III OSK 1402/21

III OSK 1402/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-09-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Stelmasiak /przewodniczący/
Maciej Kobak /sprawozdawca/
Teresa Zyglewska
Symbol z opisem
6249 Inne o symbolu podstawowym 624
Sygn. powiązane
II SA/Sz 799/18 - Wyrok WSA w Szczecinie z 2018-12-19
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędziowie Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Maciej Kobak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 września 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 19 grudnia 2018 r. sygn. akt II SA/Sz 799/18 w sprawie ze skargi J.N. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony I. oddala skargę kasacyjną; II. zasądza od J.N. na rzecz Wojewody [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2018 r. sygn. II SA/Sz 799/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (dalej: "WSA"), po rozpoznaniu sprawy ze skargi J.N. (dalej: "skarżący") na decyzję Wojewody [...] (dalej: "Wojewoda") z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony – oddalił skargę.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] Wójt Gminy W. (dalej: "organ I instancji") nałożył na skarżącego obowiązek wykonywania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na regulacji ruchu środków transportowych na rzecz [...] Wojskowego Oddziału Gospodarczego w O.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącego od powyższej decyzji, Wojewoda decyzją z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. – dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 203 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1430 z późn. zm. – dalej: "u.p.o.o."), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Wojewoda stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów u.p.o.o. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 października 2004 r. w sprawie świadczeń osobistych na rzecz obrony w czasie pokoju (Dz. U z 2004 r., Nr 229, poz. 2307 z późn. zm.). Decyzja ta została bowiem wydana na podstawie wniosku uprawnionego organu, tj. Wojskowego Komendanta Uzupełnień w S., który uznał skarżącego za przydatnego do realizacji zadań na potrzeby obronności kraju w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny w formie regulacji ruchu środków transportowych.
Odnosząc się do wskazanych w odwołaniu okoliczności i zarzutów, Wojewoda stwierdził, że w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów Konstytucji RP, gdyż przeznaczenie strony do wykonania świadczeń osobistych oraz wynikające z tego obowiązki, nie ogranicza wolności sumienia i wyznania, z uwagi na charakter tych świadczeń i nie pozostaje w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej, a jedynie na wykonywaniu prac doraźnych przez okres nie przekraczający jednorazowo 7 dni na rzecz przygotowania obrony państwa, zgodnie z art. 216 ust. 1 i 2 u.p.o.o. Wojewoda podkreślił, że art. 85 ust. 1 Konstytucji RP statuuje obowiązek obrony Ojczyzny, zaś zakres tegoż obowiązku określa u.p.o.o. w art. 4 ust. 1 i 2, a obowiązek ten jest wykonywany w różnej formie, w tym poprzez wykonywanie świadczeń osobistych, które zostały nałożone na skarżącego w niniejszej sprawie. Jednocześnie wobec skarżącego nie ma zastosowania art. 206a ust. 1 u.p.o.o., zawierający zamknięty katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na cele przygotowania obrony Państwa. Natomiast niedopuszczalne jest rozszerzenie kręgu tych osób, w tym o kryteria wyznania religijnego, a cytowany przepis jest jednoznaczny w swojej treści i nie pozostawia żadnych wątpliwości interpretacyjnych. Zaskarżona decyzja, zdaniem Wojewody, nie narusza także art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wartości oraz art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Wskazane przez skarżącego artykuły umów międzynarodowych dotyczą wolności sumienia i wyznania, podobnie jak art. 53 Konstytucji RP. Wojewoda wskazał, że art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia powyższych praw w sytuacjach w nich przewidzianych, które mogą nastąpić w drodze ustawy. Taką ustawą w polskim porządku prawnym jest właśnie u.p.o.o. Wreszcie Wojewoda stwierdził, że organ I instancji podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony, zgodnie z art. 7 k.p.a. Skarżący został skutecznie powiadomiony o wszczęciu postępowania administracyjnego oraz o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, co umożliwiło mu czynny udział w postępowaniu, zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a.
Skarżący złożył skargę na ww. decyzję Wojewody do WSA zarzucając naruszenie: art. 53 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 7 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP; art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: "Konwencja"), art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (dalej: "Pakt") oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: "Karta") w zw. z art. 91 ust. 1 i 2 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o.; art. 85 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 53 ust. 1, art. 7 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP; art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty; art. 77 § 1 w zw. z art. 80 oraz art. 7 k.p.a.; art. 75 w zw. z art. 78, art. 86 oraz art. 7 k.p.a.; art. 80 w zw. z art. 7 k.p.a.; art. 138 § 1 w zw. z art. 138 § 2 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Opisanym na wstępie wyrokiem, WSA oddalił skargę.
W uzasadnieniu wyroku WSA przytoczył treść przepisów prawnych znajdujących zastosowanie w sprawie, stwierdzając, że w świetle przedstawionego stanu prawnego, organy administracji prawidłowo ustaliły, że w stosunku do skarżącego spełnione zostały warunki określone we wniosku wojskowego komendanta uzupełnień oraz przesłanki z art. 200 ust. 1 u.p.o.o., gdyż wyżej wymieniony posiada obywatelstwo polskie i wskazany w przepisach wiek pomiędzy szesnastym a sześćdziesiątym rokiem życia. Nie zachodzi przy tym żadna z przyczyn powodujących wyłączenie skarżącego z obowiązku świadczeń na podstawie art. 206a u.p.p.o. Katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na podstawie tego przepisu jest bowiem katalogiem zamkniętym. Niedopuszczalne jest rozszerzanie kręgu tych osób.
WSA stwierdził, że wbrew zarzutom skargi, obowiązkowi świadczeń osobistych podlegają także takie osoby, w przypadku których wykonywanie tegoż obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem lub wyznawanymi przekonaniami. Za takim stanowiskiem przemawia analiza wzajemnych relacji pomiędzy gwarantowaną konstytucyjnie wolnością religii i sumienia a przepisami regulującymi zasady wykonywania osobistych świadczeń na rzecz obrony.
Odnosząc się do treści art. 9 Konwencji, w ocenie WSA, nie sformułowano w nim wprost prawa podmiotowego do odmowy działania sprzecznego z własnymi przekonaniami. Wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze, potwierdzeniem tej oceny jest wyrok ETPC z dnia 7 lipca 2011 r. wydany w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii. WSA zauważył jednak, że niniejsza sprawa nie dotyczy służby wojskowej, ale obowiązku wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Biorąc pod uwagę sposób odbywania czynnej służby wojskowej oraz obowiązki i uprawnienia żołnierzy nie można natomiast twierdzić, że pełnienie służby wojskowej jest tożsame z wykonywaniem świadczeń osobistych. Skarżący nie będzie również przechodzić szkolenia regulowanego przepisami rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 września 2010 r. w sprawie sposobu odbywania zasadniczej służby wojskowej.
Dalej WSA stwierdził, że zarówno standard międzynarodowy, jak i wskazany kontekst konstytucyjny sprawia, że wywodzenie prawa do odmowy postępowania niezgodnego z własnymi przekonaniami z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, jeżeli nie znajduje podstaw prawnych, jest co najmniej nieoczywiste. Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowitej swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, lecz jedynie umożliwienie jej odmowy podporządkowania się tym, które odbiera ona jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami, godzące w jej integralność moralną. W ocenie WSA, biorąc pod uwagę treść nałożonego na skarżącego obowiązku osobistego świadczenia, takiej ingerencji nie można dostrzec. Zgodnie bowiem z art. 200 ust. 1 u.p.o.o. obowiązek świadczeń osobistych polega na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Obowiązek świadczeń osobistych może obejmować również obowiązek użycia posiadanych narzędzi prostych. Skarżący spełnia niewątpliwie te wymogi. Tak więc przeznaczenie skarżącego do wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony nastąpiło zgodnie z przepisami prawa. O naruszeniu wolności konstytucyjnie chronionej (w tym wypadku wolności sumienia) można mówić wtedy, gdy usunięcie normatywnej przeszkody blokującej urzeczywistnienie tej wolności powinno nastąpić właśnie ze względu na cechy i wartości z tą wolnością związane. W sytuacji poddanej analizie w rozpatrywanej sprawie zapewnienie respektowania zasady równego traktowania wszystkich podmiotów znajdujących się w tej samej sytuacji ze względu na wyróżnienie w art. 206a u.p.o.o., wystarcza aby osiągnąć zamierzony cel. W tym znaczeniu powoływanie się na klauzulę sumienia nie zwalnia skarżącego od obywatelskiego obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony kraju. Biorąc bowiem pod uwagę charakter i treść nałożonego na skarżącego obowiązku i porównując go z obowiązkami wynikającymi z powołania do pełnienia zasadniczej służby wojskowej, nie można twierdzić, że będzie on zmuszony do praktykowania czynności mających związek ze "szkoleniem sztuki wojskowej".
Podsumowując powyższe rozważania WSA stwierdził, że wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów Konstytucji RP, w tym art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż nałożenie obowiązku świadczeń osobistych na skarżącego, tj. wykonywaniu pracy na stanowisku regulującego ruchem środków transportowych, nie ogranicza wolności sumienia i wyznania, z uwagi na charakter tych czynności. Zakres obowiązku z art. 85 ust. 1 Konstytucji określa u.p.o.o. i obowiązek ten jest wykonywany w różnej formie, w tym poprzez świadczenia osobiste, które zostały nałożone mocą decyzji wydanej w niniejszej sprawie. Zaskarżona decyzja nie narusza także art. 9 Konwencji i art. 18 Paktu. WSA nie neguje bowiem tego, że wolność sumienia gwarantowana tymi przepisami to wartość nadrzędna, jednakże wskazane regulacje przewidują ograniczenia powyższych praw w sytuacjach w nich przewidzianych, które mogą nastąpić w drodze ustawy. Taką ustawą w polskim porządku prawnym jest właśnie u.p.o.o. Natomiast przytoczone poglądy Komitetu Praw Człowieka ONZ i Rezolucje ONZ dotyczyły odmowy pełnienia służby wojskowej, a więc nie mogą być odnoszone do niniejszej sprawy. Wreszcie WSA stwierdził, że wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie doszło do naruszenia art. 80 w związku z art. 7 k.p.a. Skarżący nie wskazał żadnych okoliczności, które potwierdzałby twierdzenie, że wykonywanie tego rodzaju świadczeń osobistych, na rzecz wskazanego podmiotu może stać w kolizji z jego sumieniem lub z wyznawanymi przez niego przekonaniami. Wbrew zarzutom skargi, przeciwne twierdzenie nie znajduje poparcia w materiale dowodowym oraz doświadczeniu życiowym. WSA zauważył, że realizacji obowiązku obrony ojczyzny służy nie tylko świadczenie obowiązków osobistych, ale także płacenie podatków przez każdego pracującego w Polsce, z których finansowany jest budżet MON. Wbrew pozostałym zarzutom skargi, w przypadku kontrolowanej decyzji nie doszło do pominięcia w jej uzasadnieniu okoliczności faktycznych mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a także oceny ich skutków, co stwarzałoby przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia przez Wojewodę wniosku skarżącego o dopuszczenie dowodu z przesłuchania skarżącego oraz trzech wskazanych przez niego świadków na okoliczność potwierdzenia stanowiska dotyczącego "wyszkolonego na podstawie Biblii sumienia w temacie dotyczącym jego neutralnego stanowiska", WSA wskazał, że było to - jak słusznie stwierdził organ - niecelowe, bowiem dotyczyło okoliczności wykazanej przez skarżącego uprzednio i niekwestionowanej przez organ.
Skarżący wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku – zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 53 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nałożenie na skarżącego obowiązku świadczeń osobistych oraz wynikających z tego obowiązków faktycznych, nie ogranicza prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii, z uwagi na domniemany, cywilny (niemilitarny) charakter świadczeń osobistych, podczas gdy w trakcie postępowania skarżący wykazał, że ewentualne wykonanie przez niego ww. obowiązków będzie miało destrukcyjny i nieodwracalny wpływ na jego sumienie, wyznawane zasady moralne i życie duchowe. Stanie się tak, ponieważ w sumieniu skarżącego tego typu świadczenia są ściśle związane z działaniami na rzecz wojska, zaś ich wykonanie będzie sprzeczne ze wszystkim w co wierzył i według czego żył przez ostatnie lata. W konsekwencji, WSA jak i organy obu instancji nie wzięły pod uwagę, że wykonanie świadczenia osobistego naruszyłoby prawo skarżącego do wolności sumienia i religii. Organy oraz WSA powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a u.p.o.o., poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów, które nie podlegają obowiązkowi świadczeń osobistych również do osób, które powołują się na normę wynikającą z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP. Zastosowanie art. 53 Konstytucji RP jest możliwe na podstawie art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, z którego to uprawnienia WSA nie skorzystał. Natomiast, dzięki takiemu podejściu w indywidualnej sprawie dotyczącej skarżącego możliwe byłoby całkowite poszanowanie jego konstytucyjnego prawa do wolności sumienia oraz do wolności religii, które stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a u.p.o.o.;
b) art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty w zw. z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o. poprzez ich niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie przez organy oraz WSA, że zastosowanie ww. artykułów Konwencji oraz Paktu w przedmiotowej sprawie przede wszystkim jest ograniczone wyłącznie do potwierdzenia domniemanej możliwości ograniczenia prawa wolności sumienia w wypadkach przewidzianych ustawą (art. 9 ust. 2 Konwencji, art. 18 ust. 3 Paktu), a nie do potwierdzenia prawa skarżącego do odwołania się do sprzeciwu sumienia. Organy oraz WSA powinny były zastosować przywołane artykuły w pierwszej kolejności w zakresie, w jakim statuują one prawo do wolności sumienia i wolności religii, zaś możliwość ograniczenia wynikających z nich praw odnosi się wyłącznie do możliwości ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania oraz uzewnętrzniania przekonań, natomiast nie przewidują one możliwości ograniczenia wolności sumienia. W sytuacji skarżącego - jak było to wielokrotnie przez niego podkreślanie i nie zostało zakwestionowane przez organy - wykonanie nałożonego na niego obowiązku wykonania świadczenia osobistego na rzecz obrony, skutkować będzie naruszeniem prawa do wolności sumienia i religii i w rezultacie mieć będzie negatywny wpływ na jego sumienie, przekonania oraz będzie sprzeczne z zasadami, którymi kierował się w życiu. Tak więc zarówno organy jak i WSA nie zauważyły, że takie naruszenie stanowiłyby nieuprawnioną ingerencję w prawo skarżącego do wolności sumienia i prawo do wolności religii bezpośrednio wynikających z art. 9 ust. 1 Konwencji, art. 18 ust. 1 Paktu, art. 10 Karty oraz art. 53 ust. 1 Konstytucji RP. Organy oraz WSA w indywidualnej sprawie skarżącego powinny były bezpośrednio zastosować w sprawie art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, prawo do wolności sumienia i wolności religii wynika również z art. 9 ust. 1 Konwencji, z art. 18 ust. 1 Paktu oraz z art. 10 Karty, zaś przepisy te stanowią normę nadrzędną w stosunku do ww. art. 206a u.p.o.o. oraz mogłyby zostać zastosowane bezpośrednio na podstawie art. 91 ust. 1 i 2 w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Dzięki takiemu podejściu, w indywidualnej sprawie dotyczącej skarżącego, zostałoby poszanowane jego konstytucyjne prawo do wolności sumienia i prawo do wolności religii, które są również chronione na gruncie ratyfikowanego prawa międzynarodowego, oraz które stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a u.p.o.o.;
c) art. 85 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 53 ust. 1, art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji jego niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie przez organy oraz WSA, że nałożenie na skarżącego wskazanego w art. 85 ust. 1 Konstytucji RP obowiązku obrony Ojczyzny w postaci wykonywania świadczeń osobistych jest obowiązkiem nadrzędnym w stosunku do prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii, zaś obowiązek obrony Ojczyzny, poza wyjątkiem wskazanym w art. 85 ust. 3 Konstytucji, nie może być ograniczony lub wyłączony między innymi, ale nie wyłącznie, również w oparciu o inne zasady konstytucyjne. To spowodowało przyjęcie przez WSA oraz organy niepełnego oraz jednostronnego poglądu, że katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych w art. 206a u.p.o.o. jest katalogiem zamkniętym oraz stworzyło podstawy do naruszenia wolności sumienia i religii skarżącego. Dlatego też zarówno WSA jak i organy powinny były zastosować konstytucyjną zasadę wolności sumienia i prawa do wolności religii wynikającą z art. 53 Konstytucji RP, jako zasadę równoważącą obowiązek obrony Ojczyzny oraz zwolnić skarżącego z obowiązku wykonania świadczeń osobistych.
d) art. 206a u.p.o.o. w zw. z art. 87 ust. 1, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty, poprzez jego błędną wykładnię oraz zastosowanie polegające na przyjęciu, że katalog osób niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym, podczas gdy treść tego artykułu powinna być interpretowana poprzez ujęcie prokonstytucyjne oraz w zgodzie z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, tj. zgodnie z prawem do wolności sumienia i prawa do wolności religii, które to prawa wynikają z ww. przepisów Konstytucji, Paktu, Konwencji oraz Karty, jako nadrzędnych źródeł prawa w stosunku do ww. ustawy oraz stosowanych bezpośrednio na podstawie art. 178 ust. 1, art. 8 ust. 2 w zw. z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Brak uwzględnienia przez organy oraz WSA prawa skarżącego do wolności sumienia oraz wolności religii skutkować będzie kolizją pomiędzy normami wynikającymi z art. 206a u.p.o.o. a normami wynikającymi z ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz bezpośrednio z Konstytucji.
2) Naruszenie przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm. – dalej: "p.p.s.a.") poprzez nieuchylenie przez WSA w całości decyzji Wojewody oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. WSA uznał, że konsekwencje realizacji obowiązku wykonania świadczeń osobistych przez skarżącego nie ograniczają jego wolności sumienia i wolności wyznania, i powinny być analizowane wyłącznie w kontekście ich domniemanego "cywilnego" charakteru. Prawidłowa analiza przytoczonych przez skarżącego argumentów pozwoliłaby wykazać, że wykonanie obowiązku świadczeń osobistych stoi w sprzeczności z konstytucyjnym prawem skarżącego do wolności sumienia i wolności religii.
W związku z powyższym skarżący wniósł o:
1) rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie,
2) przyjęcie do protokołu rozprawy ustnego oświadczenia skarżącego na okoliczności silnego i niemożliwego do przezwyciężenia konfliktu między obowiązkiem regulacji ruchem środków transportowych w ramach świadczeń osobistych na rzecz obrony a sumieniem skarżącego lub jego głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi bądź innymi, oraz czy odmowa skarżącego spełnienia tych funkcji stanowi przekonanie lub wierzenie o wystarczającej mocy przekonywania, powadze, spójności i istotności, oraz gotowości pełnienia służby zastępczej,
3) zwolnienie skarżącego z obowiązku do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony na podstawie jego sprzeciwu sumienia jako przesłanki do wyłączenia z obowiązku;
4) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi w trybie art. 188 p.p.s.a.,
5) zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swych praw.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił obszerną argumentację na poparcie postawionych zarzutów, przytaczając jednocześnie orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Wojewoda wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącego zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza sprawa skierowana została do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej. Podstawę tego zarządzenia stanowił art. 15zzs4 ust. 1 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 ze zm.). Biorąc pod uwagę gwarancję prawa do obrony, strona musi mieć zapewnione prawo do przedstawienia swojego stanowiska, tym samym odstępstwo od zachowania formy posiedzenia jawnego powinno nastąpić z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym było więc dopuszczalne. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny ocenił zarzuty postawione wobec zaskarżonego wyroku, uwzględniwszy, że rozpoznaniu podlega sprawa w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), gdyż nie stwierdzono przesłanek nieważności postępowania sądowego określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a.
Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja Wojewody Zachodniopomorskiego wydana została w przedmiocie przeznaczenia skarżącego do wykonywania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na regulacji ruchu środków transportowych na rzecz [...] Wojskowego Oddziału Gospodarczego w O., przez okres do 7 dni. W podstawie prawnej decyzji powołano art. 203 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.
Skarżący został przeznaczony wykonywania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny w następstwie wniosku Wojskowego Komendanta Uzupełnień w S. z dnia [...] sierpnia 2017 roku, nr [...].
Organy obu instancji nie uwzględniły stanowiska skarżącego, który odmówił wykonania czynności polegających na kierowaniu ruchem, uzasadniając to gwarantowanym Konstytucją RP prawem do wolności przekonań oraz podyktowaną sumieniem decyzją o odmowie udziału w jakichkolwiek działaniach w zakresie obronności kraju, w czasie mobilizacji i w czasie wojny.
W odwołaniu skarżący powołał się dodatkowo na ochronę wolności sumienia i wyznania ustanowioną w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych. Wskazał również, że orzecznictwo ETPC potwierdza związek między sumieniem człowieka i jego przekonaniami, a niemożliwością spełnienia obowiązków wojskowych oraz nakazuje władzom państwowym uszanowanie w tym zakresie wolność sumienia.
W wydanych decyzjach stwierdzono, że w wypadku skarżącego nie znajduje zastosowania przepis art. 206a u.p.o.o., określający osoby niepodlegające obowiązkowi świadczeń osobistych.
Sąd Wojewódzki, akceptując rozstrzygnięcie organu odwoławczego wskazał, że w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów Konstytucji RP, w tym art. 53 ust. 1, według którego każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji nałożenie obowiązku świadczeń osobistych na skarżącego kuriera nie ograniczy wolności sumienia i wyznania z uwagi na charakter czynności wykonywanych przez osobę kierującą ruchem. Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że art. 85 ust. 1 Konstytucji RP statuuje obowiązek obrony Ojczyzny, którego zakres określają przepisu u.p.o.o. Zgodnie z tą ustawą świadczenia osobiste są formą powszechnego obowiązku obrony. Dalej Sąd Wojewódzki zaznaczył, że przepis art. 206a u.p.o.o. ustanowił zamknięty katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych, a zatem niedopuszczalne było rozszerzenie jego stosowania.
Wbrew zarzutom kasacyjnym ocena Sądu Wojewódzkiego wyrażona w zaskarżonym wyroku nie narusza art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w zw. z art. 53 ust. 1 i art. 85 ust. 1, art. 87 ust. 1 oraz art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP.
Wymienione zarzuty kasacyjne sprowadzają się do twierdzenia, że organy oraz Sąd Wojewódzki nie zastosowały prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych o osoby, które powołują się na normę z art. 53 ust. 1 Konstytucji, a w konsekwencji nie rozstrzygnęły sprawy z poszanowaniem przysługującego skarżącemu prawa do wolności sumienia oraz do wolności religii. Zadaniem strony skarżącej organy oraz Sąd pierwszej instancji powinny w sprawie zastosować wynikającą z art. 53 Konstytucji zasadę wolności sumienia i prawa do wolności religii jako zasadę równoważącą obowiązek obrony Ojczyzny, a w konsekwencji zwolnić skarżącego z obowiązku wykonywania świadczeń osobistych.
Rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć również zarzuty kasacyjne oparte na przepisach art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta) w zw. z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji. Według skarżącego wymienione przepisy stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony, a w konsekwencji powinny być zastosowane bezpośrednio do ochrony przysługującego mu prawa do wolności sumienia i wolności religii.
Odnosząc się do powyższych zarzutów należało stwierdzić, że zarówno wymienione w podstawie kasacyjnej przepisy Konstytucji RP, jak też przepisy aktów międzynarodowych nie mogły stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony państwa (art. 200 u.p.o.o.) w związku z jego sprzeciwem podyktowanym sumieniem, wyznawanymi zasadami moralnymi i życiem duchowym.
W rozpoznawanej sprawie istota sporu rozstrzygniętego zaskarżonym wyrokiem dotyczy konfliktu pomiędzy obowiązkiem wykonania przez skarżącego świadczeń osobistych w ramach powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny - ustanowionego przepisami art. 85 ust. 1 Konstytucji RP i art. 4 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP a wyznawanymi przez skarżącego przekonaniami światopoglądowymi, duchowymi i jego sumieniem - chronionymi przepisami art. 53 ust. 1 Konstytucji RP oraz aktów międzynarodowych.
W rezultacie kontrola legalności zaskarżonej decyzji wymagała dokonania przez Sąd Wojewódzki oceny w zakresie wykładni i zastosowania przepisów stanowiących podstawę prawną obowiązku świadczeń osobistych przez skarżącego w aspekcie konstytucyjnym oraz prawa międzynarodowego. Sąd pierwszej instancji zasadnie wskazał, że przepisy art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia praw do wolności myśli, sumienia i wyznania wprowadzone w drodze ustaw, a taką właśnie ustawą w polskim porządku prawnym jest u.p.o.o.
Wymienione przepisy statuują prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania bądź religii, przy czym art. 9 ust. 2 Konwencji i art. 18 ust. 3 Paktu zastrzegają, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne w społeczeństwie demokratycznym dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochrony podstawowych praw i wolności innych osób.
W kontekście wymienionych regulacji nie może budzić wątpliwości, że nakładane na obywateli polskich obowiązki regulowane ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP mogą łączyć się z ograniczeniami w zakresie "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań". Z kolei w art. 10 ust. 2 Karty uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa. Z brzemienia tego ostatniego przepisu nie wynika więc bezwzględne prawo do "odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem" bowiem jego realizacja musi być zgodna z ustawami krajowymi. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak zaznaczył Sąd pierwszej instancji art. 206a u.p.o.o. nie przewiduje w katalogu wyłączeń z obowiązku świadczeń osobistych przypadku, gdy osoba wyznaczona do ich wykonania powoła się na "prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem".
Zaakcentować zatem należy, że art. 10 ust. 2 Karty chroni prawo do sprzeciwu sumienia, lecz korzystanie z tego prawa odbywać się musi w ramach uregulowanych prawem krajowym.
W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się dwie płaszczyzny wolności myśli, sumienia i wyznania: Wolność wewnętrzną (forum internum) i zewnętrzną (forum externum). W konsekwencji wywodzi się, że o ile wolność wewnętrzna nie może podlegać jakiejkolwiek limitacji, to wolność zewnętrzna polegająca na ekspresji własnych przekonań musi w niektórych przypadkach podlegać ograniczeniom (zob. O. Nawrot, Sprzeciw sumienia a prawa człowieka i ich filozofia, w: Klauzula sumienia w państwie prawa, O. Nawrot (red.) Sopot 2015, s. 18 oraz uzasadnienie wyroku TK z dnia 7 października 2015 r. K12/14 (pkt 3.2.3).
Dla porządku czynionych rozważań należy wyjaśnić, że sprzeciw sumienia nazywany niekiedy klauzulą sumienia definiuje się jako "prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wolność od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu" (zob. P.Stanisz, Klauzula sumienia, w: Prawo wyznaniowe, A. Mezglewski, H.Misztal, P.Stanisz, Warszawa 2011, s. 104).
W związku z argumentacją zawartą w skardze kasacyjnej należy zauważyć, że w orzecznictwie strasburskim zagadnienie sprzeciwu sumienia było rozważane na tle prawa do odmowy służby wojskowej. Ukształtowana została linia orzecznicza, zapoczątkowana powołanym w skardze kasacyjnej wyrokiem z dnia 7 lipca 2011 r. w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (skarga nr 23459/03), w którym ETPC przyjął, że w określonych warunkach sprzeciwienie się służbie wojskowej może być objęte gwarancjami przewidzianymi w art. 9 Konwencji. Stanowisko wyrażone w wymienionym wyroku ETPC dotyczyło obowiązku odbycia służby wojskowej przez Świadka Jehowy, a zatem nie mogło być wprost odnoszone do niniejszej sprawy, której przedmiotem jest decyzja nakładająca obowiązek świadczeń osobistych.
Warto odnotować pogląd wyrażony w piśmiennictwie, wskazujący, że: "Wspomniany wyrok ETPC odnosi się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej i nie zawiera twierdzeń ogólnych które mogłyby być interpretowane jako "otwarcie" art. 9 EKPC na wszelkie wypadki sprzeciwu zachowania wymaganego przez prawo, lecz sprzecznego z przekonaniami jednostki" (zob. W.Brzozowski, Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, opubl. PiP 2017/7/23-26).
Wobec powyższego uprawnione jest wnioskowanie, że według standardu ukształtowanego przytoczonymi przepisami aktów międzynarodowych gwarantowana ochrona wolności sumienia i religii nie ma miejsca w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, zaś korzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia odbywa się w ramach uregulowanych prawem krajowym. Dodać ponadto należy, że omawiane przepisy aktów prawa międzynarodowego oraz orzecznictwo wspólnotowe wyznaczają kierunek interpretacji norm obowiązujących w porządku krajowym, co musiało być uwzględnione przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy.
Przechodząc zatem do porządku krajowego należy zaznaczyć, że Konstytucja RP w art. 53 ust. 1 każdemu zapewnia wolność sumienia i religii. Według zarzutów kasacyjnych to właśnie ten przepis powinien być wzorcem dla prokonstytucyjnej wykładni art. 206a u.p.o.o., a w konsekwencji podstawą zwolnienia skarżącego od obowiązku wykonania świadczeń osobistych pozostających w sprzeczności z jego sumieniem i wyznawanymi przekonaniami religijnymi.
Odnosząc się do stanowiska strony skarżącej należy przede wszystkim wskazać, że w skardze kasacyjnej wyeksponowano prawa skarżącego wyprowadzone z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, chroniącego wolność sumienia i religii, a pominięto relacje tego przepisu do innych norm konstytucyjnych, dopuszczających możliwość ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw.
Mianowicie w samym art. 53 Konstytucji RP, w ustępie piątym prawodawca postanowił, że wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.
Z kolei w odniesieniu do wolności sumienia należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 października 2015 r. K 12/14 przyjął - "w ślad za regulacjami międzynarodowymi i powszechnie akceptowaną interpretacją przepisów Konstytucji", że wyrażona w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolność sumienia może podlegać ograniczeniom, które jednak muszą być odpowiednio proporcjonalne, tj. spełniać kryteria art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Niewątpliwie w niniejszej sprawie mamy do czynienia z kolizją wartości chronionych konstytucyjnie, z jednej bowiem strony skarżący, powołując się na wolność sumienia i wyznania, domaga się zwolnienia go od świadczeń osobistych nałożonych kwestionowaną decyzją, a z drugiej strony organy administracji wskazują na przepisy u.p.o.o. oraz art. 85 Konstytucji RP, jako podstawę decyzji konkretyzującej wobec skarżącego powszechny obowiązek obrony Ojczyzny.
W rozpatrywanej sprawie rozważeniu podlegało to, czy skarżącemu przysługuje ochrona prawna w związku z odmową wykonania świadczeń osobistych, jako niezgodnych z własnym sumieniem i przekonaniami religijnymi. Przypomnieć trzeba, że w skardze podano m.in., że wykonywanie przez skarżącego świadczeń osobistych planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny stoi w sprzeczności z wyznawaną przez niego zasadą związaną z przekonaniami religijnymi, która nie pozwala mu praktykować niczego, co ma związek ze "sztuką wojowania". Według skarżącego nałożenie na niego obowiązku regulacji ruchu środków transportowych, będzie miało destrukcyjny i nieodwracalny wpływ na jego sumienie, wyznawane zasady moralne i życie duchowe, a tym samym narusza jego prawo do wolości sumienia i wyznania.
Zgodzić się należało z twierdzeniami zawartymi w skardze oraz skardze kasacyjnej, że nałożone na skarżącego obowiązki w ramach powszechnego obowiązku obrony stanowią ograniczenie jego praw wynikających z wolności sumienia i wyznania. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie należało ocenić, czy te ograniczenia odpowiadają wymogom art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyżej wyroku sygn. K 12/14, wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasada proporcjonalności umożliwia rozstrzyganie w sytuacji, gdy pojawia się kolizja kilku praw chronionych konstytucyjnie, albo gdy ingerencja ustawodawcy dokonana w celu ochrony jednej wartości konstytucyjnej powoduje nadmierne ograniczenie innej wartości należącej do tej kategorii. Art. 31 ust. 3 Konstytucji określa uniwersalne kryteria, których spełnienie jest konieczne do wprowadzenia ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych jednostki.
W rozpoznawanej sprawie rozważeniu podlegała przede wszystkim relacja przepisów art. 53 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 85 Konstytucji. Z regulacji art. 53 Konstytucji wywieść można, że każdemu przysługuje wolność do przekonań religijnych, moralnych czy światopoglądowych oraz możliwość ich wyrażania we własnym postępowaniu. Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym wyroku sygn. K 12/14 wskazał na przyjmowany w doktrynie pogląd, że wyrazem prawa do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wyrazem wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu, jest klauzula sumienia bądź sprzeciw sumienia. Trybunał stwierdził, że: "Wolność sumienia musi się bowiem przejawiać się także w możliwości odmowy wykonania obowiązku nałożonego zgodnie z prawem z powołaniem się na przekonania naukowe, religijne lub moralne".
Warto zauważyć, że już w orzeczeniu z 15 stycznia 1991 r. (U 8/90, OTK 1991 r. poz. 8), Trybunał Konstytucyjny uznał, że wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu.
Odnosząc się do rozważanego sprzeciwu sumienia zaznaczyć należy, że zarówno standard międzynarodowy, jak i kontekst konstytucyjny nie pozwalają wywieść z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP uprawnienia do odmowy przestrzegania prawa w każdej sytuacji, gdy prawo nakazuje zachowanie niezgodne z sumieniem jednostki. Ochrona wynikająca z wolności sumienia i wyznania nie może być postrzegana jako nieograniczona i nie dotyczy każdego przypadku konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo.
Ustrojodawca dostrzegając problem sprzeciwu sumienia zdecydował się uregulować go w wąskim zakresie, mianowicie dotyczącym możliwości odmowy służby wojskowej. Zgodnie z art. 85 ust. 3 Konstytucji RP obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie.
Przytoczone unormowanie stanowi wyjątek od ustanowionego w Konstytucji RP powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny. Zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP zakres podmiotowy obowiązku obrony rozciąga się na wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.
W art. 4 ust. 2 u.p.o.o. określono, że w ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do: 1) pełnienia służby wojskowej; 2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych; 3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych; 4) pełnienia służby w obronie cywilnej; 5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa; 6) uczestniczenia w samoobronie ludności; 7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych; 8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony - na zasadach i w zakresie określonym w ustawie.
Z całości regulacji zawartej w u.p.o.o. wynika, że w ramach powszechnego obowiązku obrony najszerszy zakres obowiązków łączy się z pełnieniem służby wojskowej, co oczywiście wiąże się z odpowiednimi ograniczeniami w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw przez osoby powołane do tej służby. Chociaż wykonywanie świadczeń na rzecz obrony jest jedną z form powszechnego obowiązku obrony, to jednak znacząco różni się od pełnienia służby wojskowej, co na poziomie konstytucyjnym znalazło wyraz właśnie w art. 85 ust. 3.
Zawężenie w Konstytucji ochrony prawnej wyłącznie do przypadku sprzeciwu sumienia związanego z pełnieniem służby wojskowej stanowi ważne wskazanie aksjologiczne dla oceny spraw dotyczących konfliktu sumienia z nakazami obowiązującego prawa.
Tymczasem w skardze kasacyjnej sformułowano założenia co do ochrony prawnej osób wyznaczonych do wykonania świadczeń osobistych na wzór rozwiązań prawnych dotyczących pełnienia służby wojskowej, nie dostrzegając istotnego zróżnicowania tych form powszechnego obowiązku obrony.
Wbrew twierdzeniom zawartym skardze kasacyjnej zarówno w europejskim, jak też polskim porządku prawnym nie ma rozwiązań, które uzasadniałyby objęcie ochroną prawną innych przypadków sprzeciwu sumienia, niż ten związany z odbywaniem służby wojskowej. Istnieją natomiast ważne racje przemawiające za tym, aby wyjątkowej regulacji zawartej w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP nie przenosić na inne formy powszechnego obowiązku obrony. Podkreślić należy, że ocena konkretnego przypadku sprzeciwu sumienia musi być dokonywana przy uwzględnieniu innych wartości prawnie chronionych.
W niniejszej sprawie uprawniona jest ocena, że ograniczenia wolności sumienia i wyznania związane z wykonaniem przez skarżącego świadczeń osobistych na rzecz obrony nie stanowią nadmiernej ingerencji w jego prawa, która wymagałaby ochrony prawnej.
W piśmiennictwie trafnie wskazano, że "Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowite swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, lecz jedynie umożliwienie jej odmowy podporządkowania się tym, które odbiera ona jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami, godzące w jej integralność moralną ".
W okolicznościach niniejszej sprawy trudno było przyjąć, że wykonanie przez skarżącego czynności regulowania ruchu środków transportowych na rzecz Wojskowego Oddziału Gospodarczego, w ramach powszechnego obowiązku obrony, doprowadzi do naruszenia istoty praw wynikających z ustanowionej w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolności sumienia i wyznania. Mimo doświadczanego przez skarżącego osobistego konfliktu przekonań z obowiązkami nałożonymi kwestionowaną decyzją, brak jest przesłanek obiektywnych do stwierdzenia, że jest to sytuacja, która zagraża jego tożsamości i integralności, uformowanej przez sumienie oraz wyznawaną religię.
Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy należało mieć na uwadze, że: "W demokratycznym państwie prawnym powszechnie przyjęty jest mechanizm ważenia konfliktów wartości i przeciwstawnych racji, których pogodzenie jest trudne lub wręcz niemożliwe. Wyraża go zasada proporcjonalności zapisana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" (zob. Konstytucja RP. Komentarz. red. M.Safjan, L.Bosek; wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2016, Tom I str. 1263).
Wobec powyższego trzeba przypomnieć, że jedynym z celów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który może uzasadniać ustanowienie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw są potrzeby bezpieczeństwa państwa. Podobnie stanowi art. 53 ust. 5 Konstytucji RP, dopuszczając ograniczenie w drodze ustawy wolności uzewnętrzniania religii, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa. Nie budzi wątpliwości, że określone ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP zadania nakładane na wszystkie organy władzy i administracji rządowej, organy samorządu terytorialnego oraz inne organy i instytucje państwowe, a także na każdego obywatela służą bezpieczeństwu państwa.
Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja Wójta Gminy W. (organ I instancji) wydana została na podstawie art. 203 u.p.o.o. stanowiącym, że wójt lub burmistrz (prezydent miasta) wydaje w czasie pokoju decyzję administracyjną o przeznaczeniu osoby do wykonania świadczeń osobistych, w tym planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, na wniosek organów i jednostek organizacyjnych o których mowa w art. 202 ust. 1 (ust. 1); Przeznaczenie osób do funkcji regulatora ruchu środków transportowych następuje z urzędu lub na wniosek wojskowego komendanta uzupełnień (ust. 2). Analizowany stan prawny prowadzi do wniosku, że organy obu instancji orzekające w sprawie skarżącego nie miały podstaw prawnych do wnioskowanego przez niego zwolnienia od obowiązku wykonania świadczeń osobistych, gdyż nie miał do niego zastosowania art. 206a u.p.o.o.
Wbrew zarzutom kasacyjnym ani z norm prawa międzynarodowego (art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu, art. 10 Karty), ani też z norm ustanowionych w Konstytucji RP nie wynikają przesłanki do kwestionowania konstytucyjności art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w tym zakresie, w jakim nie uwzględnia on osób, które odmawiają wykonania świadczeń osobistych, jako sprzecznych z ich sumieniem i przekonaniami religijnymi. Jak wskazano wyżej obowiązujące regulacje proklamujące wolność sumienia i wyznania dopuszczają ich ograniczenie w drodze ustaw, gdy jest to konieczne m.in. dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Brak było w rozpoznawanym przypadku również przesłanek, aby dla ochrony praw skarżącego, wynikających z wolności sumienia i wyznania, zastosować ochronę bezpośrednio na podstawie art. 53 ust. 1 Konstytucji.
Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych związanych z art. 53 ust. 1 Konstytucji należy dodatkowo wskazać na regulację ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wykonując postanowienia Konstytucji RP o wolności sumienia i wyznania w art. 3 wymienionej ustawy ustanowił, że korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy (ust. 1); Ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej.
Przedstawione uwarunkowania wynikające z regulacji konstytucyjnych i ustawowych pozwoliły przyjąć, że nakazowi świadczeń osobistych, stanowiących formę powszechnego obowiązku obrony, podlegają również osoby, w przypadku których wykonywanie tegoż obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem i wyznawanymi przekonaniami.
Analiza okoliczności konkretnej sprawy w kontekście omówionych wyżej przepisów konstytucyjnych i ustawowych nie pozwalała na stwierdzenie, że doszło w przypadku skarżącego do nadmiernej ingerencji w jego prawa związane z wolnością sumienia i wyznania, mogącej czynić wydane decyzje nielegalnymi. W konsekwencji zasadnie Sąd Wojewódzki zaakceptował rozstrzygnięcia podjęte przez organy obu instancji.
Z przyczyn wykazanych wyżej stanowiska Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć zarzuty zawarte w punkcie 2 podstawy kasacyjnej - naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. poprzez nieuchylenie przez WSA w całości decyzji Wojewody oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miał brak regulacji prawnej pozwalającej na zwolnienie skarżącego od obowiązku świadczeń osobistych z uwagi na sprzeciw sumienia. Nietrafnie zarzucono w skardze kasacyjnej, że oczekiwana przez skarżącego ochrona prawna mogła być wywiedziona w drodze bezpośredniego zastosowania przepisu art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, bądź prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Niezasadność stanowiska strony skarżącej wykazana została powyżej, w tym jednak miejscu należy wyjaśnić, że sugerowana w skardze kasacyjnej wykładnia prokonstytucyjna w istocie sprowadzałaby się do działania prawotwórczego, co jest zastrzeżone dla ustawodawcy.
Końcowo wymaga odnotowania, że analogiczne stanowiska w podobnych uwarunkowaniach prawnych i faktycznych zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 12 marca 2020 r. II OSK 1259/18 i z 1 grudnia 2020 r. II OSK 1434/18.
Z tych wszystkich względów skarga kasacyjna, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, podlegała oddalaniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.
O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz. U. 2018 r. poz. 265 ze zm. Koszty te wynoszą 240 zł. i w całości składa się na nie wynagrodzenie dla pełnomocnika organu za sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną.