III KZ 47/02

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 LISTOPADA 2002 R. III KZ 47/02 Rozpoznanie przez sąd rejonowy zażalenia pokrzywdzonego na po- stanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w stosunku do określonej osoby o określone czyny w sytuacji, gdy uprzednio sąd ten rozpoznał już wcześniej zażalenie podejrzanego na to orzeczenie i utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, oznacza orzekanie w sprawie, w której postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już prawomocnie zakończone i stanowi tym samym naruszenie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński. Sędziowie SN: T. Grzegorczyk (sprawozdawca), M. Sokołowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Drozdowska. Sąd Najwyższy w sprawie Janusza B., wobec którego, z uwagi na stwierdzenie niepoczytalności, umorzono postępowanie przygotowawcze o przestępstwa określone w art. 270 § 1 k.k. i art. 226 § 1 k.k., po rozpozna- niu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 26 listopada 2002 r., zażalenia pokrzywdzonego Piotra B. na postanowienie Sądu Apelacyjnego w B. z dnia 11 stycznia 2002 r. o odmowie stwierdzenia nieważności postanowie- nia Sądu Rejonowego w S. z dnia 24 września 2001 r., utrzymującego w mocy postanowienie Prokuratora Rejonowego w B. z dnia 10 kwietnia 2001 r. o umorzeniu postępowania przygotowawczego w sprawie Janusza B., oraz zażalenia Janusza B. na zarządzenie upoważnionego sędziego Sądu Apelacyjnego w B. z dnia 28 czerwca 2002 r. o odmowie przyjęcia zażale- nia na wskazane wyżej postanowienie tego Sądu z dnia 11 stycznia 2002 r. 2 o oddaleniu wniosku pokrzywdzonego Piotra B. o stwierdzenie nieważności postanowienia Sądu Rejonowego w S., po wysłuchaniu stron p o s t a n o w i ł: 1. na podstawie art. 437 § 2 k.p.k. zmienić zaskarżone zarządzenie i przy- jąć do rozpoznania zażalenie Janusza B. na postanowienie Sądu Ape- lacyjnego w B. z dnia 11 stycznia 2002 r. o odmowie stwierdzenia nie- ważności postanowienia Sądu Rejonowego w S.; 2. na podstawie art.437 § 2 k.p.k. w zw. z art.101 § 1 pkt 3 k.p.k. zmienić zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego B. z dnia 11 stycznia 2002 r. i stwierdzić nieważność postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 24 września 2001 r.; 3. na podstawie art.102 § 8 k.p.k. przekazać Sądowi Rejonowemu w S. sprawę zażalenia Piotra B. na postanowienie Prokuratora Rejonowego w B. z dnia 10 kwietnia 2001 r. o umorzeniu postępowania przygoto- wawczego wobec Janusza B. w celu wydania rozstrzygnięcia w przed- miocie jego dopuszczalności; 4. kosztami postępowania w przedmiocie nieważności obciążyć Skarb Państwa. Z u z a s a d n i e n i a : (...) Pozostaje zatem do rozważenia zarzut obrazy art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Była to także jedna z podstaw wniosku o stwierdzenie nieważności, której naruszenie stanowi obecnie zarzut odwoławczy zażalenia podejrza- nego. Trzeba przyznać, że w tym wypadku rację ma skarżący, jak i miał sam wnioskodawca. Jedynie bowiem przy nadzwyczajnych środkach za- 3 skarżenia, jakie przewiduje kodeks postępowania karnego, przedmiotem rozpoznawania jest sam ów środek, a uprawniony sąd zbadać ma, czy wskazane w nim uchybienia mają miejsce. W konsekwencji, w razie jego niezasadności, oddala się tu środek zaskarżenia (zob. art. 537 § 1 i art. 547 § 1 k.p.k.), co tym samym nie wyklucza możliwości wniesienia go w przyszłości przez inny jeszcze podmiot (tak przy kasacji) lub nawet przez ten sam z powołaniem się na inne okoliczności (tak przy wznowieniu). Przy środkach odwoławczych, a więc i przy zażaleniu, sytuacja jest odmienna. Organ odwoławczy ma na żądanie strony zbadać zaskarżone rozstrzygnię- cie, a nie środek odwoławczy. Środki te wnosi się przy tym tylko od niepra- womocnych rozstrzygnięć (orzeczeń i zarządzeń). Sąd odwoławczy powi- nien więc skontrolować, w granicach zaskarżenia, prawidłowość rozstrzy- gnięcia zarówno od strony materialnoprawnej, jak i procesowej. Konse- kwencją tego jest to, że jeżeli środek odwoławczy okazuje się niezasadny, organ odwoławczy nie oddala go, lecz – stosownie do art. 437 § 1 k.p.k. – utrzymuje w mocy zaskarżone orzeczenie (a zgodnie z art. 466 § 1 k.p.k. – także zarządzenie). W tym momencie zaczyna jednak istnieć już w spra- wie prawomocne rozstrzygnięcie, co wyklucza w przyszłości możliwość wniesienia przez inny podmiot w tej samej sprawie kolejnego środka odwo- ławczego. Z chwilą bowiem powstania w postępowaniu prawomocnego orzeczenia, pojawia się na przyszłość w sprawie o ten sam czyn tej samej osoby przesłanka rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.), a orzekanie przy jej istnieniu dotknięte jest nieważnością (art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k.). Nie ma przy tym znaczenia, czy kolejny środek odwoławczy jest efektem przy- wrócenia uprawnionemu terminu do jego złożenia, czy też takimi uchybie- niami organu procesowego, które spowodowały, że dotychczas termin do wystąpienia z środkiem przez ów podmiot w ogóle nie biegł. Tam, gdzie jest to możliwe – co jednak nie dotyczy niniejszej sytuacji – można wów- czas jedynie rozważać wniesienie kasacji, jako nadzwyczajnego środka 4 zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, bądź to przez samą stronę, bądź przez podmioty wskazane w art. 521 k.p.k., powołując się na naruszenie przepisów postępowania przez uniemożliwienie danej stronie wystąpienia ze swym środkiem we właściwym czasie i przedwczesne rozpoznanie środka innej strony. W niniejszej sprawie postanowienie prokuratora z dnia 10 kwietnia 2001 r. o umorzeniu śledztwa wobec Janusza B. o czyny określone w art. 270 § 1 i art. 226 § 1 k.k. doręczono początkowo jedynie podejrzanemu, i ten wystąpił z zażaleniem, które przekazano, stosownie do wymagań art.306 § 2 k.p.k., właściwemu sądowi. Sąd Rejonowy w S., po jego rozpo- znaniu, postanowieniem z dnia 26 czerwca 2001 r. utrzymał w mocy decy- zję prokuratora. W tym momencie postanowienie o umorzeniu postępowa- nia przygotowawczego przeciwko podejrzanemu o wskazane czyny stało się prawomocne. Powstała zatem w tym zakresie przesłanka rzeczy osą- dzonej, o której mowa w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Istniała ona tym samym, gdy w lipcu 2001 r., po doręczeniu dopiero teraz pokrzywdzonemu posta- nowienia prokuratora z dnia 10 kwietnia 2001 r., pokrzywdzony ten złożył swoje zażalenie na tę decyzję. Przyjęcie tego środka odwoławczego było zatem wówczas niedopuszczalne, skoro nie istniał już substrat zaskarże- nia, czyli nieprawomocne orzeczenie prokuratora, a tylko takie mogło być przedmiotem zażalenia. Rozpoznanie przez sąd tego środka odwoławcze- go i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia, w postaci postanowienia z dnia 24 września 2001 r., nastąpiło tu więc z naruszeniem przesłanki rze- czy osądzonej. Skoro bowiem przedmiotem zaskarżenia środkiem odwo- ławczym może być jedynie nieprawomocne orzeczenie, to rozpoznanie przez sąd rejonowy zażalenia pokrzywdzonego na postanowienie prokura- tora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w stosunku do okre- ślonej osoby o określone czyny w sytuacji, gdy uprzednio sąd ten rozpo- znał już wcześniej zażalenie podejrzanego na to orzeczenie i utrzymał w 5 mocy zaskarżone postanowienie, oznacza orzekanie w sprawie, w której postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już prawomocnie zakończone i stanowi tym samym naruszenie art.17 § 1 pkt 7 k.p.k. Nie można zatem zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, że skoro po- krzywdzony zawiadomiony był o decyzji prokuratora już po rozpoznaniu przez sąd zażalenia podejrzanego na to postanowienie, to nie przeszka- dzało to sądowi w rozpatrywaniu teraz jego zażalenia – jak i ewentualnych późniejszych zażaleń innych podmiotów – na decyzję prokuratorską, gdyż, jak twierdzi, „wbrew wnioskodawcy mogą funkcjonować dwa orzeczenia odwoławcze”. Stanowisko to całkowicie pomija bowiem wskazaną wcze- śniej istotę kontroli odwoławczej i przesłankę rei iudicatae. W konsekwen- cji Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że objęte wnioskiem pokrzywdzonego o stwierdzenie nieważności postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 24 września 2001 r. nie jest dotknięte podstawą nieważności wskazaną w art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Zauważyć tu należy, że, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 października 2002 r. (I KZP 27/02, OSNKW 2002, nr 11- 12, poz. 96), przez „inne postępowanie” w rozumieniu art.101 § 1 pkt 3 k.p.k. rozumieć należy każde prawomocnie ukończone postępowanie, po- przedzające postępowanie, w trakcie którego wydano ponowne rozstrzy- gnięcie co do tego samego czynu tej samej osoby, niezależnie od tego, czy postępowania te zostały „w techniczny sposób” wydzielone, czy też wydzie- lenie takie nie nastąpiło. W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że rację ma podejrzany Janusz B., wskazując w swym zażaleniu, że Sąd Apelacyjny naruszył art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k., jak i że miał ją też wnioskodawca Piotr B., podnosząc to uchybienie w wniosku o stwierdzenie nieważności. Mając to na uwadze Sąd Najwyższy, podzielając racje skarżącego co do wadliwości zaskarżo- nego orzeczenia Sądu Apelacyjnego i dostrzegając podstawę nieważności orzeczenia Sądu Rejonowego, objętego wnioskiem o stwierdzenie nieważ- 6 ności, którego zaskarżone orzeczenie dotyczy, na podstawie art. 437 § 2 in principio k.p.k. zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 11 stycznia 2002 r. i na podstawie art.101 § 1 pkt 3 k.p.k. stwierdził nieważność postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 24 września 2001 r. Ze względu na charakter tego rozstrzygnięcia, kosz- tami postępowania w przedmiocie nieważności Sąd Najwyższy obciążył Skarb Państwa. Stwierdzenie nieważności wskazanego orzeczenia powoduje jednak, że pozostaje jeszcze kwestia rozstrzygnięcia co do zażalenia Piotra B. na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego, które było właśnie przedmiotem nieważnego, jak się okazało, postanowie- nia Sądu Rejonowego w S. Ponieważ w kwestii tej Sąd Najwyższy nie jest właściwy, przekazał on, stosownie do art. 102 § 8 k.p.k., sprawę w tym za- kresie wskazanemu sądowi rejonowemu, który powinien teraz orzec co do dopuszczalności przyjętego środka odwoławczego Piotra B., mając na uwadze zapatrywania prawne Sądu Najwyższego, wyrażone wcześniej w tej materii w niniejszym postanowieniu.