III OSK 1342/22

III OSK 1342/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-05-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mariusz Kotulski
Olga Żurawska - Matusiak /przewodniczący/
Rafał Stasikowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 2320/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-01-19
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 53
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 2320/21 w sprawie ze skargi małoletniej A. B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 marca 2021 r., nr 992700/620/86/2021-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 19 stycznia 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 2320/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletniej A. B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 marca 2021 r. nr 992700/620/86/2021-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z 20 stycznia 2021 r. nr 010000/620/24540/2020/CSW Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku J. B. z 20 października 2020 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.; zwanej dalej ustawą emerytalną), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej A. B..
W uzasadnieniu wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach wynika, że w sprawie udokumentowano 21 lat i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca skarżącej, który zmarł w wieku 48 lat. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych
i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc i 10 dni. Prezes ZUS stwierdził, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zatem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku, należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.
Prezes ZUS zauważył, że w latach 1996-1999, 2004-2006, 2011-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia
z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że ojciec skarżącej podejmował prace bez ubezpieczenia. Stwierdził, że osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
W związku z powyższym Prezes ZUS nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Ponadto organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do ww. świadczenia ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Decyzją z 9 marca 2021 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Po ponownej, wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec skarżącej nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS stwierdził, że przedstawicielka ustawowa skarżącej nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec skarżącej nie miał wpływu. Wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.
Organ ponownie podkreślił, że z akt sprawy wynika, że od 6.09.1996 r. do 1.12.1999 r., od 9.09.2004 r. do 28.02.2006 i od 10.03.2011 r. do 31.01.2018 r. ojciec skarżącej nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych okresach nie była wobec ojca skarżącej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez przedstawicielkę ustawową skarżącej inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca skarżącej, których nie można było przewidzieć
i którym nie można było zapobiec.
Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej podejmował prace bez zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia emerytalnego
i rentowych. Zdaniem Prezesa ZUS świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Odnosząc się do twierdzenia, że ojciec skarżącej nie miał możliwości podjęcia pracy objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na brak takich ofert pracy Prezes ZUS wskazał, że w latach 2012, 2014 - 2017 stopa bezrobocia w powiecie [...] była niższa niż stopa bezrobocia w Polsce. Ponadto z akt sprawy wynika, że w latach 2014 - 2017 ojciec skarżącej nie był zarejestrowany w urzędzie pracy, a zatem nie wykazywał aktywności w kierunku poszukiwania zatrudnienia. Ponadto organ wyjaśnił, że okoliczności przemawiającej za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku nie może stanowić sam fakt występowania zjawiska, jakim jest bezrobocie. W praktyce powodowałby to bowiem obowiązek przyznawania wspomnianego wyżej świadczenia - nie w drodze wyjątku - jak stanowi o tym ustawa a praktycznie - powszechnie.
W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przestanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, Prezes ZUS stwierdził, że nie może przyznać małoletniej A. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie wniosła A. B. reprezentowana przez matkę J. B..
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie.
Oddalając skargę, Sąd pierwszej instancji przytoczył art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W odniesieniu do przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w ww. przepisie, podkreślił, że za taką okoliczność, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia emerytalnego na zasadach ogólnych, można uznać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia tych skutków, a więc takie zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków. Zdaniem sądu, wbrew twierdzeniom skargi, w przedmiotowej sprawie nie zaistniały przesłanki przemawiające za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.
W ocenie sądu z ustalonego stanu faktycznego, którego skarżąca nie wzruszyła, wynika, że ojciec małoletniej od 6.09.1996 r. do 1.12.1999 r., od 9.09.2004 r. do 28.02.2006 i od 10.03.2011 r. do 31.01.2018 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z analizy akt sprawy wcale nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Powyższe wynika nie tylko z okoliczności, że we wskazanych okresach nie była wobec ojca skarżącej orzeczona całkowita niezdolność do pracy czy też inny stan zdrowia uniemożliwiający pracę albo takie zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Sąd zwrócił uwagę, że ze zgromadzonego materiału wynika, że ojciec skarżącej faktycznie podejmował się różnego rodzaju prac, tyle tylko, że bez zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, a więc na tzw. "czarno". Nie było więc po stronie ojca małoletniej przeciwskazań zdrowotnych do pracy zarobkowej. Zdaniem sądu taka okoliczność wyłącza zainteresowanego z możliwości skorzystania ze świadczenia w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Sąd pierwszej instancji podniósł, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Nie można zatem niejako w uprzywilejowanej sytuacji stawiać tych, którzy pracują "na czarno", z tymi, którzy wywiązują się z obowiązku ubezpieczenia społecznego. W ocenie sądu argumentacja skargi forsująca okoliczność, że ojciec skarżącej nie miał możliwości podejmowania wyłącznie pracy z ubezpieczeniem społecznym, ponieważ "nie miał takich ofert" oraz że pracę z ubezpieczeniem było trudno mu znaleźć i dopiero "(...) po wielu latach dorywczej pracy bez ubezpieczenia uzyskał ją w 2018 r., gdy założył własną działalność gospodarczą" jest oczywiście chybiona w świetle stanu faktycznego sprawy. Mianowicie, jak trafnie wskazał organ, w latach 2012, 2014 - 2017 stopa bezrobocia w powiecie [...] była niższa niż stopa bezrobocia w Polsce, a ponadto w latach 2014 - 2017 ojciec skarżącej nie był zarejestrowany w urzędzie pracy, a zatem nawet nie wykazywał aktywności w kierunku poszukiwania zatrudnienia. A jak dowodzi pośrednio sama skarżąca, nie było żadnych przeszkód, aby pracę taką wykonywać "legalnie", skoro to zainteresowany uczynił, tyle że dopiero w 2018 r. Twierdzenie więc, że "możliwość pracy była jedynie bez ubezpieczenia" jest bezpodstawne i to tym bardziej, jeśli zważy się, że ustawa o swobodzie działalności gospodarczej jest niezwykle liberalna
w zakresie warunków rejestracyjnych.
Sąd podniósł, że z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że tzw. "praca na czarno" – praca, która nie została zgłoszona do ubezpieczenia społecznego - nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wobec powyższego uznać należy, iż w sprawie nie została spełniona pierwsza z przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Brak spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności", wskutek których nie został wypracowany wymagany staż ubezpieczeniowy ojca małoletniej skarżącej, uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącej. Zdaniem sądu za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków (por. I. Jędrasik-Jankowska [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019 r. art. 83).
Sąd ubocznie dodał, że również podnoszona w skardze okoliczność, że małoletnia A. B. w latach 2008-2009 chorowała na wgłobienie jelita cienkiego i wymagała jej opieki przez co matka skarżącej małoletniej nie mogła podjąć pracy, nie może podważyć zasadności wydanej decyzji, gdyż wskazany okres jest stosunkowo krótki i nie nosi cechy okoliczności "szczególnej".
Z powyższych względów sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), skargę oddalił.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca reprezentowana przez adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy, zaskarżając wyrok w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku
w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto zrzekła się rozprawy. Pełnomocnik wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu według norm przepisanych, oświadczył również, iż opłata nie została zapłacona w całości.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie:
1. przepisów "postępowania materialnego" art. 83 ust. 1 emerytalnej poprzez niezastosowanie i przyjęcie, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki wskazane
w tym przepisie do uzyskania przez skarżącą świadczenia w drodze wyjątku;
2. przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy:
• art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. polegające na nieuwzględnieniu skargi, mimo naruszenia przez organ przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez odstąpienie od dokładnego wyjaśnienia sprawy, pominięcie istotnych okoliczności
i nieprawidłowe ustalenie, że sytuacja zawodowa zmarłego ojca uniemożliwiała uzyskanie wymaganych okresów składkowych w okresie 10 lat przed śmiercią, a tym samym uznanie "szczególnych okoliczności", które warunkują uzyskanie świadczenia;
• art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie tego przepisu
i oddalenie skargi w sytuacji, gdy wniesiona skarga jest uzasadniona.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca odniosła się do powyższych zarzutów. W szczególności wskazała, że w przedmiotowej sprawie zaistniały w sposób kumulatywny wszelkie przesłanki przemawiające za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Sąd nie tylko nie dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie, ale także dokonał błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, czego skutkiem było wydanie niekorzystnej dla skarżącej "decyzji".
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Niniejsza sprawa zastała rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., bowiem skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, zaś organ w odpowiedzi na skargę nie zażądał jej przeprowadzenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje więc zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym
i procesowym w zakresie wyznaczonym przez podstawy skargi kasacyjnej.
Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej konieczne jest podkreślenie, że ze względu na to, że konstrukcja art. 174 p.p.s.a. umożliwia zaskarżenie wszelkich naruszeń prawa, jakich mógł się dopuścić sąd pierwszej instancji przy wydawaniu rozstrzygnięcia, granice skargi kasacyjnej wyznaczane są przez stronę wnoszącą ten środek odwoławczy. Powinny one zawsze zostać wyznaczone w sposób precyzyjny. Obowiązkiem strony składającej skargę kasacyjną jest takie zredagowanie podstaw kasacyjnych i zarzutów skargi, a także ich uzasadnienia, aby nie budziły one wątpliwości interpretacyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 lutego 2009 r., II FSK 1688/07). Naczelny Sąd Administracyjny nie może bowiem domniemywać granic skargi kasacyjnej. Sąd odwoławczy jest władny badać naruszenie jedynie tych przepisów (norm), które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Nie jest dopuszczalna wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków oraz konkretyzowanie, uściślanie zarzutów skargi kasacyjnej czy też poprawianie jej niedokładności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2014 r., I OSK 1420/14). Właściwe określenie w skardze kasacyjnej zakresu i podstaw zaskarżenia jest również konieczne z uwagi na ustanowioną w art. 183 p.p.s.a. wskazaną wyżej zasadę stanowiącą, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.
Do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył sąd pierwszej instancji, i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd pierwszej instancji. Uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa. Z kolei uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego, wykazać należy, iż sąd, stosując przepis, popełnił błąd w subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi ponadto w uzasadnieniu, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, bądź jak powinien być stosowany konkretny przepis prawa ze względu na stan faktyczny sprawy, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu - dlaczego powinien być zastosowany. Uzasadniając zaś naruszenie przepisów postępowania wykazać należy, że uchybienie im mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Powyższe uwagi były konieczne, bowiem przedmiotowa skarga kasacyjna
w dużej mierze nie spełnia wyżej opisanych wymagań dla tego środka odwoławczego.
W rozpoznawanej sprawie, pomimo wadliwości konstrukcyjnej zarzutów kasacyjnych i niepełności ich uzasadnienia, możliwe jednak było dokonanie przez Naczelny Sąd Administracyjny rekonstrukcji i oceny merytorycznej zarzutu naruszenia prawa materialnego oraz pierwszego z zarzutów naruszenia przepisów postępowania na podstawie treści uzasadnienia skargi kasacyjnej, przy uwzględnieniu uchwały pełnego składu tego sądu z 26 października 2009 r. (sygn. akt I OPS 10/09, publ. ONSAiWSA z 2010 r. nr 1 poz. 1), z której wynika, że przy badaniu sensu zarzutów skargi kasacyjnej należy wziąć pod uwagę twierdzenia wyrażone w uzasadnieniu środka odwoławczego. Natomiast w drugim z zarzutów naruszenia przepisów postępowania autor skargi kasacyjnej zarzucił sądowi pierwszej instancji naruszenie "art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie tego przepisu i oddalenie skargi w sytuacji, gdy wniesiona skarga jest uzasadniona". Należy jednak zauważyć, że sąd pierwszej instancji nie stosował ww. przepisu. Sąd ten orzekał m.in. w oparciu o art. 151 p.p.s.a., który to stanowił podstawę oddalenia skargi. Skoro Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie orzekał na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a., to nie mógł go błędnie zastosować. Z tego względu zarzut ten okazał się bezskuteczny.
Przechodząc do rozpoznania pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, wskazać należy, że wprawdzie zarzuty te zostały oparte na obu postawach przewidzianych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., lecz zostaną one rozpoznane łącznie. Biorąc pod uwagę pierwszy z zarzutów naruszenia przepisów postępowania, zarzut naruszenia prawa materialnego oraz treść uzasadnienia skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny wywiódł, że skarżąca kasacyjnie zarzuciła sądowi pierwszej instancji niedostrzeżenie, że w sprawie zaistniały wszelkie przesłanki przemawiające za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku – jej zdaniem sąd ten nie dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie, a także dokonał błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Zgodnie z ww. przepisem prawa materialnego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Należy zauważyć, że wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie.
Szczególnie istotne dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w ww. przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą skargę kasacyjną zaistnienie takich "szczególnych okoliczności" nie zostało wykazane w niniejszej sprawie.
Zdaniem skarżącej, biorąc pod uwagę okres ubezpieczenia zmarłego ojca, jak też okres pozostawania bez zatrudnienia na umowę o pracę na skutek braku możliwości podjęcia legalnej pracy z uwagi na panującą w Polsce sytuację gospodarczą (duże bezrobocie, stagnację na rynku pracy oraz specyfikę pracy fizycznej), nie można zarzucić jej ojcu bierności zawodowej. Zatem w jej ocenie fakt wykonywania pracy "na czarno" przez ojca stanowi "szczególną okoliczność", gdyż w danych okresach niemożliwa była praca na podstawie umowy, w ramach której odprowadzałby stosowne składki.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że za "szczególną okoliczność" w rozumieniu wyżej powołanego przepisu przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Jednakże braku zatrudnienia nie może usprawiedliwiać występowanie zjawiska bezrobocia i związany z tym problem ze znalezieniem pracy. Usprawiedliwieniem dla okresów nieskładkowych nie może być także fakt wykonywania pracy "na czarno", bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Jak prawidłowo wskazał sąd pierwszej instancji, działanie takie jest bowiem przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego z pełnymi konsekwencjami takich decyzji i strona nie może w takim przypadku powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 5 lutego 2015 r. I OSK 3104/14, z 11 marca 2015 r. I OSK 2728/14, z 12 marca 2015 r. I OSK 3104/14, z 18 listopada 2022 r. III OSK 4651/21 – publ. CBOSA).
W świetle powyższego prawidłowo sąd pierwszej instancji uznał, że okoliczności wskazywane przez skarżącą nie stanowią szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały zmarłemu ojcu podjęcie zatrudnienia, od którego odprowadzane byłyby składki na ubezpieczenie społeczne i rentowe. Sytuacja na rynku pracy i związane z tym problemy ze znalezieniem legalnego zatrudnienia nie stanowią bowiem wystarczającej podstawy do uznania, że jest to okoliczność o charakterze szczególnym. Skoro dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki określone w powołanym przepisie, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca wobec braku spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności", to nie było potrzeby ustalania spełniania pozostałych przesłanek, bowiem już samo to oznaczało brak podstaw do zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Należy jeszcze odnieść się do pierwszego z zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w ramach którego autor skargi kasacyjnej zarzucił sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. "polegające na nieuwzględnieniu skargi, mimo naruszenia przez organ przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez odstąpienie od dokładnego wyjaśnienia sprawy, pominięcie istotnych okoliczności i nieprawidłowe ustalenie, że sytuacja zawodowa zmarłego ojca uniemożliwiała uzyskanie wymaganych okresów składkowych w okresie 10 lat przed śmiercią, a tym samym uznanie "szczególnych okoliczności", które warunkują uzyskanie świadczenia". Podobnie i przy rozpoznawaniu tego zarzutu należy zwrócić uwagę, że sąd pierwszej instancji nie stosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., zaś autor skargi kasacyjnej nie sprecyzował na czym konkretnie miałoby polegać naruszenie przez sąd tego przepisu. Co więcej autor nie wyjaśnił również na czym dokładnie miałoby polegać naruszenie przez organ ww. przepisów k.p.a., a których to naruszeń nie dostrzegł sąd pierwszej instancji. Skarżący kasacyjnie nie wyjaśnił na czym polega owo "odstąpienie" przez organ od dokładnego wyjaśnienia sprawy i które istotne okoliczności organ pominął. Dodatkowo zarzut ten został tak sformułowany pod kątem językowym, że trudno zrozumieć jakie to nieprawidłowe ustalenie sądu pierwszej instancji narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.
Przy tak ogólnie, nieprecyzyjnie i niejasno sformułowanym zarzucie uznać należało, że stan faktyczny sprawy nie został skutecznie zakwestionowany. Jak zaś ustalił sąd pierwszej instancji, z zebranych dokumentów wynika, że ojciec małoletniej od 6.09.1996 r. do 1.12.1999 r., od 9.09.2004 r. do 28.02.2006 i od 10.03.2011 r. do 31.01.2018 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z okoliczności sprawy wynika, że ojciec skarżącej w ww. przerwach podejmował się zatrudnienia, ale "na czarno", co zresztą nie jest przez skarżącą kasacyjnie kwestionowane. Skarżąca zaś, ani na etapie postępowania administracyjnego, ani sądowego, nie wykazała, że jej ojciec w ww. okresach nie mógł podjąć legalnej pracy z uwagi na jakieś szczególne okoliczności np. związane ze stanem zdrowia czy niezdolnością do pracy. Biorąc więc pod uwagę, że praca "na czarno" nie stanowi "szczególnej okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, to uznać należało, że sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji i zgodnie z prawem przedmiotową skargę oddalił, bowiem nie było podstaw do jej uwzględnienia.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznał zarzuty: naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisu prawa materialnego – art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a także naruszenia przepisów postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a.
Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego
z urzędu na zasadzie prawa pomocy, należne od Skarbu Państwa (art. 250 § 1 p.p.s.a.) jest przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym
w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.