III KK 421/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 6 MARCA 2008 R. III KK 421/07 Jeżeli w toku postępowania przed sądem pierwszej lub drugiej in- stancji nie doszło do wydania orzeczenia w trybie art. 42 § 4 k.p.k., w kasa- cji nie można skutecznie sformułować zarzutu naruszenia art. 41 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN J. ŻywolewskaŁawniczak. Sędziowie SN: A. Deptuła (sprawozdawca), P. Hofmański. Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Grzeszczyk. Sąd Najwyższy w sprawie Piotra M., skazanego z art. 279 § 1 w zw. z art. 64 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 marca 2008 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 30 maja 2007 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia 22 grudnia 2006 r., o d d a l i ł kasację. (...) U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Rejonowego w L. z dnia 22 grudnia 2006 r. Piotr M. uznany został za winnego tego, że w dniu 6 czerwca 2005 r. w L. działając wspólnie i w porozumieniu z ustaloną osobą (osoba ta objęta była także aktem oskarżenia w tej sprawie i została wcześniej prawomocnie skazana, przy zastosowaniu procedury przewidzianej w art. 387 k.p.k.), w ciągu 5 lat od odbycia kary co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo tego samego rodzaju, usiłował dokonać kradzieży z włama- 2 niem do jednego z mieszkań, w ten sposób, że po uprzednim uszkodzeniu nieustalonym narzędziem wkładki zamka, usiłował dostać się do mieszka- nia i dokonać zaboru w celu przywłaszczenia mienia lecz zamierzonego celu nie osiągnął ze względu na postawę pokrzywdzonej i zatrzymanie przez funkcjonariuszy policji – i za to na podstawie art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. i 64 § 1 k.k. skazany na rok pozbawienia wolności oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k. na 80 stawek dziennych grzywny, z ustaleniem wysokości jednej stawki na kwotę 10 zł. Wyrok ten zaskarżył obrońca oskarżonego, który w apelacji zarzucił obrazę art. 4, art. 7 i art. 410 k.p.k., przez dowolną i jednostronną ocenę materiału dowodowego „przez niesłuszne nie obdarzenie walorem wiary- godności wyjaśnień oskarżonego”. Niezasadne uznanie ich za „niewiary- godne”, „dowolne przypisanie oskarżonemu współsprawstwa”, „błędne uznanie zachowania oskarżonego za stanie na tzw. czujce” oraz błąd w ustaleniach faktycznych polegających na uznaniu oskarżonego za winnego popełnienia przypisanego mu czynu w sytuacji, gdy brak jest jednoznacz- nych i niebudzących wątpliwości dowodów potwierdzających jego winę. W oparciu o tak sformułowane zarzuty obrońca wnosił o zmianę wy- roku i uniewinnienie Piotra M., względnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu pierwszoinstancyj- nym. Sąd Okręgowy w L., po rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 30 ma- ja 2007 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego, uznając przy tym apelację za oczywiście bezzasadną. Obrońca skazanego wniósł kasację, w której zarzucił: 1. obrazę art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k., polegającą na prze- kraczającej granice swobody, sprzecznej z zasadami doświadczenia ży- ciowego oraz logicznego rozumowania ocenie zgromadzonego materiału dowodowego, ograniczając się de facto do poparcia trafności wniosków 3 Sądu pierwszej instancji, w konsekwencji prowadzących do uznania ska- zanego Piotra M. winnym dokonania zarzucanego mu czynu, oraz niedo- statecznym lub niewłaściwym wskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego podstaw do uznania za niezasadne zarzutów apelacyjnych; 2. niezasadne i stojące w jawnej sprzeczności z aktualną linią orzecznictwa oraz dyrektywami wynikającymi z art. 436 k.p.k. – w szcze- gólności uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r. I KZP 9/07 OSNKW 2007, z. 5, poz. 39 – przyjęcie, że fakt wyłączenia postępowania w sprawie współoskarżonego Marka B. do odrębnego rozpoznania i wyda- nia co do niego wyroku przez Sąd Rejonowy w tym samym składzie co Sąd orzekający o winie Piotra M. nie stwarza domniemania braku obiektywizmu po stronie Sądu meriti, pomimo, że pomiędzy działaniem obydwu spraw- ców istnieje wyraźny i niezaprzeczalny związek tak podmiotowy, jak i przedmiotowy, a więc materiał dowodowy, na podstawie którego orzeczono w przedmiocie odpowiedzialności karnej jednego ze sprawców czynu (w tym wypadku Marka B.), stanowi podstawę dowodową orzeczenia w przedmiocie odpowiedzialności karnej także i Piotra M., co jednoznacznie świadczy o tym, że w przedmiotowej sprawie wystąpiły okoliczności, które – w myśl wskazanego orzeczenia SN – prowadzą do zredukowania wszel- kich zobiektywizowanych czynników mogących świadczyć o bezstronności sędziego, czego nie sposób zaakceptować z punktu widzenia gwarancji procesowej bezstronności sędziowskiej. Natomiast fakt ogłoszenia i opubli- kowania wymienionej uchwały Sądu Najwyższego, po sporządzeniu apela- cji ale przed jej rozpoznaniem, zgodnie z art. 436 k.p.k., powinien skutko- wać uwzględnieniem okoliczności uzasadniających wyłączenie sędziego orzekającego w pierwszej instancji przez Sąd Okręgowy i uchyleniem za- skarżonego wyroku Sądu Rejonowego celem ponownego rozpoznania sprawy, 4 i wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Rozpoznając kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja nie kwalifikowała się do uwzględnienia. Pierwszy z zarzutów wysuniętych przez obrońcę w ogóle pozbawiony jest charakteru kasacyjnego w zestawieniu z uregulowaniem zawartym w art. 523 § 1 k.p.k., w którym podstawy kasacji ujęte są dość wąsko albo- wiem obok uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., mowa jest o innym rażącym naruszeniu prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Stąd też Sąd Najwyższy wielokrotnie już stwierdził, że kwestio- nowanie ustaleń faktycznych stanowiących podstawę prawomocnego wy- roku nie może być racją skutecznego zarzutu w postępowaniu kasacyjnym, nawet wtedy, gdy skarżący powołuję się na obrazę przepisów procesowych – art. 4, art. 5 i art. 7 k.p.k., a do tego sprowadza się w istocie wystąpienie obrońcy skazanego. Jest zupełnie oczywiste, że odrzucenie wyjaśnień skazanego i przyjęcie za podstawę ustaleń zeznań świadków w najmniej- szym stopniu nie kreuje obrazy zasad procesowych, o ile taka ocena do- wodów nie narusza reguł logicznego rozumowania. W tej zaś sprawie nie może być mowy o naruszeniu tych reguł i skarżący w żadnej mierze nie wskazał żadnych rzeczowych argumentów mających uzasadniać tezę, że wiarygodny jest Piotr M., a niewiarygodni są świadkowie: Renata F., Barba- ra M., Tomasz Z. i Robert B. Szerszego omówienia natomiast wymaga drugi zarzut kasacyjny. Zacząć trzeba od uwag natury ogólnej, będących dobrym wprowa- dzeniem do materii objętej wystąpieniem autora kasacji. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek, służy realizacji dyrektywy wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, jak i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawo- wych Wolności, a także art. 4 k.p.k., zgodnie z którą organy procesowe 5 powinny zachować obiektywny, bez żadnych uprzedzeń stosunek do spra- wy i uczestników postępowania sądowego. Z kolei zasada niezawisłości sędziowskiej zawarta jest w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP stanowiącym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Gdy chodzi o instytu- cję wyłączenia sędziego, to niezawisłość sędziowska polega na zakazie wywierania jakiegokolwiek wpływu na sędziego w zakresie rozpoznania konkretnej sprawy i treści orzeczenia, a więc na niezależności sędziego (ale zawsze w ramach obowiązującego prawa) w rozstrzyganiu kwestii fak- tycznych i prawnych, wyłaniających się w rozpoznawanej sprawie. Wiąże się z tym zasada samodzielności jurysdykcyjnej sądu wyrażona w art. 8 § 1 k.p.k., zgodnie z którą sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia fak- tyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu, wiąże go jedynie prawomocne rozstrzygnięcie sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny (§ 2). Nie może więc budzić żadnych wątpliwo- ści, że sąd orzekający w sprawie danego oskarżonego nie jest związany oceną faktyczną i prawną, dokonaną w sprawie wcześniej rozstrzygniętej w stosunku do współoskarżonego o ten sam czyn, i to niezależnie od tego, czy skład sądu jest ten sam, czy też nie. Trzeba przy tym z całą stanowczością stwierdzić, że gdy rozważa się kwestię niezawisłości i obiektywizmu sędziowskiego, będącymi fundamen- talnymi wręcz zasadami ustrojowymi Rzeczypospolitej Polskiej, to bezdy- skusyjne powinno być domniemanie zachowania obu tych reguł w sprawo- waniu urzędu sędziego w każdym wypadku i w każdej rozpoznawanej sprawie. Stąd też musi zaistnieć rzeczywista przyczyna, wynikająca z po- wstania nie budzącego żadnej wątpliwości faktu, że ów obiektywizm sę- dziowski może być zachwiany. Ustawa procesowa egzemplifikuje te fakty w art. 40 k.p.k. Przewiduje też instytucję iudex suspectus w art. 41 § 1 k.p.k. Konsekwencje zaistnienia którejkolwiek z hipotez objętych tymi przepisami 6 są różne. Tylko sytuacje objęte pierwszą z powołanych wyżej norm powo- dują skutki procesowe w postaci bezwzględnego (niezależnie od granic za- skarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orze- czenia) uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Casus z iudex suspectus mie- ści się jedynie w ramach względnego powodu odwoławczego, a więc w ramach podstawy odwoławczej określonej w art. 438 pkt 2 k.p.k. Przechodząc już teraz wprost do oceny zarzutu kasacyjnego należy stwierdzić, że został on zredagowany w sposób nie do końca poprawny, o ile chodzi o poprawność proceduralną. Odczytując jednak jego sens przez „pryzmat” uregulowania zawartego w art. 118 § 1 k.p.k. należy rozwinąć kwestię związaną z „obsadą” Sądu Rejonowego w L., a mówiąc już precy- zyjnie – czy w zaistniałej sytuacji procesowej kwestia ta może być rozwa- żana na etapie postępowania kasacyjnego, ze skutkami jakie chce jej na- dać skarżący w sferze tego nadzwyczajno-kontrolnego postępowania. Obrońca powołuje się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r. – I KZP 9/07, wywodząc w konkluzji, że judykat ten całko- wicie przesądza o słuszności zarzutu kasacyjnego. Trzeba stwierdzić, że Sąd Okręgowy w L. z urzędu (bo apelacja obrońcy w ogóle zarzutu naruszenia w postępowaniu pierwszoinstancyj- nym przepisu art. 41 § 1 k.p.k. nie zawierała) zajął się tą kwestią i nie pomi- jając wskazanej uchwały Sądu Najwyższego, uznał że nie ma podstaw do zakwestionowania zaskarżonego orzeczenia pierwszoinstancyjnego. Stanowisko to należy w pełni podzielić, jakkolwiek z innych powodów niż te, które Sąd Okręgowy przyjął za podstawę rozstrzygnięcia. W punkcie wyjścia należy stwierdzić, że kontrola kasacyjna obejmo- wać może jedynie orzeczenie, które zostało zaskarżone nadzwyczajnym środkiem zaskarżania. Kontrola ta obejmuje zatem wyrok sądu odwoław- czego, także w kontekście dokonanej przez sąd odwoławczy prawidłowości procedowania przez sąd, którego orzeczenie poddane zostało kontroli ape- 7 lacyjnej. Rozszerzenie zakresu tej kontroli następuje jedynie w ramach wy- znaczonych treścią art. 447 § 3 k.p.k., zgodnie z którym w apelacji można podnieść zarzuty, które nie stanowiły lub nie mogły stanowić przedmiotu zażalenia. Przepis ten podlega odpowiedniemu stosowaniu w postępowa- niu kasacyjnym zgodnie z treścią art. 518 k.p.k. Oznacza to, że w postę- powaniu kasacyjnym można kwestionować orzeczenia incydentalne wyda- ne w toku postępowania, które nie były lub nie mogły być przedmiotem za- żalenia, oczywiście jedynie wtedy, gdy autor kasacji twierdzi, ze wadliwość tych orzeczeń co najmniej mogła mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego kasacją orzeczenia. W realiach rozpoznawanej sprawy oznacza to, że podniesienie zarzu- tu opartego na tezie o rażącym naruszeniu art. 41 § 1 k.p.k. wchodzić mo- że w rachubę wyłącznie wówczas, gdy w toku postępowania przed sadem odwoławczym, albo w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji, doszło do wydania orzeczenia w przedmiocie wyłączenia sędziego z po- wodu istnienia uzasadnionych wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie. Orzeczenie takie, zgodnie z art. 42 § 4 k.p.k., może zapaść jedy- nie wówczas, gdy sędzia złoży takie żądanie, albo gdy wniosek w tej kwe- stii złoży strona postępowania (art. 42 § 1 k.p.k.). Jest bowiem oczywiste, że decyzji o wyłączeniu sędziego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. sąd nie może podjąć z urzędu, albowiem tryb ten ustawa rezerwuje wyłącznie dla wypadków występowania przyczyn wyłączających sędziego z mocy art. 40 k.p.k. (art. 42 § 2 k.p.k.). Ponieważ orzeczenie wydane w trybie określonym w art. 42 § 4 k.p.k. nie podlega zaskarżeniu, jego zakwestionowanie możliwe jest zarówno w apelacji (art. 447 § 3 k.p.k.), jak i w kasacji (art. 447 § 3 w zw. z art. 518 k.p.k.). W konsekwencji należy uznać, że jeżeli w toku postępowania przed sądem pierwszej lub drugiej instancji nie doszło do wydania orzeczenia w trybie art. 42 § 4 k.p.k., w kasacji nie można skutecznie wywodzić tezy o 8 naruszeniu art. 41 § 1 k.p.k. Nie sposób bowiem przyjąć, że dopuszczalne jest w kasacji konstruowanie zarzutu opartego na kontestowaniu zachowa- nia sędziego, który powinien był – zdaniem skarżącego – złożyć żądanie jego wyłączenia (art. 42 § 1 k.p.k.). Kontroli kasacyjnej nie podlega bowiem inicjatywa sędziego (ściślej rzecz ujmując: brak jego inicjatywy), lecz orze- czenie sądu. W rozpoznawanej sprawie żaden z sędziów nie złożył żądania jego wyłączenia w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, ani też żadna ze stron postępowania nie wystąpiła z wnioskiem o wyłączenie któregokol- wiek z sędziów na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. Tym samym, w postępowa- niu przed Sądem Rejonowym w L. nie wydano orzeczenia w trybie art. 42 § 4 k.p.k. Sąd Okręgowy w L., którego orzeczenie zaskarżono kasacją, nie miał więc okazji do jego kontrolowania w trybie określonym w art. 447 § 3 k.p.k., ani też wydania orzeczenia w trybie art. 42 § 4 k.p.k., albowiem tak- że w postępowaniu odwoławczym nie zgłoszono stosownego żądania lub wniosku. Zarzut obrazy art. 41 § 1 k.p.k. musiał być więc uznany za bezza- sadny.