III OSK 1495/21

III OSK 1495/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2021-01-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Andrzej Jurkiewicz
Jolanta Sikorska /przewodniczący/
Małgorzata Masternak - Kubiak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 1804/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-01-10
Skarżony organ
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 690
art. 4 pkt 2
Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych - tekst  jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/18 w sprawie ze skargi W. J. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/18, po rozpoznaniu skargi W. J. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] marca 2018 r. nr [...].
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji wnioskiem z dnia [...] września 2017 r. W. J. zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - dalej: "IPN" o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 690) – dalej: "ustawa o działaczach opozycji".
Po rozpatrzeniu wniosku Prezes IPN wydał decyzję nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawa o działaczach opozycji.
Pismem z dnia [...] marca 2018 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku podał, że był działaczem NSZZ Solidarność w latach 1980-1981. Wyjaśnił, że nie miał żadnych kontaktów i spotkań z funkcjonariuszami SB oraz Milicji poza sytuacjami, w których Milicja i SB dokonywała rewizji w Jego mieszkaniu. Oświadczył również, że nigdy nie był tajnym współpracownikiem SB i nigdy nie informował żadnych służb PRL o swojej działalności w Solidarności.
Prezes IPN po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] maja 2018 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2018 r. Organ wskazał, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono następujące zapisy archiwalne dotyczące skarżącego: zapisy w dzienniku rejestracyjnym b. WUSW [...], sygn. akt IPN [...], z których wynika, że ww. w dniu [...] grudnia 1981 r. został zarejestrowany przez Wydział VI do numeru [...] jako TW (tajny współpracownik) pseudonim "[...]"; w dniu [...] czerwca 1983 r. przerejestrowany przez Rej. [...]. W dniu [...] września 1986 r. sprawę zdjęto z ewidencji, a akta przekazano do archiwum do numeru [...]. Z zapisów w dzienniku archiwalnym teczek personalnych i wyeliminowanej agentury WUSW [...] (sygn. IPN [...]) wynika, że w dniu [...] września 1986 r. do archiwum została przekazana przez "[...]" jedna teczka personalna dot. skarżącego ps. "[...]". W archiwum IPN odnaleziono także teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim "[...]" dot. skarżącego (sygn. IPN [...]). W części III zatytułowanej "[...]" znajduje się informacja sporządzona przez funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa", że w dniu [...] grudnia 1981 r. podczas rozmowy "pozyskaniowej" skarżący wyraził zgodę na współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa i w trakcie rozmowy przekazał informacje na temat sytuacji w NSZZ "Solidarność". Funkcjonariusz podał, że "wymienionego zaangażowano do współpracy na podstawie poczucia współodpowiedzialności za ład i porządek publiczny. Ze względów operacyjnych czasowo zrezygnowano z pobrania pisemnego zobowiązania. Nadano mu pseudonim "[...]". W trakcie spotkania ustalono także w jaki sposób tajny współpracownik będzie kontaktował się z funkcjonariuszem prowadzącym. W teczce personalnej znajduje się też Raport funkcjonariusza prowadzącego z dnia [...] grudnia 1981 r. z pozyskania w dniu [...] grudnia 1981 r. skarżącego do współpracy w charakterze tajnego współpracownika. W raporcie podano, że w czasie rozmowy "pozyskaniowej" omówiono z TW warunki współpracy i terminy spotkań, a informację z tej rozmowy umieszczono w teczce pracy. Ze spotkania, które odbyło się w dniu [...] grudnia 1981 r. funkcjonariusz prowadzący sporządził także notatkę służbową, w której podał, że w trakcie rozmowy W. J. zobowiązał się do współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa w celu zwalczania wszelkich negatywnych zjawisk występujących w środowisku wiejskim i w NSZZ [...] w przypadku reaktywowania jej działalności. Pisemnego zobowiązania nie złożył, ponieważ stwierdził, że u niego "słowo znaczy więcej niż inne oświadczenie". W teczce personalnej znajduje się także "Charakterystyka TW ps. [...] nr rej [...]" z dnia [...] maja 1985 r., w której oficer prowadzący podał, że TW ps. "[...]" został pozyskany w dniu [...] grudnia 1981 r. na podstawie materiałów obciążających. Początkowo współpraca układała się pozytywnie i odbyto z nim kilkanaście spotkań. W aktach znajduje się też "Protokół [...]" z dnia [...] stycznia 1986 r., w którym podano, że w dniu [...] stycznia 1986 r. zniszczono dokumenty znajdujące się w teczce pracy TW "[...]", wraz "z zawartymi w niej doniesieniami w ilości 25 kart". Organ wskazał zatem, że ponowna analiza akt sprawy daje podstawy do stwierdzenia, że w odniesieniu do skarżącego zachowały się dokumenty, o których mowa w art. 4 pkt. 2 ustawy o działaczach opozycji, a tym samym nie ma podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Niezgadzając się z powyższym orzeczeniem skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi podniósł, że jego zdaniem Prezes IPN odmawiając mu przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej brał pod uwagę jedynie dokumenty wytworzone przez SB i sfałszowane na ich wewnętrzny użytek a pominął fakt oświadczenia skarżącego, że te dokumenty nie były pisane i podpisane jego ręką. Podniósł także, że nie był nigdy tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji wnosząc o jej oddalenie.
Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za zasadną. W jego ocenie zaskarżona decyzja Prezesa IPN z dnia [...] czerwca 2018 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a naruszenie to miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz wymogu przedstawienia rzetelnej argumentacji na poparcie stanowiska organu, a więc zasad wynikających z art. 80 i 107 § 3 K.p.a. doprowadziło do wydania negatywnej dla skarżącego decyzji mimo, że zdaniem Sądu meriti, nie zaistniała przesłanka negatywna zawarta w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Organ tym samym niezasadnie wydał negatywne dla skarżącego rozstrzygnięcie.
Jak wskazał Sąd Wojewódzki w sprawie nie jest sporne odnalezienie w wyniku kwerendy zasobów archiwalnych ww. zapisów dotyczących skarżącego. Skarżący w skardze zaprzeczył jednak, aby był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa i aby wytworzył lub by jakiekolwiek dokumenty zostały wytworzone przy jego współudziale w charakterze tajnego współpracownika z organami bezpieczeństwa państwa, podkreślając jednocześnie, że od dnia [...] grudnia 1981 r. zakończył działalność w ZZ Solidarność [...] i od tej pory nie posiadał żadnych informacji na temat związku. W przedmiotowej sprawie organ przytoczył jakie dokumenty zostały odnalezione w archiwum IPN oraz wskazał, że informacja sporządzona przez funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa zawarta w teczce personalnej tajnego współpracownika ps. "[...]" dot. skarżącego (sygn. IPN [...]) w części III zatytułowanej "[...]" została wytworzona przy udziale skarżącego, (na podstawie informacji uzyskanej od skarżącego podczas werbunku na tajnego współpracownika), a zestawienie jej treści z zapisami ewidencyjnymi tj. z dziennikiem rejestracyjnym b. WUSW w [...] (sygn. akt IPN [...]) oraz z dziennikiem archiwalnym teczek personalnych i wyeliminowanej agentury sygn. [...] (sygn. IPN [...]), wskazuje na wytworzenie dokumentu w ramach działań operacyjnych związanych ze zdobywaniem informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, co oznacza, że dokument ten wypełnia dyspozycję art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach jako dokument wytworzony przy udziale skarżącego w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego współpracownika organów bezpieczeństwa państwa.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji odnalezione w zasobach IPN dokumenty (opisane powyżej, których uwierzytelnione kopie znajdują się w aktach sprawy), w tym w szczególności wskazany przez organ "[...]", nie wykazują związku pomiędzy wytworzeniem dokumentów, udziałem skarżącego w ich wytworzeniu i kwalifikacją tej czynności jako wykonywanej w ramach jego działania w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa i przydatnością dokumentów do operacyjnego zdobywania informacji przez organy bezpieczeństwa. Wynikająca z dokumentów rola kontaktu operacyjnego odpowiada charakterowi działań tajnego informatora przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, dlatego też nie ma znaczenia, że w przepisie (art. 4 pkt 2 w/w ustawy) nie użyto identycznego pojęcia jak występujące w dokumentach służb bezpieczeństwa. Wyszczególnione dokumenty wskazują niewątpliwie, że skarżący był traktowany przez służbę bezpieczeństwa jako informator przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Co istotne odnalezione dokumenty, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, mają wyłącznie charakter adnotacji ewidencyjnych, a więc takich, które związane są z wewnętrznym systemem organizacji urzędu służby bezpieczeństwa i w ramach tego systemu organizacji zostały wytworzone. W oczywisty sposób zostały więc wytworzone przez pracowników tej instytucji. W ocenie Sądu Wojewódzkiego organ nieprawidłowo ocenił, że materiał dowodowy w postaci odnalezionych dokumentów stanowiących adnotacje w urządzeniach ewidencyjnych lub adnotacje funkcjonariuszy organu bezpieczeństwa państwa stanowią wystarczającą podstawę do oceny, że adnotacje te zostały wytworzone przy udziale skarżącego. To zdaniem Sądu pierwszej instancji wyraz dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, bowiem brak jest jakichkolwiek innych dokumentów, które po zestawieniu ich treści z wytworzonymi przez pracowników urzędu służby bezpieczeństwa własnymi adnotacjami ewidencyjnymi wskazywałyby na rolę skarżącego w powstaniu dokumentów służących określonemu celowi tj. operacyjnemu zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. W szczególności wskazywany przez organ dokument – "[...]" oraz uczynione w nim adnotacje jedynie przez funkcjonariusza przy braku podpisania tego dokumentu przez skarżącego i braku innych dokumentów, z których wynikałoby, że skarżący jako tajny współpracownik faktycznie przekazywał informacje na temat ZZ Solidarność [...] nie wykazują, aby dokument ten wytworzony został przy współudziale skarżącego jako tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.
Sąd Wojewódzki wskazał, że analiza stanu zasobów archiwalnych pod takim kątem, a więc istnienia dowodów stanowiących ślad współpracy i wykonywania czynności oczekiwanych od tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, nie może sprowadzać się wyłącznie do ustalenia istnienia jakichkolwiek dokumentów dotyczących wnioskodawcy sugerujących możliwość jego współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Dokumenty, które mają znaczenie muszą być dokumentami wytworzonymi przez wnioskodawcę lub "współtworzonymi", w określonych warunkach, a więc w ramach czynności tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa i służyć operacyjnemu zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa.
W ocenie Sądu Wojewódzkiego istniejące w zasobach archiwalnych IPN dokumenty stanowiące adnotacje ewidencyjne oraz notatki funkcjonariuszy SB, dotyczyły osoby o danych personalnych odpowiadających osobie skarżącego, wskazywały na założenie teczki personalnej, jednak nie odzwierciedlają w sposób dostateczny udziału skarżącego w powstaniu zarówno tych dokumentów, ani jakichkolwiek innych.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji z powodu braku możliwości, ustalenia w oparciu o odnalezione w zasobach IPN dokumenty, obiektywnego związku, nawet pośredniego między aktywnością skarżącego, a powstaniem tych dokumentów, nie jest zasadna ocena, że dokumenty stanowiące materiał dowodowy spełniają przesłanki określone w art. 4 pkt 2 ustawy.
Mając powyższe na uwadze Sąd Wojewódzki, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a.", orzekł jak w sentencji.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości zarzucił naruszenie:
1) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji w związku z art. 145 § 1 pkt 1 a) P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że:
- zapis w dzienniku rejestracyjnym b. WUSW [...], sygn. akt IPN [...], z których wynika, że ww. w dniu [...] grudnia 1981 r. został zarejestrowany przez Wydział VI do numeru [...] jako TW (tajny współpracownik) pseudonim "[...]"; w dniu [...] czerwca 1983 r. przerejestrowany przez Rej. [...]; w dniu [...] września 1986 r. sprawę zdjęto z ewidencji, a akta przekazano do archiwum do numeru [...]; nie zostały wytworzone przy współudziale Pana W. J. podczas kiedy z ich treści wynika, że został zarejestrowany jako TW o ps. "[...]";
- zapis w dzienniku archiwalnym teczek personalnych i wyeliminowanej agentury WUSW [...] (sygn. IPN [...]) - nie zostały wytworzone przy udziale skarżącego, podczas kiedy wynika z niej, że w dniu [...] września 1986 r. do archiwum została przekazana przez "[...]" jedna teczka personalna tajnego współpracownika o ps. "[...]" dot. Pana W. J.;
- teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim "[...]" dot. W. J. (sygn. IPN [...]) w części III zatytułowanej "[...]" znajduje się informacja sporządzona przez funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa", że w dniu [...] grudnia 1981 r. podczas rozmowy "pozyskaniowej" W. J. wyraził zgodę na współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa i w trakcie rozmowy przekazał informacje na temat sytuacji w NSZZ "Solidarność", nie zostały wytworzone przy udziale skarżącego podczas kiedy, w teczce personalnej znajduje się też Raport funkcjonariusza prowadzącego z dnia [...] grudnia 1981 r. z pozyskania w dniu [...] grudnia 1981 r. ob. W. J. do współpracy w charakterze tajnego współpracownika, natomiast w raporcie podano, że w czasie rozmowy "pozyskaniowej" omówiono z TW warunki współpracy i terminy spotkań, a informację z tej rozmowy umieszczono w teczce pracy, a ze spotkania, które odbyło się w dniu [...] grudnia 1981 r. funkcjonariusz prowadzący sporządził także notatkę służbową, w której podał, że w trakcie rozmowy W. J. zobowiązał się do współpracy;
- podczas, gdy z wiedzy historycznej wynika, że organy bezpieczeństwa państwa nie dokonywały fikcyjnych rejestracji osobowych źródeł informacji lub tajnych współpracowników bez ich zgody i wiedzy;
2) przepisu art. 145 § 1 pkt 1 c) P.p.s.a. w związku z art. art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji poprzez przyjęcie, że organ nieprawidłowo zastosował przepis art. 4 ustawy o działaczach opozycji, podczas gdy wydanie jakiejkolwiek decyzji (pozytywnej lub negatywnej) następuje na podstawie art. 4, w szczególności art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, co oznacza, że organ prawidłowo zastosował materialny przepis art. 4 ustawy o działaczach opozycji;
3) przepisu art. 145 § 1 pkt 1 c) P.p.s.a. w związku z art. art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji oraz art. 80 i 107 § 3 K.p.a. poprzez przyjęcie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. wynikającej z art. 80 K.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów oraz wynikającego z art. 107 § 3 K.p.a. wymogu przedstawienia rzetelnej argumentacji na poparcie stanowiska organu, podczas gdy Prezes IPN wydając decyzję właściwie ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz drobiazgowo uzasadnił swoje stanowisko przyjmując, że wymienione w pkt 1 dokumenty dotyczące W. J. zostały wytworzone przy udziale skarżącego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie na podstawie art. 185 P.p.s.a. oraz zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Nadto na podstawie art. 176 § 2 P.p.s.a. skarżący kasacyjnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano przede wszystkim, że chybiona jest teza sądu administracyjnego, iż znajdujące się w archiwum IPN zapisy ewidencyjne/dokumenty dotyczące skarżącego nie zostały wytworzone przy jego udziale. Organy bezpieczeństwa państwa nie prowadziły fikcyjnej rejestracji, gdyż wprowadzałoby to swoisty bałagan w prowadzonych archiwach i rejestrach. Fakt rejestracji danej osoby w ewidencji, założenie jej teczki personalnej i teczki pracy oznacza, że dokumenty te (ewidencyjne) zostały wytworzone w ramach czynności wykonywanych przy udziale danej osoby w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Jak zostało wskazane powyżej brak jest podstaw to twierdzenia, że organy bezpieczeństwa państwa prowadziły pozorną ewidencję tajnych współpracowników lub informatorów. Całokształt materiału dowodowego, o którym mowa w art. 80 K.p.a. nie ograniczył się wbrew twierdzeniu Sądu do odnalezionych w archiwum IPN zapisów ewidencyjnych lecz również teczki personalnej skarżącego. Ustawodawca wymaga, aby w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez stronę lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Jedynym środkiem dowodowym są więc znajdujące się w archiwum dokumenty o określonych cechach. Decyzja Prezesa IPN wydawana w trybie art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji jest wydawana wyłącznie na podstawie odnalezionych w archiwum dokumentów. Dlatego też Prezes IPN nie naruszył przepisu art. 80 ani art. 107 § 3 K.p.a. ponieważ uwzględniając zasady logiki, doświadczenia życiowego i wiedzy historycznej uznał, że zapisy ewidencyjne dotyczące skarżącego uzasadniają uznanie, że zostały one wytworzone przy jego udziale.
W odpowiedzi na zawiadomienie skierowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w trybie art. 15zzs(4) ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, 567, 568, 695, 875) strony postępowania wyraziły zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie należy wyjaśnić, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której podstawy zostały ujęte w art. 183 § 2 P.p.s.a., jak też podstawy odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania przed sądem wojewódzkim (art. 189 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie nie występują te przesłanki, zatem Naczelny Sąd Administracyjny był związany zarzutami skargi kasacyjnej.
Zgodnie z art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.
Zasadnicze znaczenie w tej sprawie ma odpowiedź na pytanie, czy dokumenty znajdujące się w archiwum IPN i dotyczące skarżącego, mogły być uznane za dokumenty wytworzone przez niego lub przy jego udziale i to w ramach czynności, o których stanowi przepis art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Wojewódzki, że organ dokonał niedopuszczalnego, w tym stanie prawnym i faktycznym, domniemania, przyjmując, że zapisy znajdujące się w archiwum, mieszczą się w kategorii dokumentów, o których stanowi art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zapisy te mogą co najwyżej świadczyć o pewnym prawdopodobieństwie współpracy (dowody pośrednie), jest to jednak niewystarczająca przesłanka do odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych w rozumieniu art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji.
Wbrew zarzutom i argumentom skargi trzeba zgodzić się z oceną pawaną, zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że: "z wiedzy historycznej wynika, że organy bezpieczeństwa państwa nie dokonywały fikcyjnych rejestracji osobowych źródeł informacji lub tajnych współpracowników bez ich zgody i wiedzy". Doświadczenie życiowe i wynikająca z niego wiedza o działaniach organów służby bezpieczeństwa nie pozwala na tak jednoznaczną ocenę kwestii rejestracji przez te organy osobowych źródeł informacji lub tajnych współpracowników. Przeciwnie, doświadczenie życiowe wskazuje na konieczność bardzo ostrożnego podchodzenia do oceny działalności służby bezpieczeństwa i sporządzanej przez nią dokumentacji. Krytyczna ocena tej działalności nie pozwala bowiem wykluczyć ewentualnych nieprawidłowości (i to nawet bardzo poważnych) w sporządzaniu przez tę służbę dokumentów. Nie można przecież wykluczyć fikcyjnej rejestracji osobowych źródeł informacji lub tajnych współpracowników w celu np. ukrycia prawdziwych danych osób pozyskanych do współpracy, bądź uzyskiwania środków materialnych rzekomo przekazywanych fikcyjnie zarejestrowanym osobom (por. wyrok NSA z dnia 18 listopada 2020 r., sygn. akt II OSK 1961/18, dostępny, [w:] CBOSA).
Skarżący kasacyjnie organ zarzuca wadliwą wykładnię art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. reguluje podstawy uwzględnienia skargi na decyzje, stanowiąc, że sąd uchyla decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Rodzajem naruszenia przepisu prawa materialnego, które wypełnia przesłankę uchylenia decyzji jest oparcie rozstrzygnięcia sprawy na wadliwej wykładni. Wykładnia językowa jest jednym z rodzajów wykładni, która jednak, z uwagi na przyjęte wartości konstytucyjne, a zwłaszcza wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego, wymaga uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej. W procesie wykładni art. art. 4 pkt 2 trzeba bowiem uwzględnić wartości, które legły u podstaw uchwalenia ustawy o działaczach opozycji, a zawarte w preambule do ustawy: "Uznając szczególne zasługi dla Polski tych jej obywateli, którzy w latach 1956-1989 z narażeniem własnego życia, wolności, majątku lub praw pracowniczych angażowali się w działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub byli z tych powodów represjonowani, uchwala się, co następuje". W unormowaniu hipotetycznego stanu faktycznego art. 4 pkt 2 ustawy ewidentnie zawarta jest indywidualizacja udziału osoby ubiegającej się o status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej w wytworzeniu dokumentów przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Przyjęcie tylko językowej wykładni bez uwzględnienia celu unormowania hipotetycznego stanu faktycznego, jest naruszeniem powołanego przepisu przez błędną wykładnię mającą wpływ na wynik sprawy. Wyłącza bowiem przyjęcie, że można uznać, bez dokonania indywidualizacji, czynności, zapisy ewidencyjne, jako dokumenty potwierdzające wykluczenie podstaw do potwierdzenia statusu osoby działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej.
Na podstawie dokumentów wskazanych w skardze nie można uznać, że zostały one wytworzone przy udziale skarżącego, a w szczególności w ramach czynności wykonywanych przez skarżącego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Powyższe dokumenty są tylko adnotacjami ewidencyjnymi, które potwierdzają rejestrację skarżącego, lecz nie pozwalają na przyjęcie domniemania prawnego, że skarżący brał czynny udział w tej rejestracji i po jej dokonaniu wykonywał jakiekolwiek czynności jako tajny informator lub pomocnik przy zdobywaniu informacji. Ustawodawca bowiem jednoznacznie uzależnił uzyskanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych od braku w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej dokumentów bezpośrednio świadczących o współpracy zainteresowanego z aparatem bezpieczeństwa (zob. wyrok NSA z dnia 22 października 2019 r., sygn. akt II OSK 1831/19, LEX nr 2744635).
Z tych względów zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługiwały na uwzględnienie. Sąd Wojewódzki dokonał prawidłowej wykładni art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji i na tej podstawie uchylił zaskarżoną decyzję, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. Organ również nieprawidłowo zastosował art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, ponieważ dokonał niewłaściwej oceny dowodów zgromadzonych w postępowaniu (art. 80 K.p.a.), w świetle ustawowych przesłanek potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Oznacza to, że Sąd Wojewódzki trafnie powołał jako podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji także art. 145 § 1 pkt 1 c) P.p.s.a.
Z tych względów i na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.