w jego uznaniu zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za przyznaniem świadczenia w ramach wyjątku. Innymi słowy, działalność organu na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy nie sprowadza się wyłącznie do obliczeń natury rachunkowej, lecz polega na wielopłaszczyznowym i pogłębionym rozeznaniu co do wszystkich okoliczności, które ubiegający się podaje w toku postępowania o świadczenie w drodze wyjątku. W ramach badania legalności decyzji uznaniowej, obowiązkiem sądu jest sprawdzenie nie tylko tego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, lecz również zweryfikowanie, czy w granicach upoważnienia ustawowego zrealizował swoje kompetencje uznaniowe w sposób odpowiadający standardom demokratycznego państwa prawnego, w tym czy realizując te kompetencje respektował konstytucyjne publiczne prawo podmiotowe obywateli do zaopatrzenia społecznego w wysokości określonej w oparciu o materialnoprawne zasady, tj. czy rozstrzygnięcie nie ma charakteru arbitralnego bądź dowolnego. W ocenie sądu pierwszej instancji Prezes ZUS nie wywiązał się z obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem nie ustalił właściwie dochodu czteroosobowej rodziny skarżącego.
Sąd zauważył, że u podstaw odmownych decyzji organu legło ustalenie, że skarżący nie spełnia warunku braku niezbędnych środków utrzymania. W ocenie sądu ustalenie czy zachodzi przesłanka "braku niezbędnych środków utrzymania" wymaga przede wszystkim określenia, w jakiej sytuacji materialnej znajduje się osoba wnioskująca o rentę rodzinną w drodze wyjątku, a następnie porównanie tej sytuacji z wysokością renty rodzinnej, określaną w ustawie jako minimalna. Metodą ustalenia sytuacji materialnej co do zasady jest określenie dochodów poszczególnych członków rodziny, zsumowanie ich, a następnie podzielenie otrzymanej wielkości przez liczbę członków w rodzinie. W tym zakresie organy korzystają z warsztatu legislacyjnego
i praktycznego, wypracowanego na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej: "u.ś.r."). Metoda taka jest powszechnie stosowana w obrocie prawnym i nie budzi wątpliwości. Otrzymaną w ten sposób wielkość należy porównać z wysokościami świadczeń, określanymi w ustawie emerytalnej jako najniższe. Kwestię tę regulują przepisy art. 85 ust. 1 i 2 ustawy FUS, określające kwoty najniższej renty z tytułu niezdolności do pracy, emerytury oraz renty rodzinnej. W dacie wydania przez organ decyzji w obu instancjach (27 czerwca 2022 r. i 19 sierpnia 2022 r.) wysokość ww. świadczeń wynosiła 1.338,44 zł brutto. Sąd jednocześnie w pełni podzielił stanowisko organu, że brak niezbędnych środków otrzymania nie oznacza tego samego co brak wystarczających środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest bowiem uzależnione wyłącznie od potrzeb majątkowych osoby ubiegającej się o świadczenie oraz jej wydatków, zaś celem tego świadczenia jest zapewnienie egzystencji wnioskodawcy jedynie w wymiarze minimalnym.
Sąd pierwszej instancji zgodził się z zarzutem skargi odnośnie do błędu polegającego na zaliczeniu do dochodu kwoty 1.200 zł stanowiącej wysokość alimentów zasądzonych na rzecz synów męża przedstawicielki ustawowej. Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r., przez dochód należy rozumieć m.in. inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, w tym również alimenty na rzecz dzieci. W myśl art. 3 pkt 3 u.ś.r. dochód rodziny oznacza sumę dochodów członków rodziny. Interpretacja przywołanych regulacji doprowadziła sąd do wniosku, że wolą ustawodawcy jest co do zasady konieczność wliczania alimentów przyznanych na rzecz dzieci do ogólnego dochodu rodziny, co oznacza, iż będą one rzutowały na wysokość dochodów poszczególnych członków rodziny, nawet tych, na rzecz których alimenty nie zostały przyznane. Automatyzm przedstawionej metody obliczania dochodu poszczególnych członków rodziny wzbudził jednak wątpliwości sądu. Przepis art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) przewiduje, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Natomiast wedle art. 135 § 1 ww. ustawy zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Analiza przywołanych przepisów prowadzi do wniosku, iż świadczenie alimentacyjne ma charakter zindywidualizowany i skonkretyzowany, a jego celem jest zapewnienie środków utrzymania i wychowania określonej osoby. Skutkiem tego jest – co do zasady – brak możliwości przeznaczania kwoty zasądzonej tytułem alimentów na cele inne aniżeli związane z utrzymaniem i wychowaniem beneficjenta przedmiotowego świadczenia.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji automatyczne zaliczenie kwoty alimentów na rzecz dzieci małżonka matki skarżącego do dochodów rodziny zwiększa wysokość dochodów przypadających na rzecz jednego członka, co w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy jest - w ocenie sądu - krzywdzące dla małoletniego skarżącego starającego się o rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Sąd nakazał organowi, aby ten, ponownie rozpoznając sprawę, uwzględnił powyższe rozważania, w szczególności dokonał obliczenia średniego dochodu małoletniego skarżącego wedle wskazań sądu.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej "p.p.s.a."), uchylił obie decyzje Prezesa ZUS.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Prezes ZUS, zaskarżając wyrok w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto zrzekł się rozprawy. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy FUS poprzez przyjęcie, że organ nie zastosował w zakresie ustalenia wysokości "niezbędnych środków utrzymania" przepisu art. 3 pkt 3 lit. c oraz art. 3 pkt 3 u.ś.r., podczas gdy ani przepisy ustawy FUS ani przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1115) nie zawierają odwołania (odesłania) w tym zakresie do przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych;
2) na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy tj. nie ustalił właściwie dochodu czteroosobowej rodziny skarżącego, podczas gdy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, tj. prawidłowo ustalił wysokość dochodu czteroosobowej rodziny małoletniego skarżącego i nie miał podstawy prawnej do zastosowania w zakresie ustalenia wysokości "niezbędnych środków utrzymania" przepisu art przepisu art. 3 pkt 3 lit. c oraz przepisu art 3 pkt 3 u.ś.r., gdyż ani przepisy ustawy FUS ani przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawierają odwołania (odesłania) w tym zakresie do przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Niniejsza sprawa zastała rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., bowiem organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżący, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał jej przeprowadzenia
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Wyjątkiem od tej zasady jest obowiązek wzięcia z urzędu pod uwagę jedynie okoliczności wymienionych w § 2 art. 183 p.p.s.a., stanowiących podstawę nieważności postępowania. W rozpoznawanej sprawie przesłanki nieważności postępowania nie występują. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten uprawniony jest bowiem jedynie do zbadania czy postawione w skardze kasacyjnej zarzuty polegające na naruszeniu przez wojewódzki sąd administracyjny konkretnych przepisów prawa w rzeczywistości zaistniały. Nie ma on natomiast prawa badania czy w sprawie wystąpiły inne niż podniesione w skardze kasacyjnej naruszenia prawa, które mogłyby prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. Zakres kontroli wyznacza zatem sam autor skargi kasacyjnej, wskazując które normy prawa i w jaki sposób zostały naruszone.
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie organ oparł skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów prawa materialnego poprzez błędną ich wykładnię, jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania.
W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego przez błędną ich wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do podstawowej kwestii w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd wykładni art. 83 ust. 1 ustawy FUS.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że powyższy przepis formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zatem brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W niniejszej sprawie organ odmówił skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, bowiem ustalił, że średni miesięczny dochód czteroosobowej rodziny skarżącego wynosi 5.819,04 zł brutto (jest to wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia męża matki skarżącego), a na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1.454,76 zł brutto, co oznacza, że w sprawie nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie małoletnie dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
W ocenie Sądu pierwszej instancji organ nieprawidłowo wyliczył dochód rodziny, gdyż "z pokrzywdzeniem" małoletniego skarżącego nie odliczył od tego dochodu alimentów, które co miesiąc w łącznej kwocie 1200 zł płaci mąż matki skarżącego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym zakresie nie jest trafne.
W pierwszym rzędzie należy przyznać, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, że sprawy świadczeń w drodze wyjątku wymagają indywidualnego, wielopłaszczyznowego i pogłębionego rozeznania co do wszystkich okoliczności, które ubiegający się podaje w toku postępowania o świadczenie w drodze wyjątku, zaś działalność organu nie sprowadza się wyłącznie do obliczeń natury rachunkowej. Niemniej zdaniem Sądu kasacyjnego powyższe prawidłowe stanowisko doprowadziło Sąd pierwszej instancji do błędnego wniosku, że w okolicznościach niniejszej sprawy organ powinien w inny sposób ustalić średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie skarżącego, tj. odliczyć od niego kwoty wydatkowane na alimenty przez męża matki skarżącego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, że zawarta w powołanym przepisie art. 83 ust. 1 ustawy FUS przesłanka "braku niezbędnych środków utrzymania" nie została sprecyzowana przez ustawodawcę. Jednakże w judykaturze wypracowane zostało stanowisko, że metodą wyjaśnienia tego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym (por. wyroki NSA: z 15 czerwca 2023 r., III OSK 126/22; z 7 października 2021 r., I OSK 4478/21; z 15 listopada 2012 r., I OSK 2248/12; z 19 maja 2011 r., I OSK 292/11, z 27 września 2006 r., I OSK 1112/06 – publik. CBOSA). Za uzasadnione należy uznać odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, bowiem takie, co do zasady, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Przy czym chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Ponadto przedstawione wyżej odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia stanowi możliwie najbardziej zobiektywizowany, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Nie można bowiem zapominać, że w większości przypadków osoby ubiegające się o świadczenia w drodze wyjątku znajdują się w szczególnej sytuacji. W związku z tym warunki, na jakich przyznawane są tego rodzaju świadczenia, muszą opierać się na w miarę przejrzystych i jednakowych dla wszystkich zasadach, a odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się spełniać takie kryteria. Natomiast takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków. Gdyby bowiem przyjąć inaczej, to organ w tego typu sprawach byłby obowiązany do analizowania każdego wydatku rodziny i oceniania go pod kątem niezbędności, co w istocie byłoby analogiczne do oceny "usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego", o których mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, która to ocena z założenia jest subiektywna.
Z uwagi na charakter przedmiotowego świadczenia należy podzielić ww. linię orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którą postępowanie
w sprawie przyznania tego świadczenia powinno zostać oparte o kryteria możliwie jak najbardziej obiektywne, co wiąże się zasadniczo z przyjęciem, że od dochodu rodziny obliczonego na potrzeby przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" nie należy odliczać poszczególnych wydatków, w tym wydatków zawiązanych z obowiązkiem alimentacyjnym, z uwzględnieniem wyjątkowych okoliczności indywidualnej sprawy. Sąd miał na uwadze, że w wyroku z 31 stycznia 2023 r., III OSK 7483/21, Naczelny Sąd Administracyjny zajął odmienne stanowisko, lecz znajdywało to uzasadnienie w wyjątkowych, indywidualnych i konkretnych realiach sprawy.
W związku z powyższym, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie znajduje więc uzasadnienia w okolicznościach niniejszej sprawy przyjęcie, że wydatkowanie części dochodu w rodzinie na alimenty powinno być uwzględnione przy obliczaniu tego dochodu. Rację ma bowiem organ, że ustawa FUS w zakresie pojęcia dochodu, sposobu jego obliczania nie odsyła do ustawy o świadczeniach rodzinnych, która zawiera szczególne rozwiązania na potrzeby właśnie tej ustawy i nie sposób bez szczególnego uzasadnienia ich przenosić na grunt postępowania w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Sąd pierwszej instancji, zajmując odmienne stanowisko, naruszył więc art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy FUS.
Konsekwencją naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego było naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy. Sąd ten błędnie bowiem uznał, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy tj. nie ustalił właściwie dochodu czteroosobowej rodziny skarżącego, podczas gdy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, tj. prawidłowo ustalił wysokość dochodu czteroosobowej rodziny małoletniego skarżącego, czym naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. W okolicznościach niniejszej sprawy organ prawidłowo zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i ustalił właściwie dochody rodziny skarżącego. Średni miesięczny dochód czteroosobowej rodziny skarżącego na dzień złożenia wniosku wynosił 5.819,04 zł brutto, a na jedną osobę w rodzinie przypadała kwota 1.454,76 zł brutto, która to przekraczała kwotę minimalnego świadczenia określoną w art. 85 ust. 2 ustawy FUS (1.338,44 zł brutto). W tej sytuacji organ prawidłowo uznał, że w sprawie skarżący nie spełniał przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" i odmówił mu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, zaś Sąd pierwszej instancji nietrafnie doszedł do odmiennego wniosku i niezgodnie z prawem uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 27 czerwca 2022 r.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny uchylił w całości zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i wobec dostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 i art. 193 p.p.s.a., oddalił skargę.