III KK 253/11

WYROK  Z  DNIA  16  LUTEGO  2012  R. 
III  KK  253/11 
 
Prawo ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie na 
podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za 
nieważne 
orzeczeń 
wydanych 
wobec 
osób 
represjonowanych 
za 
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, 
poz. 149 ze zm.), mają również osoby, co do których zapadły orzeczenia 
uniewinniające lub umarzające postępowanie z powodów, o których mowa 
w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., a które wcześniej nie wystąpiły ze stosownym 
wnioskiem w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania karnego. 
 
Sędzia SN: T. Grzegorczyk (przewodniczący). 
Sędziowie: SN A. Tomczyk, SA (del. do SN) H. Komisarski 
(sprawozdawca). 
Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Siejbik. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Joanny R., o odszkodowanie i 
zadośćuczynienie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 16 
lutego 2012 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od 
wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 17 czerwca 2009 r., utrzymującego 
w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 6 stycznia 2009 r., 
 
u c h y l i ł  zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu 
Okręgowego w G. i sprawę p r z e k a z a ł  temu ostatniemu Sądowi do 
ponownego rozpoznania. 
 
U Z A S A D N I E N I E  

 
2
 
Joanna R. została zatrzymana w dniu 23 grudnia 1982 r. pod 
zarzutem popełnienia czynu z art. 18 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 48 ust. 2 
i 3 dekretu o stanie wojennym w zb. z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r. Czyn ten 
miał polegać na tym, że w okresie stanu wojennego, poprzez 
przeprowadzenie badań ankietowych, udzieliła pomocy Teresie R. w 
opracowaniu tekstu „Nasze dziś i jutro” oraz tekstu „Naród domaga się praw 
a nie łaski – propozycja programu”, które to teksty sporządzone były w celu 
rozpowszechnienia i zawierały nieprawdziwe wiadomości, mogące wywołać 
niepokój publiczny i rozruchy. Nadto, Joannie R. zarzucono to, że w okresie 
stanu wojennego, w celu rozpowszechnienia, sporządziła kilka egzemplarzy 
pism, w szczególności „Egzekutywa” i „Szopka Polityczna”, które to pisma 
zawierały fałszywe wiadomości, mogące wywołać niepokój publiczny lub 
rozruchy, a następnie pisma te rozpowszechniła, tj. czyn z art. 273 § 2 k.k. 
z 1969 r. w zw. z art. 270 § 1 k.k. z 1969 r. 
Postanowieniem z dnia 24 grudnia 1982 r. Joanna R. została 
tymczasowo aresztowana i osadzona w Areszcie Śledczym w G. 
Prokurator skierował do Sądu Marynarki Wojennej akt oskarżenia, w 
którym zarzucił Joannie R. wyżej wskazane przestępstwa. 
Postanowieniem z dnia 28 lipca 1983 r. Sąd Marynarki Wojennej w 
G., na podstawie art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o amnestii (Dz. 
U. Nr 39, poz. 177) umorzył postępowanie karne przeciwko Joannie R. – w 
dniu 30 lipca 1983 r. opuściła ona Areszt Śledczy w G. Sąd Najwyższy – 
Izba Wojskowa postanowieniem z dnia 5 października 1983 r., uchylił to 
postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi 
Marynarki Wojennej, który postanowieniem z dnia 31 grudnia 1983 r., sygn. 
akt Sm. (...), ponownie umorzył postępowanie wobec Joanny R. na 
podstawie wspomnianej ustawy o amnestii. 

 
3
W dniu 12 stycznia 1990 r. Prezes Izby Wojskowej Sądu 
Najwyższego złożył rewizję na korzyść Joanny R. 
Postanowieniem z dnia 16 października 1990 r., Sąd Najwyższy – 
Izba Wojskowa uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do 
ponownego rozpoznania Sądowi Marynarki Wojennej, który z kolei uznał 
się niewłaściwym i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w S. 
Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 22 stycznia 1991 r., 
umorzył postępowanie karne przeciwko Joannie R., na podstawie art. 11 
pkt 1 k.p.k. z 1969 r., wobec niepopełnienia przestępstwa. 
W dniu 13 marca 1992 r. Joanna R. złożyła wniosek o odszkodowanie 
i zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie w opisanej 
sprawie. Postanowieniem z dnia 21 października 1993 r., Sąd Wojewódzki 
w G. oddalił ten wniosek, jako złożony po upływie terminu wskazanego w 
art. 489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. 
W dniu 3 października 2008 r. Joanna R. wystąpiła do Sądu 
Okręgowego w G. z wnioskiem o zasądzenie odszkodowania i 
zadośćuczynienia za doznaną krzywdę „w związku z represjami, jakie miały 
wobec niej miejsce w czasie stanu wojennego”. Jako podstawę swoich 
roszczeń wskazała ustawę z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne 
orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz 
niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze 
zm.). 
Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2009 r., Sąd Okręgowy w G. oddalił 
wniosek Joanny R. 
Apelację od tego wyroku złożył pełnomocnik wnioskodawczyni, który 
podniósł zarzut błędu w ustaleniach faktycznych i domagał się uchylenia 
zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. 
Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2009 r., Sąd Apelacyjny w G. utrzymał 
zaskarżony wyrok w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną. 

 
4
Od tego ostatniego wyroku kasację, w trybie art. 521 k.p.k., na 
korzyść Joanny R., złożył Rzecznik Praw Obywatelskich, który podniósł 
zarzut „rażącego i mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia 
przepisów prawa, tj. art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z 
dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec 
osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu 
Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze zm.), skutkującego 
niezasadnym utrzymaniem w mocy zaskarżonego orzeczenia Sądu 
Okręgowego w G., w następstwie wyrażania błędnego poglądu prawnego, 
że prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 21 października 
1993 r., na podstawie którego oddalono wniosek Joanny R. o 
odszkodowanie i zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne tymczasowe 
aresztowanie w sprawie rozpoznanej przez Sąd Marynarki Wojennej w G., 
sygn. Sm. (…), z uwagi na uchybienie terminowi z art. 489 pkt 2 k.p.k. z 
1969 r., stworzył ujemną przesłankę procesową w postaci powagi rzeczy 
osądzonej, która uniemożliwiała uwzględnienie kolejnego wniosku Joanny 
R. o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za tymczasowe 
aresztowanie stosowane wobec niej w wyżej wymienionej sprawie, w 
oparciu o przepisy „ustawy lutowej”, w sytuacji gdy w stosunku do 
wnioskodawczyni umorzono postępowanie karne z powodów, o których 
była mowa w art. 11 pkt 1 k.p.k. z 1969 r. (obecnie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.), 
w toku którego była tymczasowo aresztowana za swoją działalność, która 
może być uznana za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa 
Polskiego i nie zostało prawomocnie zasądzone na rzecz wnioskodawczyni 
odszkodowanie i zadośćuczynienie z tego tytułu, co nie tworzy stanu 
powagi rzeczy osądzonej”. 
Ostatecznie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz 
utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Okręgowego w G. i przekazanie 
sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. 

 
5
Sąd Najwyższy zważył co następuje. 
Kasacja okazała się zasadna. Sądy obu instancji błędnie przyjęły, że 
prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 21 października 1993 
r., oddalający wniosek Joanny R. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za 
oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie, sygn. akt. Sm. 
(...), z uwagi na uchybienie terminowi z art. 489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r., 
stworzył powagę rzeczy osądzonej, która uniemożliwia uwzględnienie 
kolejnego 
wniosku 
Joanny 
R. 
o 
zasądzenie 
odszkodowania 
i 
zadośćuczynienia za tymczasowe aresztowanie w oparciu o art. 11 ust. 1 
ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych 
wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu 
Państwa Polskiego. 
Akceptacja poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy w G. i Sąd 
Apelacyjny w G. prowadziłaby w istocie do przekreślenia celu ustawy z dnia 
19 września 2007 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń 
wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz 
niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2007 r. Nr 191, poz. 1372), 
która weszła w życie w dniu 18 listopada 2007 r. Otóż, do czasu tej 
nowelizacji możliwe było stwierdzenie nieważności, a tym bardziej 
dochodzenie 
odszkodowania 
i 
zadośćuczynienia, 
na 
podstawie 
przedmiotowej ustawy, tylko w odniesieniu do orzeczeń wydanych w 
okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. Nowelą z dnia 
19 września 2007 r. rozszerzono zakres zastosowania ustawy z dnia 23 
lutego 1991 r. także na orzeczenia wydane po dniu 31 grudnia 1956 r., a 
przed dniem 31 grudnia 1989 r. 
Głównym celem opisanej wyżej zmiany było umożliwienie uzyskania 
realnej, materialnej rekompensaty osobom, których dotknęły represje za 
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w okresie 
stanu wojennego, tj. po 13 grudnia 1981 r. Na taki właśnie cel wskazuje 

 
6
uzasadnienie poselskiego projektu ustawy, wniesionego do Marszałka 
Sejmu RP w dniu 15 kwietnia 2006 r. (druk sejmowy nr 595). Jednym z 
najistotniejszych przejawów intencji ustawodawcy była zmiana treści art. 11 
ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., który po nowelizacji otrzymał 
brzmienie: „Przepisy art. 8 – 10 mają odpowiednie zastosowanie również 
wobec osób, co do których zachodzą przesłanki do stwierdzenia 
nieważności orzeczenia, jeżeli oskarżonego uniewinniono lub postępowanie 
umorzono z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu 
postępowania 
karnego, 
i 
nie 
zostało 
prawomocnie 
zasądzone 
odszkodowanie i zadośćuczynienie, a osoby te były zatrzymane lub 
tymczasowo 
aresztowane. 
Roszczenia 
o 
odszkodowanie 
i 
zadośćuczynienie nie przedawniają się.”. Co istotne, przepisy art. 8 – 10 
regulują zasady dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania za 
poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. 
W efekcie od dnia 18 listopada 2007 r., na podstawie art. 11 ust. 1 
ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., odszkodowanie i zadośćuczynienie może 
uzyskać osoba, wobec której: 
– w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1989 r. zapadło 
orzeczenie o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania z powodów, o 
których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., jeżeli zarzucany jej czyn był 
związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego 
(co pozwalałoby przyjąć, że „zachodzą przesłanki do stwierdzenia 
nieważności orzeczenia”), 
– zastosowano zatrzymanie lub tymczasowe aresztowanie, 
– nie zapadało prawomocne orzeczenie o zasądzeniu odszkodowania i 
zadośćuczynienia. 
Przenosząc poczynione rozważania na grunt niniejszej sprawy 
stwierdzić trzeba, że przypadku Joanny R. wszystkie przesłanki, o których 
mowa w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. zostały spełnione. 

 
7
Po pierwsze, z ustalonego przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanego 
przez Sąd Apelacyjny stanu faktycznego wynika, że Joanna R. w okresie 
stanu wojennego prowadziła działalność opozycyjną, tj. działalność na 
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. 
Po drugie, w związku z prowadzoną działalnością wnioskodawczyni 
zarzucono popełnienie przestępstw z art. 18 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 
48 ust. 2 i 3 dekretu o stanie wojennym w zb. z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r. 
oraz z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 270 § 1 k.k. z 1969 r. 
Ostatecznie zaś postanowieniem z dnia 22 stycznia 1991 r., Sąd Rejonowy 
w S. umorzył postępowanie karne wobec niej, na podstawie art. 11 pkt 1 
k.p.k. z 1969 r., z uwagi na niepopełnienie przestępstwa. Art. 11 pkt 1 k.p.k. 
z 1969 r. jest wprost odpowiednikiem art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. 
Po trzecie, na rzecz Joanny R. nie zasądzono odszkodowania ani 
zadośćuczynienia z tytułu stosowanego wobec niej tymczasowego 
aresztowania. 
Prawdą jest, że wnioskodawczyni w 1992 r. podjęła próbę uzyskania 
odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie przepisów Kodeksu 
postępowania karnego z 1969 r. Wniosek okazał się jednak spóźniony i 
Sąd Wojewódzki w G., postanowieniem z dnia 21 października 1993 r., 
oddalił go z tego powodu. Jak już zaznaczono wcześniej, orzeczenie to, w 
analizowanym przypadku, nie stwarza jednak stanu powagi rzeczy 
osądzonej, uniemożliwiającego Joannie R. uzyskanie odszkodowania i 
zadośćuczynienia na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 
r. Za takim stanowiskiem przemawia cel zmian wprowadzonych ustawą z 
dnia 19 września 2007 r., o czym też już była mowa. Kontynuując obecnie 
ten wątek należy zauważyć, że przedmiotowa nowelizacja bez wątpienia 
odnosi się do orzeczeń o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania z 
powodów określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., które zapadały przed jej 
wejściem w życie, tj. przed dniem 18 listopada 2007 r. Prawo ubiegania się 

 
8
o odszkodowanie i zadośćuczynienie, na podstawie wspomnianego art. 11 
ust. 1, niewątpliwie mają osoby, co do których zapadały tego rodzaju 
orzeczenia, a które wcześniej nie wystąpiły ze stosownymi wnioskami w 
oparciu o przepisy Kodeksu postępowania karnego (obecnie albo 
poprzednio obowiązującego), mimo że spełnione zostały zawarte w tych 
przepisach przesłanki. Przeszkodą dla dochodzenia roszczeń przez te 
osoby nie będzie upływ terminu zawartego w art. 555 k.p.k. (art. 489 pkt 2 
k.p.k. z 1969 r.), ponieważ zgodnie z obecnym brzmieniem art. 11 ust. 1, 
ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. roszczenia o odszkodowanie i 
zadośćuczynienie, o których mowa w tym przepisie, nie przedawniają się. 
Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma żadnych racjonalnych powodów, 
aby różnicować sytuację osób, które mając możliwość dochodzenia 
odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie przepisów Kodeksu 
postępowania karnego (obecnie albo poprzednio obowiązującego) nie 
uczyniły tego i w efekcie upłynął im termin wskazany w art. 555 k.p.k. (art. 
489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r.) i osób, które z takim wnioskiem wystąpiły, ale 
uchybiły temu terminowi i z tego względu wnioski ich zostały oddalone. 
Wolą ustawodawcy jest przecież to, aby – jak już wskazano – roszczenia 
ujęte w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. nie przedawniały się. 
W konsekwencji, także i dla tej ostatniej grupy osób otworzono możliwość 
ponownego wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie, 
lecz już w oparciu o celowo ku temu stworzoną podstawę prawną. 
Podkreślić trzeba, że osoby, które doznały represji w okresie stanu 
wojennego (jak np. Joanna R.), nie mogły przed dniem 18 listopada 2007 r. 
dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 
23 lutego 1991 r. Gdyby przed tą datą takie wnioski zostały złożone, to 
zostałyby oddalone. Należy jednak przyjąć, że i w takich przypadkach 
osoby te mogą ponownie wystąpić z wnioskiem o odszkodowanie i 
zadośćuczynienie w oparciu o art. 11 ust. 1 tej ustawy (rzecz jasna, jeżeli 

 
9
przesłanki zawarte w tym przepisie są spełnione). Intencją ustawodawcy 
było bowiem stworzenie również takim osobom nowej i skutecznej drogi do 
dochodzenia swoich słusznych roszczeń. I w tym przypadku nie można by 
zatem 
mówić 
o 
wystąpieniu 
stanu 
rzeczy 
osądzonej, 
ponieważ 
wypaczałoby to cel, który chciał osiągnąć ustawodawca uchwalając nowelę 
z dnia 19 września 2007 r. Jest to też argument przemawiający za brakiem 
powagi rzeczy osądzonej w sytuacji, która zaistniała odnośnie Joanny R. 
Uznając, że w przedmiotowej sprawie zaistniał stan powagi rzeczy 
osądzonej Sąd Apelacyjny, jak i Sąd Okręgowy dopuściły się rażącego i 
mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia art. 17 § 1 pkt 7 
k.p.k. w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. 
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok 
i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. i sprawę przekazał 
temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. 
Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Okręgowy powinien kierować się 
przedstawionymi wyżej zapatrywaniami, tak, aby uniknąć uchybienia, które 
stało się przyczyną uchylenia dotychczas zapadłych wyroków.