III KK 245/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 12 GRUDNIA 2007 R. III KK 245/07 Zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy kwalifikowanego zabójstwa z art. 148 § 2 k.k., zagrożonego karą 25 lat po- zbawienia wolności i dożywotniego pozbawienia wolności, nie stanowi na- ruszenia prawa materialnego, gdyż nie istnieje przepis zakazujący zasto- sowania tej instytucji, a przyjęcie konkludentnego zakazu wynikającego z zaniechania przez ustawodawcę określenia zasad łagodzenia kary 25 lat pozbawienia wolności prowadziłoby do zmiany określonych w kodeksie za- sad odpowiedzialności karnej, w sposób naruszający konstytucyjną zasadę państwa prawa. Przewodniczący: sędzia SN J. Żywolewska–Ławniczak (sprawozdawca). Sędziowie SN: P. Kalinowski, W. Maciak. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja A., skazanego z art. 148 § 2 pkt 2 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 12 grudnia 2007 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść od wy- roku Sądu Okręgowego w O. z dnia 15 listopada 2006 r., o d d a l i ł kasację (...) 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r., Sąd Okręgowy w O. uznał oskarżonego Andrzeja A. za winnego popełnienia przestępstwa określone- go w art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w zbiegu z art. 275 § 1 k.k. i skazał go na pod- stawie tych przepisów, w związku z art. 11§ 2 k.k., a na podstawie art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k., przy zastosowaniu art. 60 § 1 i 6 pkt 1 k.k. wymierzył mu karę 12 lat pozbawienia wolności. Wyrok w tej części, niezaskarżony przez strony, uprawomocnił się dnia 28 grudnia 2006 r. Od tego wyroku, w części dotyczącej kary wymierzonej Andrzejowi A., kasację na niekorzyść skazanego wniósł Prokurator Generalny. Zarzucił „rażące i mające wpływ na treść wyroku naruszenie przepi- sów prawa materialnego to jest art. 60 § 1 k.k. i art. 60 § 6 pkt 1 k.k., pole- gające na nadzwyczajnym złagodzeniu orzeczonej kary pozbawienia wol- ności za czyn z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. zagrożony karą 25 lat pozbawienia wolności lub karą dożywotniego pozbawienia wolności, podczas gdy prze- pisy prawa nie przewidują możliwości zastosowania nadzwyczajnego zła- godzenia dla tych rodzajów kar”. W oparciu o tak sformułowany zarzut wniósł o uchylenie zaskarżone- go wyroku w części orzeczenia o karze wymierzonej Andrzejowi A. i prze- kazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Prokuratora Generalnego nie jest zasadna i nie zasługuje na uwzględnienie. Nie jest bowiem możliwe podzielenie podniesionego w niej zarzutu rażącej obrazy prawa materialnego. Instytucja nadzwyczajnego złagodzenia kary jest jednym z instrumen- tów sędziowskiego wymiaru kary. Pozwala na właściwą ocenę różnego ro- 3 dzaju czynów wypełniających tę samą kwalifikację prawną, jak i różnorod- nych okoliczności charakteryzujących sprawców, których suma niejedno- krotnie powoduje, że w odniesieniu do konkretnego sprawcy – nawet naj- niższa kara przewidziana w sankcji przepisu części szczególnej byłaby zbyt surowa. Instytucja ta pozwala także na właściwe ukształtowanie represji wo- bec sprawców czynów o ograniczonym stopniu bezprawności, winy, szko- dliwości społecznej, zapewnia sprawiedliwy wymiar kary za przestępstwa popełnione w innej formie stadialnej niż dokonanie lub w innej formie zjawi- skowej niż sprawstwo. Nadzwyczajne złagodzenie kary uregulowane w art. 60 § 1 k.k. ma charakter uniwersalny – może więc mieć zastosowanie do sprawcy każde- go przestępstwa, o ile wystąpią przesłanki określone w art. 60 § 1 lub 2 k.k., a jdnocześnie fakultatywny – zatem jego zastosowanie jest prawem, a nie obowiązkiem sądu. Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach jednolicie prezentował stanowisko, zwracając uwagę na fakultatywny charakter nad- zwyczajnego złagodzenia kary określonego w art. 60 § 1 k.k., że nie jest możliwa ocena zastosowania lub niezastosowania tej instytucji jako obrazy prawa materialnego. Prokurator Generalny podstawą kasacji uczynił pogląd, jakoby w na- stępstwie nowelizacji sankcji art. 148 § 2 k.k., w Kodeksie karnym znalazł się zakaz stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary do sprawców przestępstw zakwalifikowanych z tego przepisu. Nie wskazał jednakże przepisu, który takowe wyłączenie określił, lecz wyprowadził je z zaniecha- nia uzupełnienia art. 60 § 6 k.k. o przepis określający sposób nadzwyczaj- nego złagodzenia kary za zbrodnie, zagrożone karą 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności. Zdaniem Sądu Najwyższego pogląd ten nie zasługuje na podzielenie. Takie stanowisko byłoby równoznaczne z przyjęciem domniemania zmiany 4 systemowej skutkującej dorozumianym wyłączeniem – w odniesieniu do sprawców przestępstw z art. 148 § 2 k.k. – zarówno instytucji nadzwyczaj- nego złagodzenia kary, jak i istotnych fragmentów regulacji części ogólnej kodeksu karnego, w tym przepisów rozdziału II i III – określających formy popełnienia przestępstwa i okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną, również art. 10 § 3 k.k. – regulującego zasady odpowiedzialności sprawcy nieletniego, odpowiadającego na podstawie Kodeksu karnego, a także wszelkich pozostałych regulacji tworzących „wypadek wskazany w ustawie” jako jedną z podstaw nadzwyczajnego złagodzenia kary na pod- stawie art. 60 § 1 k.k. Taka interpretacja prowadziłaby do rażącego naru- szenia zasady demokratycznego państwa prawa i zasady równości, zapi- sanych w art. 2 i 32 Konstytucji RP. Wadliwość takiej interpretacji zanie- chania ustawodawcy w zakresie określenia sposobu łagodzenia kar prze- widzianych w sankcji art. 148 § 2 k.k. nabiera szczególnej wymowy przy uwzględnieniu funkcjonowania w systemie prawa karnego instytucji obliga- toryjnego nadzwyczajnego złagodzenia kary. Nakaz nadzwyczajnego zła- godzenia kary przewidziany jest wszak w art. 60 § 3 k.k. oraz w art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nielet- nich (Dz. U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109 ze zm.). Podzielenie wyrażonego w kasacji stanowiska nie pozwoliłoby na wydanie wyroku zgodnego z prawem materialnym w odniesieniu do sprawcy przestępstwa określonego w art. 148 § 2 k.k., który spełnił przesłanki wskazane w art. 60 § 3 k.k., jak też w odniesieniu do sprawcy nieletniego, w stosunku do którego wyrokowanie miałoby miejsce po ukończeniu przez niego 18 lat i wymagało wymierzenia kary. W obu tych sytuacjach przyjęcie zakazu stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary w stosunku do sprawców przestępstw określonych w art. 148 § 2 k.k. byłoby równoznaczne z koniecznością pominięcia wyrażonego jednoznacznie w ustawie nakazu jego zastosowania. 5 Sugestie ograniczenia czy też eliminacji możliwości zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary za zabójstwo kwalifikowane, ze względu na zaniechanie określenia sposobu zastosowania tej instytucji, pojawiły się w piśmiennictwie jako jeden z elementów krytyki ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks postępowania kar- nego i ustawy Kodeks postępowania wykonawczego (Dz. U. Nr 163 poz. 1363), która w art. 1 pkt 15 zmieniła sankcję art. 148 § 2 k.k. eliminując z niej terminową karę pozbawienia wolności [zob. E. Łętowska: Kara za za- bójstwo kwalifikowane – problematyka konstytucyjna, PiP 2006, nr 10, s.19-22; A. Sakowicz: Sankcja bezwzględnie oznaczona (uwagi krytyczne na tle art. 148 § 2 k.k.), PiP 2006, nr 5, s.30-31; J. Kulesza: Niektóre pro- blemy stosowania sankcji bezwzględnie oznaczonej, Prok.i Pr. 2007, nr 11, s. 82-83]. Podobne stanowisko wypowiadają komentatorzy znowelizowanego Kodeksu karnego wskazując na „wątpliwą możliwość” zastosowania nad- zwyczajnego złagodzenia kary określonej w sankcji kwalifikowanego zabój- stwa (zob. G. Łabuda w: J. Giezek red.: Kodeks karny, Część ogólna, Ko- mentarz, Warszawa 2007 s. 453–454) bądź na całkowite wyłączenie takiej możliwości (zob. A. Marek: Kodeks karny. Komentarz, wyd. IV, 2007, t. 21; s.315, A. Zoll: Kodeks karny, Część szczególna, Komentarz, wyd. II, Kra- ków 2006, s. 269). Zdaniem Sądu Najwyższego, mimo że ustawodawca swoim zanie- chaniem utrudnił stosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia w od- niesieniu do sankcji przewidującej karę 25 lat pozbawienia wolności i do- żywotniego pozbawienia wolności nie uzupełniając w stosowny sposób za- sad łagodzenia kary za zbrodnie, wskazanych w art. 60 § 6 k.k. – nie jest możliwe, bez rażącego naruszenia konstytucyjnych zasad państwa prawa, podzielenie tych sugestii i przyjęcie konkludentnego jej wyeliminowania. 6 Zauważyć przy tym należy, że problem nadzwyczajnego złagodzenia kary, którego sposobu nie wskazuje obowiązujący Kodeks karny, nie jest problemem nowym. Pojawił się bowiem wraz z wejściem w życie Kodeksu karnego z 1969 r., który w art. 57 § 3 pkt 1 określał sposób stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary za zbrodnie – identycznie jak w art. 60 § 6 pkt 1 k.k. – „... sąd wymierza karę pozbawienia wolności nie niższą od jednej trzeciej dolnej granicy zagrożenia”, nie powtarzając uregulowania Kodeksu karnego z 1932 r., który w art. 59 § 1lit.a wskazywał sposób łago- dzenia kary śmierci lub więzienia dożywotniego, stanowiąc, że następuje to przez „wymierzenie więzienia powyżej 5 lat”. Tak więc, poczynając od dnia 1 stycznia 1970 r. Kodeks karny nie wypowiadał się tak co do możliwości, jak i sposobu łagodzenia kary 25 lat pozbawienia wolności, a od 1995 r. – także kary dożywotniego pozbawienia wolności. Zagadnienie to materializowało się w płaszczyźnie kształtowania kary za zbrodnie z art. 1 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy wojennych winnych zabójstw i znę- cania się nad ludnością cywilną oraz dla zdrajców narodu polskiego (Dz. U. 1946 Nr 69, poz. 377 ze zm.). Sankcja tego przepisu przewidywała wyłącz- nie karę śmierci, przy czym art. 30 § 3 k.k. z 1969 r. uzupełnił tę karę o możliwość wymierzenia 25 lat pozbawienia wolności, a od dnia wejścia w życie noweli z dnia 20 listopada 1995 r. (Dz. U. 1995 Nr 95, poz.475) – tak- że dożywotniego pozbawienia wolności. Aktualnie, zgodnie z art. 13 pkt 1 przepisów wprowadzających Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz.54), zbrodnia ta zagrożona jest wyłącznie karą dożywotniego pozbawienia wolności. Zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie, odrzucono możliwość wyłączenia instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary w odniesieniu do kary 25 lat pozbawienia wolności ze względu na brak w ustawie określenia sposobu jej zastosowania (zob. K. Daszkiewicz: Nad- zwyczajne złagodzenie kary, Warszawa 1976, s. 124–132). Brak uregulo- 7 wania sposobu łagodzenia spowodował rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym przejawiło się kilka koncepcji (por. wyroki: z dnia 24 czerwca 1970 r., IV KR 142/70, Biuletyn SN 171/70; z dnia 1 lipca 1970 r., IV KR 75/70, OSNGP z 1971 r., nr 1, poz. 28, z dnia 3 grudnia 1971 r., IV KR 248/71, OSNKW z 1972r., z. 4, poz. 65). W piśmiennictwie zaakceptowano stosowanie nadzwyczajnego zła- godzenia do kary 25 lat pozbawienia wolności, przez wymierzenie – w myśl ogólnej zasady łagodzenia kar – terminowej kary pozbawienia wolności, której dolny próg stanowi, zgodnie z art. 57 § 3 pkt.1 k.k. z 1969 r., jedna trzecia tej kary, to jest 8 lat i 4 miesiące pozbawienia wolności (K. Dasz- kiewicz, op. cit. s. 132, Z. Sienkiewicz w: O. Gorniok red.: Kodeks karny, Komentarz. Gdańsk 2005, t. 1, s. 562). W aktualnym stanie prawnym to stanowisko, zdaniem składu orzeka- jącego w niniejszej sprawie, zasługuje na akceptację, jako jedyne możliwe do przyjęcia rozwiązanie, do czasu nowelizacji zmieniającej sankcję prze- pisu art. 148 § 2 k.k. – co usunie problem – bądź uzupełnienia zasad okre- ślających sposób nadzwyczajnego łagodzenia kar przewidzianych za zbrodnię. Przytoczone rozumowanie wykorzystuje analogię na korzyść spraw- cy, która jest dopuszczalnym rodzajem wykładni. Mankamentem jej jest niewątpliwie traktowanie kary 25 lat pozbawienia wolności jak kary termi- nowej, jednakże stało się to niezbędne w stworzonej przez ustawodawcę, wadliwej systemowo sytuacji. Wskazać przy tym należy, że w odniesieniu do sprawców, którzy tak jak skazany w sprawie niniejszej Andrzej A., popełnili zbrodnię kwalifiko- wanego zabójstwa przed ukończeniem 18 lat, kara 25 lat pozbawienia wol- ności jest jedyną karą przewidzianą w sankcji przepisu art. 148 § 2 k.k., a więc wypełnienie luki prawnej, przez znalezienie racjonalnego sposobu jej 8 łagodzenia jest niezbędne dla zapewnienia możliwości wymierzenia kary adekwatnej do ustalonych okoliczności podmiotowych i przedmiotowych. Odmienne stanowisko prowadziłoby do rażącego naruszenia zasady humanitaryzmu „nadając działaniu sędziego cechę automatyzmu, zasadni- czo sprzeczną z pojęciem sądzenia” (L. Gardocki: Prawo karne, Warszawa 2007, s. 186). Na podstawie przytoczonej argumentacji Sąd Najwyższy uznał, że zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy kwalifiko- wanego zabójstwa określonego w art. 148 § 2 k.k., zagrożonego karą 25 lat pozbawienia wolności i dożywotniego pozbawienia wolności, nie stano- wi naruszenia prawa materialnego, gdyż nie istnieje przepis zakazujący za- stosowania tej instytucji, a przyjęcie konkludentnego zakazu, wynikającego z zaniechania przez ustawodawcę określenia zasad łagodzenia kary 25 lat pozbawienia wolności prowadziłoby do zmiany zasad odpowiedzialności karnej, w sposób naruszający konstytucyjną zasadę państwa prawa. Nie doszło także do naruszenia wskazanego w kasacji art. 60 § 6 pkt 1 k.k. Wprawdzie Sąd Okręgowy w O. nie wskazał w uzasadnieniu zaskar- żonego orzeczenia, jakie przesłanki przyjął dla określenia wymiaru kary nadzwyczajnie złagodzonej do 12 lat pozbawienia wolności, jednakże kara ta mieści się w granicach nadzwyczajnie złagodzonej kary 25 lat pozba- wienia wolności, przy zastosowaniu w drodze analogii na korzyść, zasady łagodzenia kary pozbawienia wolności za zbrodnie, sformułowanej w tym właśnie przepisie. Rozważywszy powyższe, Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia kasacji prokuratora Generalnego i orzekł o jej oddaleniu, rozstrzygając o wydatkach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 638 k.p.k. 9