III OSK 1097/25

III OSK 1097/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-06-11
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Kazimierz Bandarzewski /sprawozdawca/
Olga Żurawska - Matusiak /przewodniczący/
Przemysław Szustakiewicz
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1554/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2025-03-19
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1251
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 § 1, art. 80-, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 marca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1554/24 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 marca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1554/24, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. B. (dalej także wnioskodawczyni, skarżąca) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także Prezes ZUS, organ) z dnia [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2024 r. znak: [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał w pierwszej kolejności, że stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm.) zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.
Oceniając przebieg postępowania Sąd uznał, że w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy zgromadzonego materiału dowodowego w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572) zwanej dalej K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. bez należytego rozważenia okoliczności faktycznych mogących mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał, że jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt 228/23, który zapadł w sprawie z wniosku skarżącej o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z dnia 10 maja 2021 r., "(...) w kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne".
Jednocześnie Sąd wskazał, że NSA podkreślił nadto, że "organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych - tak NSA w wyroku z dnia 17 stycznia 2013 r. sygn. I OSK 2701/12".
Dalej NSA wskazał, iż "w sprawie istotna pozostaje (...) okoliczność, że Skarżąca od 2002 r. leczy się na schizofrenię paranoidalną. Doświadczenie życiowe uczy, że objawy tej choroby nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 maja 2011 r. sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego. Schizofrenia paranoidalna jest niewątpliwe chorobą mogącą mieć zmienną dynamikę przebiegu pod względem nasilenia objawów, które niejednokrotnie wykluczają chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba chora na schizofrenię paranoidalną z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia - na charakter schizofrenii paranoidalnej w kontekście "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zwrócił uwagę NSA w wyrokach: z dnia 25 stycznia 2006 r. sygn. I OSK 1139/05; z dnia 25 stycznia 2006 r. sygn. I OSK 1145/05; z dnia 5 stycznia 2017 r. sygn. I OSK 1088/16. Jest bezsporne, że Skarżąca od 2002 r. pozostaje w stałym leczeniu. Fakt podjęcia przez nią zatrudnienia w okresie częściowej niezdolności do pracy przez okres ponad 2 lat nie przesądza o tym, że w pozostałym okresie również mogła pracować. W toku całego postępowania Skarżąca konsekwentnie podkreślała, że z uwagi na chorobę nie jest w stanie skutecznie ubiegać się o zatrudnienie już od 2002 r. Organ tych twierdzeń nie podważył i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia we wskazanych okresach miał stan zdrowia Skarżącej".
Zdaniem Sądu pierwszej instancji rozważań i wyjaśnień w tym zakresie organ nie przedstawił ani w zaskarżonej decyzji, ani w decyzji ją poprzedzającej z dnia 12 czerwca 2024 r., pomimo tego, że skarżąca podkreślała, iż od 20 lat choruje na schizofrenię paranoidalną, zaś od 10 lat jest całkowicie niezdolna do pracy. Nadto skarżąca wielokrotnie zwracała uwagę na pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w ww. wyroku z dnia 13 lutego 2024 r., który organ w istocie całkowicie pominął, a który ma przesądzające znaczenie w zakresie wykładni przesłanki "szczególnych okoliczności" w okolicznościach sprawy skarżącej, w szczególności dotyczących jej stanu zdrowia, które w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie uległy zmianie. Zmianie uległa jedynie sytuacja materialna skarżącej w ten sposób, iż w dniu rozstrzygania przez organ nie posiadała ona niezbędnych środków utrzymania.
W rozpoznawanej sprawie w ocenie Sądu błędna wykładnia ww. przesłanki szczególnych okoliczności z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz zaniechanie rozważenia i wyjaśnienia jaki wpływ na brak zatrudnienia przed dniem 1 września 2014 r. miał stan zdrowia skarżącej, skutkujące naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., prowadziło do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia 12 czerwca 2024 r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Prezes ZUS, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. na przesłance z art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) zwanej dalej P.p.s.a., to jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przyjęcie, że pomimo tego, iż w okresach przed 1 września 2014 r. skarżąca nie była całkowicie niezdolna do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;
2) na podstawie art. 174 pkt. 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed dniem 1 września 2014 r. tj. przed orzeczeniem u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności z powodu których skarżąca nie spełniła warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym dany ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego.
W oparciu o powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także oświadczono o zrzeczeniu się rozprawy, w związku z czym wniesiono o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. B. wniosła o jej oddalenie, a także rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym i nie wyznaczanie rozprawy w przedmiocie rozpoznania skargi kasacyjnej. Jednocześnie w zakresie postępowania wniesiono o załączenie akt postępowań wcześniej toczących się o przyznanie renty w drodze wyjątku w których to postępowaniach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oraz Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił że w przypadku wnioskodawczyni zachodzą podstawy do przyznania renty w drodze wyjątku w szczególności jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w przypadku wnioskodawczyni przez pryzmat śmierci jej ojca zachodziły przesłanki pozwalające na ponowne złożenie wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała.
Sprawa podlega na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a. rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna po doręczeniu odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia.
Rozpoznając sprawę Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (tak NSA w uchwale pełnego składu z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, opubl. w ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).
Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Stosownie do treści art. 176 P.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną.
Skarga kasacyjna jest niezasadna.
Strona skarżąca kasacyjnie zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni i w związku z tym także niewłaściwego zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wadliwość wykładni tego przepisu upatruje przede wszystkim w tym, że data powstania całkowitej niezdolności do pracy wobec A. B. nastąpiła dopiero od dnia 1 września 2014 r., a w okresie wcześniejszych tj. od dnia 18 listopada 2002 r. został wobec tej osoby stwierdzony stan częściowej niezdolności do pracy. Tym samym tylko w sytuacji stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy można mówić o zaistnieniu jednej z przesłanek pozwalających na przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w postaci braku możliwości podjęcia przez taką osobę pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy.
Stosownie do treści art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli zaistnieją następujące przesłanki:
1) nie zostały spełnione warunki do uzyskania tego świadczenia zgodnie z ustawą,
2) brak spełnienia tych warunków wynika ze szczególnych okoliczności,
3) wnioskująca osoba nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
4) beneficjent takiego świadczenia nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Dopiero spełnienie tych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Trafnie wskazał w tej sprawie Sąd pierwszej instancji, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Tym niemniej organ ten ma obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby składającej wniosek o takie świadczenie są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania.
Takie rozstrzygnięcie w tej sprawie wydał Sąd pierwszej instancji, który nie stwierdził, że A. B. należy przyznać rentę na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ale zobowiązał Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do dokonania wnikliwej oceny przesłanek związanych z sytuacją ww. osoby w okresie przed 1 września 2014 r. To stanowisko jest zasadne, ponieważ w obu wydanych w tej sprawie decyzjach, a także i w skardze kasacyjnej organ uznał, że skoro w okresie od 2002 r. do 2014 r. wobec A. B. orzeczono częściową niezdolność do pracy, to nie ma potrzebny jakiegokolwiek badania tego okresu pod kątem możliwości przyznania ww. świadczenia, ponieważ osoba ta mogła w tym czasie zarobkować. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznał, że częściowa niezdolność do pracy nie jest całkowitą niezdolnością do pracy, a tym samym pozwala na znalezienie pracy i opłacanie składek związanych z ubezpieczeniem społecznym.
W tej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wydany w dniu 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23, który wprawdzie nie dotyczy tej sprawy, ale został wydany wobec wcześniejszego wniosku A. B. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny stanu faktycznego tożsamego ze stanem faktycznym tej sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w ww. wyroku uznał, że okoliczność, iż A. B. w okresie od dnia 18 listopada 2002 r. do dnia 31 sierpnia 2014 r. była częściowo niezdolna do pracy i ta częściowa niezdolność do pracy powstała, gdy osoba ta miała 23 lata - miała znaczenie w sprawie. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny opisał okresy jej zatrudnienia, takie same jakie ustalono w tej sprawie stwierdzając, że przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została jedynie skorelowana z całkowitą niezdolność do pracy i nie można przyjąć, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że A. B. od 2002 r. leczy się na schizofrenię paranoidalną, a doświadczenie życiowe uczy, że objawy tej choroby nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jej zatrudnienie. Naczelny Sąd Administracyjny nawiązując do wcześniejszego orzecznictwa (wyrok NSA z 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11) stwierdził nadto, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; a tym samym również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Tym samym wykładnia pojęcia "szczególne okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego. Dodatkowo wskazano w tym wyroku, że schizofrenia paranoidalna jest niewątpliwe chorobą mogącą mieć zmienną dynamikę przebiegu pod względem nasilenia objawów, które niejednokrotnie wykluczają chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba chora na schizofrenię paranoidalną z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia - na charakter schizofrenii paranoidalnej w kontekście "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zwrócił uwagę NSA w wyroku z 25 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 1139/05; NSA w wyroku z 25 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 1145/05 i NSA w wyroku z 5 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1088/16. Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że A. B. od 2002 r. pozostaje w stałym leczeniu i fakt podjęcia przez nią zatrudnienia w okresie częściowej niezdolności do pracy przez ponad 2 lata nie przesądza o tym, że w pozostałym okresie również mogła pracować. W toku całego postępowania osoba ta konsekwentnie podkreślała, że z uwagi na chorobę nie jest w stanie skutecznie ubiegać się o zatrudnienie już od 2002 r. Organ tych twierdzeń nie podważył i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia we wskazanych okresach miał stan jej zdrowia.
Powyższe stanowisko nie mogło być całkowicie pominięte w tej sprawie. Wprawdzie nie jest to wyrok (wyrok NSA z 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23) wprost dotyczący tej sprawy, tym niemniej, skoro już raz Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny tego samego stanu faktycznego i Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych miał o nim wiedzę, to dokonując w istocie ponownego ustalania stanu faktycznego sprawy w postępowaniu administracyjnym nie można było pominąć ten pogląd. Naczelny Sąd Administracyjny w ww. wyroku z 13 lutego 2024 r. wskazał na konieczność bardziej szczegółowego ustalenia stanu faktycznego w zakresie możliwości znalezienia pracy przez A. B. w okresie od 2002 r. do 2014 r. Mogła więc także i w ponownie składanym wniosku A. B. oczekiwać, że jej sytuacja za ten okres zostanie bardziej wnikliwie oceniona, zwłaszcza, że ustąpiła inna przesłanka, która uniemożliwiała przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w postępowaniu zakończonym wyrokiem NSA z 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23.
W zaskarżonym wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał na ww. pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego i również nie stwierdził, aby A. B. miała być przyznana renta na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zobowiązał jedynie organ (Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) do bardziej wnikliwej oceny stanu faktycznego sprawy kierując się poglądem wyrażonym w uzasadnieniu ww. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Tym samym nie można uznać, aby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w tej sprawie naruszył art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.
Nie jest także zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez błędne uznanie – w ocenie strony skarżącej kasacyjnie – że w tej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy. Podnosi przy tym strona skarżąca kasacyjnie, że skoro A. B. przed datą 2014 r. dysponowała jedynie orzeczeniem o częściowej niezdolności do pracy, to mogła obiektywnie podjąć pracę i nie było potrzebnym dokonywanie dodatkowych ustaleń. W tej sprawie organ w ogóle nie badał innych okoliczności poza tymi, że w okresie od 18 listopada 2002 r. do dnia 31 sierpnia 2014 r. A. B. była osobą częściowo niezdolną do pracy. W okolicznościach tej sprawy, w której kontrolę ustaleń w zakresie tego stanu faktycznego dokonał już raz Naczelny Sąd Administracyjny i tę przesłankę A. B. podnosiła wobec Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stanowiło niewątpliwie wadliwe przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego przez organ administracyjny w taki sposób, że całkowicie pominięto stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jeszcze raz należy podkreślić, że strona ta mogła zasadnie oczekiwać, że organ dokona bardziej wnikliwej oceny jej sytuacji za okres od 2002 do 2014 r. Ponadto strona skarżąca kasacyjnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej w istocie polemizuje z poglądem wyrażonym przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23 podnosząc brak jakiegokolwiek znaczenia okoliczności dotyczących częściowej niezdolności do pracy czy możliwości znalezienia pracy przez A. B..
Tym samym także zarzut naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w takim zakresie, w jakim Sąd pierwszej instancji uchylił wydane w tej sprawie decyzje zarzucając organowi niewyjaśnienie istotnych okoliczności tej sprawy, w szczególności w kontekście poglądu wyrażonego co do tego stanu faktycznego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wielokrotnie powoływanym już wyroku o sygn. akt III OSK 228/23 nie zasługuje na uwzględnienie.
Niewątpliwie świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, ponieważ takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy osoba ubezpieczona wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niej okoliczności, nie spełniała wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest wykazanie, że osoba wnioskująca nie wypracowała prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (wyrok NSA z 21 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 1831/22; wyrok NSA z 21 maja 2024 r. sygn. akt III OSK 3164/23). Takie jednak ustalenia nie powinny następować bez analizy okoliczności każdej konkretnej sprawy zwłaszcza w przypadku, gdy już raz ten sam stan faktyczny zostały poddany kontroli sądowej.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. W związku z tym na podstawie art. 184 P.p.s.a. została ona oddalona.