III OSK 1069/23

III OSK 1069/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-01-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska /sprawozdawca/
Przemysław Szustakiewicz
Tamara Dziełakowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1718/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-12-12
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 183
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletnich A.S. i P.S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego L.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1718/22 w sprawie ze skargi małoletnich A.S. i P.S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego L.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2022 r. nr: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 12 grudnia 2022 r., wydanym w sprawie o sygnaturze II SA/Wa 1718/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi małoletnich A.S. i P.S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego L.S. (dalej jako "skarżący"), na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), określanej dalej jako "p.p.s.a.", oddalił skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2022 r. nr: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym:
Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił małoletnim skarżącym przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Rozstrzygnięcie takie zapadło na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 504; dalej jako "ustawa emerytalna"). Zaznaczono przy tym, że przyznanie w tym trybie świadczenia jest możliwe w sytuacji łącznego spełnienia przez wnioskodawcę następujących warunków: jest on lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może on podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma on niezbędnych środków utrzymania. Dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku ww. przesłanki powinny być spełnione łącznie, a brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Jednocześnie podkreślone zostało, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ odwołał się do zebranej w toku postępowania dokumentacji, podkreślając, że udokumentowano jedynie 8 lat, 1 miesiąc i 19 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletnich skarżących, przy czym stał się on całkowicie niezdolny do pracy w wieku 46 lat. Jednocześnie zaznaczono, że pozostały uwzględniony okres (6 lat, 7 miesięcy i 5 dni) to czas opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Podkreślono przy tym, że w latach 1993-1998, 2003-2006 oraz 2015-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca małoletnich skarżących zatrudnienia lub innej działalności, popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Reasumując swoje rozważania, organ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, zaś we wskazanych powyżej okresach nie istniały przeszkody w podjęciu przez zmarłego zatrudnienia i objęciu go ubezpieczeniem celem zapewnienia mu w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Po rozpatrzeniu skargi Sąd I instancji wskazał, że organ zasadnie uznał, iż w sprawie nie wystąpiły przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Szeroko odniesiono się w tym zakresie do istotnych uwarunkowań formalnych i okoliczności faktycznych, jakie zaistniały na gruncie przedmiotowej sprawy. Nadto Sąd I instancji wskazał, że argumentację organu wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, przyjmuje za własną. Sąd I instancji zaznaczył, że organ szczegółowo odniósł się do wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności poprzez ustalenie braku wypracowanych przez ojca skarżących okresów, które uprawniałyby ich do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowane zaś okresy są nazbyt krótkie. Sąd meriti podkreślił w tym zakresie, że udokumentowany staż pracy zmarłego wykazuje znaczne przerwy w zatrudnieniu, podczas których nie odprowadzano składek na ubezpieczenie. Wskazano, że gdyby okres brakujący dla uzyskania praw do renty rodzinnej w trybie zwykłym był nieznaczny, to możliwe byłoby przyznanie skarżącym takiego świadczenia.
Sąd I instancji odnosząc się do wskazanych w skardze zarzutów, podkreślił, że przesłanką uzyskania przedmiotowego świadczenia nie może być sama choroba alkoholowa, nawet jeżeli rodzina nie mogła mieć na nią żadnego wpływu, jak również podejmowała wysiłki w kierunku leczenia ojca małoletnich. Zaznaczono, że brak uzyskania świadczenia nie stanowi sankcji związanej z negatywnie ocenianą postawą rodziny zmarłego wobec jego choroby, lecz jest następstwem zaistniałego stanu obiektywnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odniósł się również do kwestii trudnej sytuacji materialnej małoletnich skarżących, wskazując, że nie była ona przez organ kwestionowana. Podkreślono, że znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej osoby, które nie mogą korzystać ze środków z ubezpieczenia społecznego objęte są wyłącznie pomocą socjalną państwa, która w istocie finansowana jest bezpośrednio ze środków budżetowych.
W wywiedzionej skardze kasacyjnej, zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucono:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach poprzez błędną jego wykładnię oraz przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki dla przyznania skarżącym świadczenia w drodze wyjątku z powodu wypracowania przez zmarłego zbyt krótkich okresów ubezpieczenia względem całego okresu, w którym mógł on pracować, jak również braku istnienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających mu przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu rzeczonego zatrudnienia, podczas gdy istnieją podstawy do przyznania skarżącym świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ przyczyną braku uprawnień ojca do nabycia ich w trybie zwykłym był stan jego zdrowia, wynikający z choroby alkoholowej, ale także będący skutkiem ciężkiego wypadku samochodowego i innych trudności zdrowotnych; znaczenie miała w tym zakresie też kwestia atrakcyjności jego osoby dla rynku pracy i trudności w znalezieniu zatrudnienia. W odniesieniu zaś do błędnego uznania, że staż ubezpieczeniowy ma wpływ na przyznanie prawa do dochodzonego świadczenia w drodze wyjątku i jest on w tej sprawie nazbyt krótki zaznaczono, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach nie uwzględnia długości stażu ubezpieczeniowego jako przesłanki do nabycia ww. świadczenia (przy czym należy zwrócić uwagę na fakt pozostawania przez ubezpieczonego w ubezpieczeniu KRUS przez okres ponad 6 lat oraz fakt, że okres ubezpieczeniowy w ZUS w przeważającym stopniu był okresem składkowym);
2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., mimo że zaskarżona decyzja jest wadliwa, gdyż przy jej wydawaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a. art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz niezebranie i nierozpatrzenie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności zaniechanie ustalenia okoliczności mających istotny wpływ na wynik sprawy, w tym przede wszystkim zaniechanie ustalenia przyczyn i okoliczności, w wyniku których ojciec skarżących nie spełnił warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym, w sytuacji gdy skarżący działali bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, a działająca w ich imieniu matka informowała ZUS w okresie przygotowywania dokumentacji do wniosku, że jako była żona zmarłego ojca skarżących, nie może uzyskać dostępu do jego dokumentacji medycznej, potwierdzającej przeszkody w kontynuacji zatrudnienia;
b. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nienależyte rozważenie wszystkich okoliczności sprawy, organ bowiem winien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy, a poprzez to zaniechanie wykluczył naczelną zasadę postępowania administracyjnego, tj. dążenie do ustalenia prawdy materialnej, w sytuacji gdy przeanalizowanie sytuacji skarżących oraz sytuacji ich zmarłego ojca pozwoliłoby organowi, przy zachowaniu granic uznania administracyjnego, pozytywnie rozpatrzyć wniosek i wyjść naprzeciw ich naglącym potrzebom;
c. art. 79a k.p.a. poprzez niezachowanie obowiązku wskazania niespełnionych przesłanek do wydania decyzji zgodnej z żądaniem skarżących, co umożliwiłoby im przedłożenie dodatkowych dowodów uzasadniających ich wniosek.
W oparciu o tak skonstruowane zarzuty, skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie wniesiono o nieobciążenie skarżących kosztami postępowania kasacyjnego oraz postępowania przed Sądem I instancji na rzecz organu w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia ich sprawy. Ponadto wniesiono o przyznanie i wypłacenie na rzecz ustanowionego w sprawie pełnomocnika z urzędu kosztów wynagrodzenia powiększonego o należny podatek VAT z tytułu nieopłaconego prawa pomocy, jakie zostało udzielone małoletnim skarżącym kasacyjnie na mocy postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 2023 r., sygn. akt. II SPP/Wa 42/23, według norm przepisanych wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Jednocześnie ustanowiony w sprawie pełnomocnik oświadczył, że wynagrodzenie to nie zostało zapłacone na jego rzecz ani w całości, ani w części.
W uzasadnieniu złożonej skargi kasacyjnej podkreślono, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w ślad za argumentacją organu błędnie przyjął, że wypracowane okresy ubezpieczenia są zbyt krótkie, względem całego okresu, w którym ojciec skarżących mógł pracować, a okresy przerw w ubezpieczeniu nie były spowodowane okolicznościami od niego niezależnymi, takimi których nie można uznać nadzwyczajnymi i niemożliwymi do przezwyciężenia w kontynuowaniu zatrudnienia. Zaznaczono, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach nie wskazuje długości stażu ubezpieczeniowego jako jednej z przesłanek nabycia świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji skarżący kasacyjnie podkreślili, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od konkretnej długości stażu ubezpieczeniowego zmarłego. Nadto wskazano w tym zakresie, że staż ubezpieczeniowy ojca skarżących nie jest nazbyt krótki, a blisko w całości są to okresy składkowe. Podkreślono, że wypracowany okres ubezpieczenia w zestawieniu z wiekiem wynoszącym 47 lat w chwili śmierci, a 46 lat w chwili formalnego orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, jest adekwatnym do wieku stażem ubezpieczeniowym zmarłego. Wskazano, że do wydania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy dochodzi na przestrzeni pewnego okresu, zaś organ nie poczynił kroków mających na celu ustalenie, z jakiego powodu doszło do przerw w zatrudnieniu, jak również nie zbadał relacji okresów pozostawania zmarłego w zatrudnieniu (w zakresie którego odprowadzano składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), do okresów odprowadzania składek do KRUS.
Zaznaczono ponadto, że organ nie podjął wszelkich niezbędnych czynności mających na celu zgromadzenie materiału dowodowego i wszechstronne rozważenie sprawy. W szczególności nie wzywano skarżących do uzupełnienia brakującej dokumentacji, jak również nie pouczono ich o potrzebie przedłożenia dodatkowych dokumentów, mogących mieć istotne znaczenie dla sprawy. Zaznaczono, że przedstawiciel ustawowy małoletnich wskazywał organowi o braku możliwości uzyskania dokumentacji medycznej zmarłego (jej byłego męża) podczas, gdy dokumentacja ta była istotna, bowiem powinna być źródłem informacji o leczeniu ubezpieczonego (zarówno w zakresie choroby alkoholowej, jak również wypadku samochodowego mającego znaczenie dla stanu zdrowia zmarłego). Podkreślono przy tym, że organ winien wziąć pod uwagę także trudną sytuację materialną skarżących, jak również brak rozeznania prawnego przedstawicielki ustawowej skarżących. W zakresie chorób zmarłego wskazano nadto, że miał on leczyć się na depresję. W ocenie skarżących kasacyjnie choroby te wpływały na możliwości zarobkowe zmarłego ojca małoletnich skarżących. Zaznaczono przy tym, że zarówno skutki alkoholizmu, jak i przebytego wypadku nie są zależne od woli ubezpieczonego.
W uzasadnieniu złożonej skargi kasacyjnej wskazano ponadto, że zmarły ojciec małoletnich skarżących kasacyjnie realizował obowiązek składkowy przez okres łącznie ponad 14 lat, przy czym nieco ponad 8 lat to okresy składkowe ZUS. Podkreślono przy tym, że jeżeli niezdolność do pracy powstałaby w czasie okresów składkowych lub nieskładkowych wskazanych w ustawie emerytalnej, albo w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, to kwalifikowałby się on do uzyskania renty na zwykłych zasadach. Zaznaczono również, że orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, wydane po śmierci ubezpieczonego, wskazuje datę powstania niezdolności na dzień 9 lipca 2018 r., zaś dane z systemu ZUS o ostatnim terminie zatrudnienia wskazują datę 9 września 2015 r.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie złożonej skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Podkreślono ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, tym samym zaś w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Zaznaczono, że w aktach rentowych udokumentowano jedynie 8 lat, 1 miesiąc i 19 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 46 lat. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia 7 stycznia 2020 r. ustalił, że całkowita niezdolność do pracy powstała [...] 2018 r. Ponadto w złożonej odpowiedzi organ podkreślił, że uwzględniony okres 6 lat, 7 miesięcy i 5 dni jest okresem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Nadto w latach 1993-1998, 2003-2006, 2015-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca małoletnich skarżących zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zmarły mógł zatem podejmować w tym okresie zatrudnienie. Zaznaczono przy tym, że przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy organ ocenił również sytuację materialną małoletnich, jednak nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Złożona skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 p.p.s.a., w związku z czym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.
W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, przekonująco przedstawiając motywy zajętego stanowiska, odwołując się przy tym do wskazanego w ustawie kryterium zgodności działań administracji publicznej z prawem. Za nietrafny zatem należało uznać podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz związane z nim zarzuty naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 79a i art. 107 § 3 k.p.a. Wbrew bowiem odmiennemu w tym względzie stanowisku skarżących kasacyjnie, materiał dowodowy sprawy został zebrany w sposób wyczerpujący i oceniony w sposób wszechstronny. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że wykazanie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, obciąża przede wszystkim wnioskodawcę. Prowadzący postępowanie organ administracji ma oczywiście obowiązek prowadzenia postępowania zgodnie ze spoczywającymi na nim obowiązkami wynikającymi z k.p.a., nie oznacza to jednak obowiązku poszukiwania dowodów mających wykazać zasadność żądania wnioskodawcy. Zauważyć należy, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona. Nie budzi przecież wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r., I OSK 1282/10 oraz z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Informacji Sprawach). Jeśli zatem skarżący domagali się przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, to na nich spoczywał obowiązek przedstawienia dodatkowych dowodów wskazujących na istnienie w sprawie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Tymczasem okoliczności odnoszące się do podejmowanych prób leczenia choroby alkoholowej zmarłego zostały przez przedstawicielkę ustawową małoletnich skarżących podniesione dopiero na etapie złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Nie zostały jednak wskazane ośrodki, w których ojciec małoletnich miał podejmować leczenie, jak również nie wskazano okresów, w których był on leczony z powodu choroby alkoholowej. Przedstawicielka ustawowa małoletnich skarżących ani na etapie postępowania administracyjnego, ani w trakcie postępowania przed WSA w Warszawie nie uprawdopodobniła, że rzeczywiście ojciec małoletnich podejmował jakiekolwiek próby leczenia przeciwalkoholowego. Nie jest wystarczające powoływanie się w tym zakresie na fakt odwożenia przez przedstawicielkę ustawową ojca małoletnich na terapię, skoro nie wskazuje ona placówki, bądź placówek medycznych, w których ojciec małoletnich odbywał leczenie. Ponadto przedstawicielka ustawowa małoletnich nie złożyła do akt sprawy jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego, że ojciec małoletnich uległ w [...] r. poważnemu wypadkowi. Z analizy zawartych w aktach dokumentów odzwierciedlających przebieg ubezpieczenia ojca małoletnich wynika natomiast, że w latach 2006-2013 pozostawał on w ubezpieczeniu społecznym rolników. Wskazany okres był też okresem uwzględnionym przy analizie stażu ubezpieczeniowego. W tych okolicznościach sprawy nie można skutecznie zarzucić Sądowi I instancji naruszenia wskazanych przepisów postępowania.
Za nieskuteczny także uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach polegającego na braku uwzględnienia skargi, podczas gdy – zdaniem strony skarżącej kasacyjnie – spełnione zostały wszystkie cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skuteczność zarzutu naruszenia prawa materialnego należy oceniać mając na względzie ustalenia faktyczne poczynione w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, a nie w oparciu o twierdzenia skarżącego kasacyjnie co do okoliczności faktycznych sprawy. Ustalenia faktyczne poczynione w sprawie nie zostały zaś skutecznie podważone.
Świadczenie w drodze wyjątku jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do ich uzyskania w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach wskazuje na cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) podleganie ubezpieczeniu społecznemu, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek jakichś szczególnych okoliczności.
Mając powyższe na uwadze, uznać należało, że Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że w sprawie nie wykazano zaistnienia szczególnych okoliczności, umożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia przez ojca małoletnich. Za okoliczność taką nie może być uznany sam fakt choroby alkoholowej. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Podlegać musi bowiem ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. W istocie alkoholizm jest jednostką chorobową i jak wiele innych chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. W sprawie nie zostało wykazane, że ojciec małoletnich skarżących leczył się z uzależnienia, na co powołuje się strona skarżąca kasacyjnie. Okoliczności te, jak już powyżej wspomniano, nie zostały w jakikolwiek sposób udowodnione lub chociażby uprawdopodobnione (np. poprzez wskazanie nazw placówek medycznych, w których leczenie to miałoby mieć miejsce). Analogicznie ocenić należało argumenty związane z wypadkiem samochodowym zmarłego w [...] r., który miał stanowić przeszkodę do podjęcia przez ojca małoletnich zatrudnienia.
Zwrócić należy uwagę, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną małoletnich skarżących i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie ich ojca). Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. W analizowanej sprawie WSA w Warszawie trafnie zatem uznał, że z powodu braku owych szczególnych okoliczności zaskarżona decyzja Prezesa ZUS jest zgodna z obowiązującym prawem.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieuzasadnione i na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.
Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach pomocy wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym, podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.