III KK 345/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 6 MARCA 2008 R. III KK 345/07 1. Przepis art. 445 § 1 k.c. dopuszcza możliwość zrekompensowania, przez zadośćuczynienie, krzywdy wynikłej z rozstroju zdrowia osób bliskich ofiary umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, doznanej wskutek wstrzą- su psychicznego wywołanego tym przestępstwem. 2. Obowiązek naprawienia szkody tkwi wprawdzie korzeniami w pra- wie cywilnym, jednakże stosowany jako środek karny, jest w swojej istocie sankcją penalną. Prawnokarna istota tego obowiązku decyduje o tym, że jego stosowanie ma pozostawać przede wszystkim w zgodzie z zasadami prawa karnego. Przewodniczący: sędzia SN: J. ŻywolewskaŁawniczak (spra- wozdawca). Sędziowie SN: A. Deptuła, P. Hofmański. Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Grzeszczyk. Sąd Najwyższy w sprawie Adama W., skazanego z art. 156 § 3 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 marca 2008 r., kasa- cji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w B., z dnia 1 czerwca 2007 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgo- wego w B. z dnia 22 grudnia 2006 r., o d d a l i ł kasację (...). 2 U Z A S A D N I E N I E Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 22 grudnia 2006 r., uznał Ada- ma W. za winnego tego, że w dniu 11 stycznia 2004 r. w B., wziął udział w pobiciu ze skutkiem śmiertelnym Daniela M., przy czym, przewidując moż- liwość spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu Daniela M. i go- dząc się na to, kopnął go w podbródek powodując w ten sposób uraz mo- stu z rozdarciem tkanki mózgowej, co stanowiło chorobę realnie zagrażają- ca życiu i doprowadziło do zatrzymania krążenia i oddychania, następ- stwem czego była śmierć Daniela M., i za to na podstawie art. 156 § 3 k.k. w zb. z art. 158 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. skazał go, a na podstawie art. 156 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzył mu karę 10 lat pozbawie- nia wolności. Na mocy art. 46 § 1 k.k. Sąd orzekł obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody w części, przez zapłatę na rzecz Barbary M. i Stani- sława M. po 5 000 zł. Powyższy wyrok został zaskarżony apelacjami obrońców oskarżo- nych oraz pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych. Obrońca Adama W. zarzucił naruszenie przepisów prawa proceso- wego, skutkujące błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku oraz rażącą niewspółmierność wymierzonej mu kary, a także obrazę art. 46 § 1 k.k., polegającą na zobowiązaniu oskarżonego do wpłacenia na rzecz oskarżycieli posiłkowych po 5 000 zł tytułem od- szkodowania, pomimo braku ustaleń potwierdzających zaistnienie szkody materialnej. Sąd Apelacyjny w B., po rozpoznaniu wniesionych apelacji, wyrokiem z dnia 1 czerwca 2007 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy, uznając ape- lacje za oczywiście bezzasadne. 3 Od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego kasację wywiódł obrońca skazanego Adama W., zarzucając temu wyrokowi: „1) rażące naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na treść orzeczenia o karze, polegające na niezastosowania przy ocenie wy- miaru kary orzeczonej wobec oskarżonego Adama W. dyrektywy z art. 53 § 1 k.k., która przewiduje uwzględnienie «... właściwości i warunki osobiste sprawcy, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu», czego Sąd Apelacyjny nie uczynił, pomimo ponow- nego badania występujących w sprawie okoliczności łagodzących, 2) rażące naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na treść orzeczenia, polegające na błędnej wykładni art. 46 § 1 k.k. poprzez przyję- cie, iż obowiązek naprawienia szkody może być rozciągnięty na zasądze- nie na rzecz oskarżycieli posiłkowych kwoty zadośćuczynienia pieniężnego będące wynagrodzeniem za krzywdę oraz wobec odmowy zastosowania normy z art. 445 § 3 k.c., pomimo, że zastosowanie środka karnego z art. 46 § 1 k.k. dotyczy szkody powstałej bezpośrednio w wyniku przestępstwa, a nie jego dalszych następstw, a zatem nie może być rozciągane na za- dośćuczynienie wobec następców pokrzywdzonego, które może nastąpić wyłącznie przy spełnieniu warunków z art. 445 § 3 k.c., jakie w niniejszej sprawie nie zostały spełnione, 3) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 4 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 i 457 § 3 k.p.k. wynikające z braku należytego rozpo- znania wszystkich zarzutów apelacji dotyczących niezastosowania przez Sąd Okręgowy ustawowych zasad wymiaru kary przewidzianych (w pkt 3 zarzutów apelacji), jak też brak odniesienia w uzasadnieniu orzeczenia Są- du Apelacyjnego – w myśl nart 457 § 3 k.p.k. – do poszczególnych argu- mentów apelacji powołujących konkretne okoliczności przemawiające na korzyść oskarżonego, jakie wystąpiły w sprawie, a w tym: przyznanie się 4 oskarżonego Adama W. do popełnienia zarzuconego czynu podczas pierwszego przesłuchania, złożenia szczegółowych wyjaśnień, a które stały się podstawą przyjętych ustaleń, jak też wyrażonej przez oskarżonego skruchy oraz jego pozytywnej opinii, czego Sąd Okręgowy nie uwzględnił przy orzekaniu o karze, pomimo wynikającego z art. 53 § 2 k.k. ustawowe- go wymogu dokonania przy wymiarze kary oceny takich okoliczności jak: właściwości i warunków osobiste sprawcy, sposobu życia przed popełnie- niem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu, a przez to nie- uwzględnienie okoliczności, które winny wpłynąć na zmianę wyroku z za- kresie orzeczonego wymiaru kary pozbawienia wolności.” W oparciu o powyższe zarzuty obrońca skazanego wniósł o uchyle- nie zaskarżonego wyroku Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w instancji odwoławczej. W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator wniósł o oddalenie ka- sacji jako niezasadnej. Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja obrońcy skazanego Adama W. nie zasługuje na uwzględnie- nie. Zarzuty sformułowane w pkt 1 i 3 kasacji są bezzasadne w stopniu oczywistym i w zasadzie pozostają na granicy dopuszczalności. Mimo, że autor kasacji pierwszy z nich nazwał rażącym naruszeniem prawa mate- rialnego, drugi – rażącym naruszeniem przepisów prawa procesowego, oba w istocie kryją niedopuszczalny w kasacji zarzut rażącej niewspółmier- ności kary. W licznych orzeczeniach Sąd Najwyższy zawarł jednolite stanowisko co do charakteru normy prawnej, której naruszenie może stanowić podsta- wę zarzutu obrazy prawa materialnego, wskazując, że winna to być norma 5 o treści stanowczej, zawierająca niezrealizowany w zaskarżonym orzecze- niu nakaz lub pominięty zakaz. Takiego charakteru nie ma przepis art. 53 k.k., formułujący dyrektywy sędziowskiego wymiaru kary (zob. postanowie- nia z dnia 24 kwietnia 2007 r., II KK 50/07, Biuletyn PK 2007, nr 16, s. 14 i z dnia 26 lutego 2007 r., IV KK 41/07, OSPriPr 2007 r. nr 9, poz. 14). Wybór dyrektywy społecznego oddziaływania kary jako wiodącej leży w uprawnieniach sądu wymierzającego karę, podobnie jak akceptacja ta- kiego wyboru przez sąd odwoławczy, jak to miało miejsce w sprawie niniej- szej. Wynikająca z tego wyboru surowość kary może stanowić podstawę zarzutu z art. 438 pkt 4 k.p.k. w zwykłym środku odwoławczym, tak też sformułował zarzut apelacyjny autor kasacji. Zarzut ten jest natomiast nie- dopuszczalny w postępowaniu kasacyjnym, a samo nazwanie go rażącą obrazą prawa materialnego – charakteru zarzutu nie zmienia. W świetle powyższego równie oczywista staje się bezzasadność za- rzutu 3 kasacji. W ocenie Sądu Najwyższego nie doszło do naruszenia wskazanych w nim przepisów regulujących postępowanie odwoławcze, nieadekwatnie powiązanych z naruszeniem art. 4 i art. 410 k.p.k., w sytua- cji, gdy Sąd odwoławczy nie zmienił wyroku sądu pierwszej instancji. Uzasadnienie wyroku Sądu odwoławczego nie pozostawia wątpliwo- ści, że zarzut rażącej niewspółmierności kary został rozpoznany, a zawarta w nim argumentacja w sposób zadawalający wyjaśnia dlaczego nie został on uwzględniony. Także ten zarzut w istocie stanowi próbę obejścia usta- wowego zakazu kwestionowania w drodze kasacji rażącej niewspółmierno- ści rozstrzygnięcia o karze. Szerszego omówienia wymaga natomiast problematyka związana z zarzutem rażącej obrazy art. 46 § 1 k.k. Sąd odwoławczy rozpoznał podniesiony w apelacji zarzut obrazy art. 46 § 1 k.k., który miał polegać na zasądzeniu odszkodowania na rzecz 6 oskarżycieli posiłkowych – rodziców pokrzywdzonego Daniela M., pomimo braku ustaleń, że doznali oni szkody materialnej. Zarzut ten nie został uwzględniony, gdyż decyzja Sądu pierwszej in- stancji o zastosowaniu w stosunku do oskarżonego Adama W. środka kar- nego w postaci zobowiązania do naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. nie stanowiła rekompensaty szkody materialnej. Podstawą tego rozstrzygnięcia było ustalenie, że rodzice pokrzywdzonego – oskarżyciele posiłkowi – doznali rozstroju zdrowia na skutek wstrząsu psychicznego, stanowiącego bezpośrednie następstwo śmierci syna na skutek przypisa- nego oskarżonemu przestępstwa z art. 156 § 3 k.k., co przyjęto za podsta- wę do częściowego uwzględnienia ich wniosku i przyznania im zadośću- czynienia. Sąd pierwszej instancji jako materialno-prawną podstawę swego orzeczenia przyjął wykładnię art. 445 § 1 k.c., zaprezentowaną w wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 29 stycznia 2000 r., I ACa 882/00, TPP 2002 nr 4, poz. 107, podzieloną w wyroku Sądu Apelacyjnego w Bia- łymstoku z dnia 9 grudnia 2004 r., II AKa 306/04, OSAB z 2005 r., z. 2 poz. 36, uznając w ślad za tymi judykatami, że oskarżyciele posiłkowi, wykonu- jący procesowe uprawnienia nieżyjącego pokrzywdzonego – ich syna, uzy- skali w tej sytuacji także własne uprawnienia pokrzywdzonych, gdyż ich dobro prawne – zdrowie – zostało także bezpośrednio naruszone przypi- sanym oskarżonemu przestępstwem. Sąd odwoławczy to stanowisko podzielił, co zdecydowało o nie uwzględnieniu apelacji. Autor kasacji nie podważył zastosowanej koncepcji prawnej, skupia- jąc się na wykazaniu, że w ramach środka karnego – zobowiązania do na- prawienia szkody – zadośćuczynienie w sprawie niniejszej nie mogło być przyznane, skoro bezpośrednio naruszonym dobrem prawnym było wy- łącznie życie Daniela M. 7 Oceniając poprawność zaakceptowanej przez Sąd odwoławczy kon- cepcji należy przede wszystkim mieć na względzie, że obowiązek napra- wienia szkody tkwi wprawdzie korzeniami w prawie cywilnym, jednakże stosowany jako środek karny, jest w swojej istocie sankcją penalną. Praw- nokarna istota tego obowiązku decyduje o tym, że jego stosowanie ma po- zostawać przede wszystkim w zgodzie z zasadami prawa karnego. Wyko- rzystanie interpretacji przepisu art. 445 § 1 k.c., dopuszczającej możliwość zrekompensowania przez zadośćuczynienie krzywdy, wynikłej z rozstroju zdrowia osób bliskich ofiary umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, do- znanej w wyniku wstrząsu psychicznego wywołanego tym przestępstwem, w ocenie Sądu Najwyższego, nie pozostaje w sprzeczności z tymi zasa- dami. Wszak w art. 53 § 2 k.k., wśród okoliczności kształtującej wymiar ka- ry ustawodawca wskazuje zadośćuczynienie społecznemu poczuciu spra- wiedliwości, które niewątpliwie realizuje kwestionowane rozstrzygnięcie. Należy zatem uznać, że skoro taka interpretacja pojawiła się w orzecznictwie cywilnym i została przyjęta za postawę przyznania zadośću- czynienia osobie bliskiej zmarłemu, pokrzywdzonemu czynem niedozwolo- nym (przestępstwem), za rozstrój zdrowia pozostający w związku przyczy- nowym z tym czynem na podstawie art. 445 § 1 k.c., a interpretacja ta po- zostaje w zgodzie z zasadami prawa karnego – zastosowanie jej jako pod- stawy ukształtowania środka karnego określonego w art. 39 pkt 5 k.k. nie stanowi obrazy prawa materialnego. W ocenie Sądu Najwyższego orzeczenie Sądu odwoławczego do- tknięte jest obrazą prawa materialnego jedynie w zakresie określenia pod- stawy prawnej rozstrzygnięcia o środku karnym. Podstawą tego rozstrzy- gnięcia winien być przepis art. 46 § 2 k.k., jako że orzeczono o obowiązku naprawienia w formie nawiązki, tytułem zadośćuczynienia, jednakże stwierdzona obraza prawa materialnego nie miała istotnego wpływu na 8 treść zaskarżonego wyroku, a więc nie mogła stanowić podstawy do uwzględnienia kasacji w zakresie rozstrzygnięcia o środku karnym.