III KK 276/04

WYROK Z DNIA 9 MARCA 2005 R. III KK 276/04 Jeżeli znaczenie dowodów przeprowadzonych w sprawie w trybie art. 452 § 2 k.p.k. jest tak duże, że dopiero na ich podstawie można skutecznie podważyć ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji, wówczas w zasadzie wydanie przez sąd odwoławczy orzeczenia reformatoryjnego nie jest dopuszczalne, jako naruszające zasadę instancyjności. Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Gaberle, E. Strużyna. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski. Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny D., Stanisława S., Wiesławy C. i Ryszarda S., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, po roz- poznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 marca 2005 r., kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyj- nego w L. z dnia 19 kwietnia 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 20 stycznia 2004 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Apelacyj- nemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Z u z a s a d n i e n i a : Pełnomocnik wnioskodawców wniósł w dniu 4 października 2002 r. o zasądzenie od Skarbu Państwa na ich rzecz odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości 100 000 zł, 2 na podstawie art. 3 ust. 1 i art. 6 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lu- tego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób repre- sjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskie- go (Dz. U. Nr 34, poz. 149). W uzasadnieniu żądania powołał się na to, że dnia 20 września 1947 r. ojciec wnioskodawców Konstanty S. został upro- wadzony „prawdopodobnie przez funkcjonariuszy b. Urzędu Bezpieczeń- stwa lub bandę U.P.A. ze swojego domu i odtąd wszelki ślad po nim zagi- nął”. (...) Sąd Okręgowy w L., wyrokiem z dnia 20 stycznia 2004 r., oddalił wniosek. Powyższy wyrok zaskarżył pełnomocnik wnioskodawców (...). Sąd Apelacyjny w L., wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2004 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy. Od tego wyroku złożył kasację pełnomocnik wnioskodawców zarzuca- jąc rażące naruszenie prawa mające wpływ na treść orzeczenia:  art. 167 k.p.k. i art. 170 § 1 pkt 2 k.p.k., poprzez uznanie, że nieprzepro- wadzenie dowodu z zeznań świadka Edwarda Z. nie może doprowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia, mimo dopuszczenia tego dowodu przez Sąd pierwszej instancji,  art. 410 k.p.k., poprzez wydanie orzeczenia bez ustosunkowania się do pisemnego stanowiska wnioskodawcy,  art. 7 k.p.k., poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny mate- riału dowodowego polegające na uznaniu, że Konstantego S. uprowadzi- li członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii,  art. 452 § 2 k.p.k., poprzez nieprzeprowadzenie zgłoszonego w apelacji przez pełnomocnika wnioskodawców dowodu z zeznań świadka Cze- sława B. i niezajęcie stanowiska w tym przedmiocie. Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie obu wyroków i prze- kazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. 3 W odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w L. wniósł o uchyle- nie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowe- mu w L. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Spośród podniesionych zarzutów kasacyjnych niewątpliwe zasadny jest przede wszystkim zarzut ostatni, dotyczący nieustosunkowania się przez sąd odwoławczy do zawartego w apelacji wniosku o przesłuchanie w charakterze świadka Czesława B., który – według tezy dowodowej – posia- da wiedzę na temat sprawców zamordowania ojca wnioskodawców. Sto- sownie do treści art. 427 § 3 k.p.k. skarżący ma uprawnienie do wskazania w postępowaniu odwoławczym nowych faktów i dowodów, jakie nie były znane sądowi rozpoznającemu sprawę w pierwszej instancji. Wnioskowany dowód osobowy należał oczywiście do tej kategorii dowodów, i w zamie- rzeniu pełnomocnika wnioskodawców wspierał postawione w apelacji za- rzuty obrazy przepisów postępowania karnego oraz błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, sprowadzające się do zakwestionowania ocen i ustaleń, zgodnie z którymi Konstantego S. uprowadzili członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii, nie zaś funkcjona- riusze Urzędu Bezpieczeństwa, co zadecydowało o oddaleniu dochodzo- nego odszkodowania i zadośćuczynienia pieniężnego. W zaistniałej przeto sytuacji procesowej Sąd Apelacyjny powinien był rozważyć i rozstrzygnąć, czy zgłoszony w środku odwoławczym wniosek dowodowy spełniał wymogi określone w art. 169 k.p.k., czy jego uwzględ- nieniu nie sprzeciwiały się powody wymienione w art. 170 § 1 i 2 k.p.k., a wreszcie czy możliwe było przeprowadzenie dowodu na rozprawie odwo- ławczej bez naruszenia unormowań zawartych w art. 452 § 1 i 2 k.p.k. Już wstępna ocena owego wniosku upoważnia do stwierdzenia, że bez wątpienia spełniał on ustawowe wymagania, o których mowa w art. 169 § 1 k.p.k. Pozostawały zatem do rozstrzygnięcia dalsze kwestie, wymaga- 4 jące podjęcia odpowiednich decyzji procesowych. W wypadku oddalenia wniosku należało wskazać jedną z podstaw przewidzianych w art. 170 § 1 i 2 k.p.k. oraz wyczerpująco uzasadnić podjętą decyzję. Co się zaś tyczy drugiej możliwości, zgodnej z intencją wyrażoną w apelacji, nadmienić wy- pada, że ustawodawca zezwala na przeprowadzenie uzupełniającego po- stępowania dowodowego w sądzie odwoławczym w razie spełnienia trzech warunków, a mianowicie statuuje, że jest ono możliwe:  w wyjątkowych wypadkach,  gdy przyczyni się do przyspieszenia postępowania,  gdy nie jest konieczne przeprowadzenie przewodu sądowego w całości lub w znacznej części (art. 452 § 2 k.p.k.). Decyzja sądu odwoławczego o zaniechaniu prowadzenia postępowa- nia dowodowego, albo o jego uzupełniającym przeprowadzeniu, powinna być zawsze poprzedzona szczegółową analizą, a w razie potrzeby weryfi- kacją przesłanek leżących u jej podstaw oraz dążeniem do skonkretyzowa- nia okoliczności, jakie mają być udowodnione przy pomocy wnioskowanego dowodu, w tym także przy pomocy przesłuchania wskazanej we wniosku osoby pod kątem ustalenia przydatności i znaczenia jej zeznań dla roz- strzygnięcia sprawy. Niejednokrotnie dopiero przeprowadzenie dowodu zawnioskowanego w postępowaniu odwoławczym pozwala na zorientowanie się, czy dotyczy on istoty sprawy, czy też kwestii o drugorzędnym znaczeniu. W szczegól- ności zaś wypowiedzi świadka przesłuchanego na rozprawie odwoławczej mogą umożliwić weryfikację tezy co do ich ewentualnego wpływu na treść rozstrzygnięcia i sposobu dalszego procedowania. Podkreślić bowiem trze- ba, że dowody, które na podstawie art. 452 § 2 k.p.k. może przeprowadzić sąd odwoławczy, mają zawsze charakter jedynie uzupełniający materiał dowodowy zgromadzony przed sądem a quo, a ich celem jest przede wszystkim weryfikacja zarzutów podniesionych w środku odwoławczym. 5 Mogą one bądź potwierdzać zarzuty, bądź potwierdzać zasadność ustaleń faktycznych przyjętych przez sąd pierwszej instancji. Jeśli zarzuty wskaza- ne w środku odwoławczym zostaną poparte owymi dowodami, to podstawy do zmiany zaskarżonego orzeczenia muszą wynikać w głównej mierze z dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji i być efektem błędów tego sądu w ocenie okoliczności faktycznych sprawy. Jeżeli jednak znaczenie dowodów przeprowadzonych w sprawie w trybie art. 452 § 2 k.p.k. jest tak duże, że dopiero na ich podstawie można skutecznie podwa- żyć ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji, wówczas wydanie przez sąd odwoławczy orzeczenia reformatoryjnego nie jest wskazane, gdyż naruszałoby zasadę instancyjności. Jednocześnie zaś pamiętać nale- ży, że uprawnienia sądu odwoławczego do dokonywania ustaleń podlegają znacznym ograniczeniom ze względu na zasadę bezpośredniości. Na temat właściwego rozumienia i stosowania unormowań zawartych w przepisie art. 452 k.p.k. wypowiadał się Sąd Najwyższy w licznych judy- katach, aprobowanych z reguły przez przedstawicieli nauki (zob.: uchwała z dnia 24 listopada 1999 r., I KZP 38/99, OSNKW 2000, z. 1-2, poz. 5; wyrok z dnia 12 maja 1999 r., II KKN 205/97, OSNPiPr. 2000, nr 2, poz. 18; wyrok z dnia 19 sierpnia 2004 r., II KK 388/03, OSNKW 2004 r., z. 11-12, poz. 103; wyrok z dnia 5 czerwca 2000 r., IV KKN 310/99, LEX nr 51083; wyrok z dnia 15 kwietnia 2002 r., III KK 35/02, LEX nr 53344; K. Marszał: Glosa do uchwały z dnia 24 stycznia 2001 r., I KZP 47/2000, PiP 2001, z. 10, s. 115; Z. Muras: Postępowanie odwoławcze w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 321-325; W. Kociubiński: Możliwości reformacyjnego orzeczenia sądu odwoławczego – wybrane zagadnienia, PS 2001, nr 7-8, s. 101-106). W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w L. nie ustosunkował się w ogóle do wniosku pełnomocnika wnioskodawców o przesłuchanie w charak- terze świadka Czesława B. na rozprawie odwoławczej, pomimo że w świe- tle tezy dowodowej oraz uzasadnienia jego zeznania mogły mieć istotne 6 znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W konsekwencji, głównie z tego wła- śnie powodu, zaskarżony wyrok ulec musiał uchyleniu w celu ponowienia postępowania odwoławczego i jego uzupełnienia we wskazanym wyżej kie- runku. Sąd Apelacyjny winien mieć na uwadze, że w razie uwzględnienia wniosku, uzupełniające przesłuchanie zgłoszonego dodatkowo świadka po- zwoli zweryfikować zasadność tezy dowodowej oraz ustalić czy depozycje świadka istotnie mogą mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Dopiero wów- czas Sąd Apelacyjny podejmie właściwą decyzję w kwestii zasadności lub bezzasadności zarzutów apelacyjnych pełnomocnika wnioskodawców, do- datkowo uargumentowanych w skardze kasacyjnej, oraz co do treści osta- tecznego rozstrzygnięcia.