III KK 97/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 19 PAŹDZIERNIKA 2010 R. III KK 97/10 Akt oskarżenia, jako skarga zasadnicza, nie tylko inicjuje postępowa- nie sądowe, ale także zakreśla jego ramy, co ściśle łączy się z problematy- ką tożsamości czynu zarzucanego i przypisanego sprawcy. Ram tych nie wyznacza jednak przyjęty w akcie oskarżenia opis czynu zarzucanego oskarżonemu, ani też wskazana tam kwalifikacja prawna. Granice oskar- żenia wyznacza bowiem zdarzenie historyczne, na którym zasadza się oskarżenie. Istotna jest zatem tożsamość czynu wyznaczona faktycznymi ramami tegoż zdarzenia. Przewodniczący: sędzia SN J. Żywolewska-Ławniczak. Sędziowie: SN B. Skoczkowska, SA (del. do SN) H. Komisarski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Siejbik. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza T. skazanego z art. 585 § 1 k.s.h., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 19 października 2010 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego, od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 grudnia 2009 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia 18 czerwca 2009 r., o d d a l i ł kasację jako oczywiście bezzasadną (…). 2 U Z A S A D N I E N I E Tomasz T. został oskarżony o to, że w dniu 13 marca 2003 r. w W., jako członek zarządu spółki akcyjnej Przedsiębiorstwo Polskie Zakłady Zbożowe, działając wspólnie i w porozumieniu ze Zbigniewem G. jako pre- zesem zarządu tej spółki, działał na szkodę tego podmiotu w ten sposób, że dokonał sprzedaży 39 889 udziałów jakie ta spółka posiadała w Przed- siębiorstwie Zbożowo – Młynarskim spółce z o.o. za kwotę 1 500 000 zł, – za 25 % ich wartości, tj. o przestępstwo z art. 585 § 1 k.s.h. Wyrokiem Sądu Rejonowego w L. z dnia 18 czerwca 2009 r., Tomasz T. został uznany za winnego tego, że w dniu 13 marca 2003 r. w W., dzia- łając wspólnie i w porozumieniu ze Zbigniewem G., jako członek zarządu spółki Polskie Zakłady Zbożowe SA, działał na szkodę tego podmiotu w ten sposób, że dokonał sprzedaży 39 889 udziałów jakie spółka ta posiadała w Przedsiębiorstwie Zbożowo-Młynarskim oraz dokonał sprzedaży 77 611 udziałów jakie ta spółka posiadała w Polskich Zakładach Zbożowych „M” spółka z o.o., spółce z o.o. „I” za kwotę 1 500 000 zł, – za 25 % ich warto- ści nominalnej, tj. przestępstwa z art. 585 § 1 k.s.h. i za to na podstawie art. 585 § 1 k.s.h., wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając wartości jednej stawki na 20 zł. Na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. oraz art. 70 § 1 pkt. 1 k.k., Sąd Rejo- nowy warunkowo zawiesił wykonanie wymierzonej Tomaszowi T. kary po- zbawienia wolności na okres 3 lat próby. Nadto, na podstawie art. 41 § 1 k.k., Sąd Rejonowy orzekł wobec Tomasza T. zakaz zajmowania stanowisk w spółkach prawa handlowego na okres 3 lat „w postaci funkcji członka zarządu, członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej lub likwidatora”. 3 Apelację od tego wyroku wywiódł obrońca Tomasza T., który podniósł następujące zarzuty: 1) obrazę przepisów postępowania, która miała istotny wpływ na treść orzeczenia, tj. naruszenie: – art. 5 § 2 k.p.k., poprzez nieuzasadnione uznanie, że wszelkie nie dające się usunąć wątpliwości w sprawie zostały wyjaśnione, podczas gdy z materiału dowodowego wynika, iż wątpliwości takie istnieją, dotykają istotnych dla oceny zawinienia oskarżonego kwestii, w szczególności w za- kresie ustalenia jego zamiaru i faktycznej szkody, na którą miałoby narazić spółkę zawarcie umowy z dnia 13 marca 2003 r. oraz nieuwzględnienie w ocenie zdarzeń elementu ryzyka w prowadzeniu działalności gospodarczej, które to wątpliwości należało rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego, – art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k., poprzez dowolną, jed- nostronną i nieobiektywną ocenę materiału dowodowego, polegającą na określeniu znamienia szkody grożącej spółce według wartości nominalnej udziałów, podczas gdy szkoda taka winna być wykazana w oparciu o wiel- kość rzeczywistą – a taką jest wartość rynkowa zbytych udziałów – co w konsekwencji doprowadziło do nieuprawnionego przyjęcia, że oskarżony dopuścił się zarzucanego mu czynu, – art. 14 k.p.k. i art. 17 § 1 pkt. 9 k.p.k., poprzez przekroczenie zakresu oskarżenia w ten sposób, że Sąd zmienił w zaskarżonym wyroku opis czynu dodając nowe, nie objęte zarzutem aktu oskarżenia zdarzenie faktyczne, tj. dokonanie sprzedaży 77 611 udziałów PZZ „M” spółka z o.o. i w konsekwencji przypisanie oskarżonemu czynu nieobjętego aktem oskar- żenia i skazanie za ten czyn pomimo braku skargi uprawnionego oskarży- ciela, – art. 8 § 2 k.p.k., poprzez skazanie oskarżonego za czyn, który w ocenie Sądu Okręgowego w T. był czynnością prawną nieważną. 4 2) rażącą niewspółmierność kary poprzez niewłaściwe i nieobiek- tywne zastosowanie zasad sądowego wymiaru kary, co przejawiło się w wymierzeniu kary rażąco surowej. Ostatecznie obrońca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uniewinnienie Tomasza T. od popełnienia zarzucanego mu przestępstwa albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejo- nowemu do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2009 r., Sąd Okręgowy w W. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną. Kasację od tego ostatniego wyroku wywiódł obrońca Tomasza T., który podniósł zarzut „naruszenia art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. poprzez przekro- czenie zakresu oskarżenia w ten sposób, że sąd zmienił w zaskarżonym wyroku opis czynu dodając nowe – nieobjęte zarzutem aktu oskarżenia zdarzenie faktyczne, tj. dodał sprzedaż 77 611 udziałów PZZ M. spółka z o.o. i w konsekwencji przypisał oskarżonemu czyn nieobjęty aktem oskar- żenia i skazał go za ten czyn pomimo braku skargi uprawnionego oskarży- ciela”. Podnosząc powyższy zarzut, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżo- nego wyroku i przekazanie sprawy „właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania”. Kasacja okazała się niezasadna i to w stopniu oczywistym. Wyrażona w art. 14 k.p.k. zasada skargowości, w ujęciu wąskim, oznacza, że wszczęcie postępowania sądowego następuje tylko na żąda- nie uprawnionego podmiotu: [por. Z. Gostyński (w:) J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki: Ko- deks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 1998, s. 196; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 84; K. Marszał: Proces karny, Katowice 1998, s. 56]. Akt oskarżenia, jako skarga zasadnicza, nie tylko inicjuje postępowanie sądowe, ale także za- 5 kreśla jego ramy, co ściśle łączy się z problematyką tożsamości czynu za- rzucanego i przypisanego sprawcy. Ram tych nie wyznacza jednak przyjęty w akcie oskarżenia opis czynu zarzucanego oskarżonemu, ani też wskaza- na tam kwalifikacja prawna. Granice oskarżenia wyznacza bowiem zdarze- nie historyczne, na którym zasadza się oskarżenie. Istotna jest zatem toż- samość czynu wyznaczona faktycznymi ramami tegoż zdarzenia (por. K. Marszał: Proces karny, Katowice 1998, s. 59; T. Grzegorczyk: Kodeks po- stępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 85; A. Murzynowski: Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 163; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 stycznia 1983 r., II KR 347/83, OSPiKA 1983, nr 9, poz. 203; z dnia 17 lipca 1973 r., V KRN 264/73, OSNKW 1973, z. 12, poz. 163; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1984 r., Rw 262/84, OSNKW 1985, z. 1-2, poz. 10; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 wrze- śnia 1994 r., II KRN 173/94, OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 9). W rezultacie, granice oskarżenia zostają zachowane, mimo że sąd orzekający zmienia opis czynu przyjęty w akcie oskarżenia, jeżeli wszystkie elementy tego no- wego opisu mieszczą się w ramach tego samego zdarzenia historycznego. Za elementy wyznaczające tożsamość "zdarzenia historycznego" na- leży zaś przyjąć: identyczność przedmiotu zamachu, identyczność kręgu podmiotów oskarżonych o udział w zdarzeniu, tożsamość miejsca i czasu zdarzenia, jak też zachowanie choćby części wspólnych znamion w opisie czynu zarzuconego i przypisanego, które winny się ze sobą pokrywać, ma- jąc jakiś obszar wspólny. O jedności czynu, jako jednego impulsu woli, świadczy nadto jedność zamiaru (lub planu) sprawcy (sprawców) przestęp- stwa. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że Sąd Rejonowy w L. przyjmując, iż czyn Tomasza T., polega- jący na działaniu na szkodę spółki Polskie Zakłady Zbożowe S.A., obejmo- wał nie tylko sprzedaż 39 889 udziałów w Przedsiębiorstwie Zbożowo Mły- 6 narskim, co ujęto w akcie oskarżenia, ale też sprzedaż 77 611 udziałów w Polskich Zakładach Zbożowych „M” nie przekroczył granic oskarżenia. Sprzedaż udziałów w obu tych firmach nastąpiła na podstawie tej samej umowy, zawartej w dniu 13 marca 2003 r. pomiędzy Tomaszem T. i Zbi- gniewem G., reprezentującymi Polskie Zakłady Zbożowe S.A., a przedsta- wicielami spółki z o.o. „I”. Co istotne, wskazana w akcie oskarżenia kwota 1 500 000 złotych obejmowała wartość wszystkich sprzedanych udziałów, a nie tylko udziałów w Przedsiębiorstwie Zbożowo Młynarskim. Skoro więc do sprzedaży udziałów w obu wskazanych podmiotach doszło na podstawie tej samej umowy, dotyczącej tych samych stron, to niewątpliwie mamy do czynienia z tym samym zdarzeniem historycznym, na którym zasadzało się oskarżenie. W tej sytuacji, przy ustaleniu, że sprzedaż akcji każdej z tych firm była działaniem na szkodę pokrzywdzonej spółki, to przedmiotowa zmiana opisu czynu była obowiązkiem Sądu Rejo- nowego. Zgodnie z art. 413 § 2 pkt. 1 k.p.k., wyrok skazujący winien wszak zawierać dokładne określenie przypisanego oskarżonemu czynu, co ozna- cza, że w jego opisie należy ująć każdy aspekt zachowania sprawcy (sprawców), istotny dla oddania kryminalnej zawartości czynu i mieszczący się w ustawowych znamionach danego typu przestępstwa. Opis czynu przyjęty przez Sąd Rejonowy w L., zaakceptowany przez Sąd Okręgowy w W., w pełni oddaje sposób i okoliczności popełnionego przez Tomasza T. przestępstwa z art. 585 § 1 k.s.h. W trakcie rozprawy kasacyjnej skarżący wniósł o to, aby Sąd Naj- wyższy wyszedł poza granicę kasacji i w jak najszerszym zakresie zbadał zasadność skazania Tomasza T. za przestępstwo z art. 585 § 1 k.s.h., choć, poza samym zarzutem, nie wskazał na żadne inne uchybienie. Odnosząc się do tego wniosku zauważyć należy, że Tomasz T. zo- stał skazany za przestępstwo z art. 585 § 1 k.s.h. na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Zgodnie z art. 523 § 7 1, 2 i 4 pkt 1 k.p.k., kasacja na jego korzyść była więc dopuszczalna tylko z powodu podniesienia w niej uchybienia wymienionego w art. 439 k.p.k. Gdyby w kasacji tej powołano się na drugą z podstaw kasacyjnych, o której mowa w art. 523 § 1 k.p.k., tj. na „inne rażące naruszenie prawa, jeżeli mo- gło ono mieć wpływ na treść orzeczenia”, to byłaby ona niedopuszczalna. Wniosek złożony przez obrońcę na rozprawie kasacyjnej zdaje się zmie- rzać do ominięcia tej regulacji. Idąc dalej, zgodnie z art. 536 k.p.k., Sąd Najwyższy rozpoznaje kasa- cję w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szer- szym – tylko w wypadkach określonych w art. 435, 439 i 455 k.p.k. Podnie- siony przez obrońcę zarzut naruszenia art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. został roz- poznany i okazał się nietrafny. Sąd Najwyższy nie dostrzega jednocześnie z urzędu jakichkolwiek uchybień, które stanowiłyby bezwzględną podstawę odwoławczą określoną w art. 439 k.p.k. Nie dostrzega również żadnych podstaw do podjęcia działań w trybie art. 435 k.p.k. i 455 k.p.k. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację, uznając ją za oczywiście bezzasadną. Oczywista bezzasadność kasacji wynikała z tego, że już na pierwszy rzut oka można było dostrzec, że dokonana przez Sąd Rejonowy zmiana opisu czynu nie skutkowała wyjściem poza granice oskarżenia. Jak to za- znaczono wcześniej, sprzedaż akcji w spółce z o.o. Polskie Zakłady Zbo- żowe „M”, o którą uzupełniono opis czynu, była objęta tą samą umową, któ- rej dotyczyła ujęta w zarzucie zawartym w akcie oskarżenia sprzedaż akcji w Przedsiębiorstwie Zbożowo Młynarskim. Tożsamość zdarzenia histo- rycznego nie mogła więc budzić żadnych wątpliwości.