III KK 419/03

WYROK Z DNIA 8 CZERWCA 2004 R. III KK 419/03 Uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego z obrońcą podczas nieobecności innych osób, w trakcie prowadzenia istotnych z punktu wi- dzenia obrony czynności procesowych w fazie postępowania sądowego, może stanowić bezwzględną przyczynę odwoławczą przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k., jeżeli zostanie ustalone, że jest równoważne z nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w czynnościach, w których udział jego jest obowiązkowy. Przewodniczący: sędzia SN H. Gordon-Krakowska. Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), A. Tomczyk. Prokurator Prokuratury Krajowej: Krzysztof Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza G. i innych, skazanych z art. 266 § 4 k.k. z 1969 r. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 czerwca 2004 r., kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 21 lutego 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 grudnia 2001 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 grudnia 2001 r. w odniesieniu do skazań Tomasza G. w cało- ści, i w tym zakresie (...) 1) na podstawie art. 44 § 1 pkt 1, § 3 i § 5 k.k.s. w zw. z art. 5 § 1 p.w.k.k.s. oraz art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. u m o r z y ł po- stępowanie, przy czym w stosunku do Tomasza G. jedynie w części do- tyczącej skazania za przestępstwo skarbowe (...) 2 2) p r z e k a z a ł sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego roz- poznania co do skazań Tomasza G. za pozostałe przestępstwa (...) Z u z a s a d n i e n i a : Sąd Rejonowy w B., wyrokiem z dnia 27 grudnia 2001 r., skazał m. in.: - Tomasza G. za popełnienie w okresie od maja 1992 r. do 27 września 1993 r. przestępstwa skarbowego ciągłego z art. 80 § 1 u.k.s. w zb. z art. 94 § 1 u.k.s. (rok pozbawienia wolności i 100 000 zł grzywny) oraz za kierowanie używaniem przez inne osoby sfałszowanych dokumentów (rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności) i za tzw. fałszerstwo intelektual- ne (8 miesięcy pozbawienia wolności) na karę łączną 2 lat pozbawienia wolności (...). Wykonanie kar pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na okresy próby: Tomaszowi G. 5 lat (...).Na podstawie art. 88 § 1 u.k.s. w zw. z art. 20 § 1 – 3 u.k.s. zasądzono od oskarżonych na rzecz Skarbu Pań- stwa równowartość przedmiotów (samochodów) podlegających przepad- kowi. Sąd Okręgowy w B., po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2003 r. złożo- nych na korzyść oskarżonych apelacji, uchylił zaskarżony wyrok w odnie- sieniu do Jana S. w części dotyczącej skazania go za przestępstwo skar- bowe i umorzył w tym zakresie postępowanie z uwagi na przedawnienie karalności, natomiast w pozostałej części kwestionowany wyrok utrzymał w mocy. Kasacje od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego wnieśli obrońcy skazanych. 3 Obrońca Tomasza G. podniósł zarzut obrazy art. 439 § 1 pkt 6 (obecnie pkt 10) k.p.k., polegający na uniemożliwieniu wykonywania obro- ny przez obrońcę z urzędu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2001 r. w sytu- acji, gdy obrona była obowiązkowa z przyczyny wskazanej w art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. Zażądał w związku z tym uchylenia wyroków sądów obu instancji w części dotyczącej Tomasza G. i przekazania w tym zakresie sprawy Sądo- wi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznania (...). Prokurator Okręgowy w B. w trzech odpowiedziach na kasacje ocenił je jako bezzasadne i wniósł o ich oddalenie. Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej domagał się: co do kasacji Tomasza G. – uchylenia wyroków obu instancji z uwagi na zaistnienie uchybienia z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. i przekazania sprawy sądowi a quo do ponownego rozpoznania (...). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I. Kasacja obrońcy skazanego Tomasza G. okazała się w całości za- sadna. Na wstępie wypada przypomnieć, że przepis art. 6 k.p.k. statuuje bardzo ważną zasadę prawa oskarżonego do obrony, zakotwiczoną już to w Konstytucji RP (art. 42 ust. 2), już to w normach traktatowych w zakresie ochrony praw człowieka (art. 14 ust. 3 lit. b MPPOP oraz art. 6 ust. 3 lit. c EKPC). Przez wzgląd na rangę tej zasady ustawodawca uznał za bez- względną przyczynę odwoławczą sytuację, w której „obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy” (art. 439 § 1 pkt 10 – przed 1 lipca 2003 r. pkt 6 – k.p.k.). Jakkolwiek wymieniony przepis nie powinien być interpretowany rozszerzająco, to jednak nie może budzić wątpliwości, że ustawowego nakazu uczestnictwa obrońcy niezbęd- nego w określonych czynnościach procesowych nie wolno rozumieć w sensie czysto formalnym. W doktrynie ugruntowany jest pogląd, że bez- względny powód odwoławczy zachodzi także wówczas, gdy oskarżony ma 4 wprawdzie obrońcę, ale faktycznie jego obrona w znaczeniu materialnym jest uniemożliwiona lub nie jest przez obrońcę realizowana (zob. P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz, Warszawa 2004, t. II, s. 638; S. Zabłocki w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 191). Zwraca się uwagę, że brak obrońcy w sytuacjach przewidzianych w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. to zarówno wypadek, gdy oskarżony nie miał w ogóle obrońcy, jak i sytuacja, gdy ustanowiony obrońca nie mógł w sposób realny obrony wykonywać (zob. J. Grajewski w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Kraków 2003, t. II, s. 88). Ten kierunek wykładni komentowanego przepisu obecny jest również w orzecznictwie polskim (zob. wyrok SN z dnia 15 września 1972 r., IV KP 178/72, OSNKW 1973, z. 1, poz. 11; wyrok SN z 24 maja 1985 r., IV KP 94/85, OSNPG 1985, nr 11, poz. 143) i współgra z orzecz- nictwem strasburskim, które stanowi wypełnienie normy art. 6 ust. 3 pkt. b i c EKPC. W jednym z ostatnich judykatów podkreślono, że prowadzenie obrony przez obrońcę ustanowionego przez stronę lub wyznaczonego z urzędu ma na celu ochronę praw, które nie są teoretyczne i iluzoryczne, lecz mają charakter rzeczywisty i skuteczny (zob. decyzja z dnia 30 listo- pada 2000 r. w sprawie Panek v. Poland, skarga nr 38663/97, LEX nr 44914). Za bezdyskusyjne uznać należy, że rzeczywiste realizowanie zadań obrończych w postępowaniu karnym związane jest najściślej z możliwością porozumiewania się tymczasowo aresztowanego oskarżonego (bez zna- czenia pozostaje, w której sprawie) ze swym obrońcą pod nieobecność in- nych osób (art. 73 § 1 k.p.k.). To niezwykle istotny element prawa do obro- ny, bez którego trudno mówić o faktycznej możliwości przygotowania się do obrony. Ustawodawca zdawał sobie z tego sprawę i dlatego zastrzegł, że odstępstwo od reguły swobodnego kontaktu oskarżonego z obrońcą może mieć miejsce tylko w postępowaniu przygotowawczym w ciągu pierwszych 5 14 dni od momentu tymczasowego aresztowania i jedynie „w szczególnie uzasadnionym wypadku” (art. 73 § 2 i 4 k.p.k.). Ograniczenia krępujące po- rozumiewanie się oskarżonego z obrońcą w postępowaniu jurysdykcyjnym nie są więc – a contrario – dozwolone. Przewidziane dla prokuratora prawo zastrzegania swojej lub innej upoważnionej osoby obecności podczas po- rozumiewania się oskarżonego z obrońcą w ciągu pierwszych dwóch tygo- dni stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego jest wyjątkiem od zasady swobodnego kontaktu oskarżonego i obrońcy, a zatem nigdy nie może być interpretowane w sposób rozszerzający (exceptiones non sunt extendendae). Zupełnie oczywiste pozostaje, że fakt tymczasowego aresz- towania oskarżonego w innej sprawie i zastosowanie wobec niego obo- strzeń, o których mowa w art. 73 § 2 k.p.k., nie może ujemnie rzutować na jego sytuację procesową, a konkretnie prawo do obrony, w danej sprawie. W świetle przedstawionej argumentacji uzasadnione jest zapatrywa- nie, że poprzez uniemożliwienie oskarżonemu swobodnego kontaktu ze swoim obrońcą na etapie postępowania sądowego dochodzi na ogół do unicestwienia prawa do obrony w znaczeniu materialnym. Jeśli sytuacja taka powstaje na rozprawie głównej w wypadku wystąpienia przesłanki obrony obowiązkowej, nadto tuż przed zamknięciem przewodu sądowego i głosami stron, czyli w momencie, kiedy rozmowa oskarżonego z obrońcą w „cztery oczy” nabiera znaczenia, którego nie sposób przecenić, to upraw- nione jest twierdzenie, że dochodzi do uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k. Reasumując uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego ze swo- im obrońcą obligatoryjnym podczas nieobecności innych osób w trakcie prowadzenia istotnych z punktu widzenia obrony czynności procesowych w fazie postępowania sądowego, stanowi zazwyczaj bezwzględną podstawę odwoławczą przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k. Sytuacja taka 6 jest bowiem równoważna z nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w czynnościach, w których udział jego jest obowiązkowy. Przechodząc na grunt konkretnej sprawy, należy stwierdzić, że skoro na rozprawie głównej, a ściślej przed zamknięciem przewodu sądowego, Tomasz G., co do poczytalności którego zachodziła uzasadniona wątpli- wość, nie mógł odbyć konferencji ze swoim obrońcą z urzędu bez obecno- ści osób postronnych i skoro tenże obrońca oświadczył, iż nie zapoznał się w całości z aktami (wskutek powyższego doszło do rażącego ograniczenia prawa do obrony), to niewątpliwie na etapie pierwszoinstancyjnego postę- powania zaistniało uchybienie zaliczane do kategorii bezwzględnych przy- czyn odwoławczych (art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k.). Przeszedł nad nim do porządku sąd odwoławczy, mimo że miał obowiązek je dostrzec i wła- ściwie zareagować, i dlatego Sąd Najwyższy uchylił wyroki sądów obu in- stancji co do Tomasza G. i przekazał sprawę w części skazań za przestęp- stwa inne niż skarbowe sądowi a quo do ponownego rozpoznania (art. 537 § 2 k.p.k.). (...)