III KK 177/05

WYROK Z DNIA 7 LISTOPADA 2005 R. III KK 177/05 Przesłanki stosowania art. 553 § 1 k.p.k. należy odnieść do wypad- ków fałszywego samooskarżenia lub poplecznictwa, a nie do takich wyja- śnień nieprawdziwych oskarżonego, które stanowią realizację prawa do obrony. Przewodniczący: sędzia SN L. Misiurkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Dołhy, P. Kalinowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski. Sąd Najwyższy w sprawie Stanisława K., w przedmiocie odszkodo- wania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 7 listopada 2005 r., ka- sacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść wnio- skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 14 października 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 28 maja 2004 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okrę- gowego w G. i p r z e k a z a ł sprawę sądowi pierwszej instancji do po- nownego rozpoznania. 2 U Z A S A D N I E N I E Stanisław K. został zatrzymany w dniu 25 czerwca 1999 r., jako po- dejrzany o dokonanie zabójstwa Danuty U., w wyniku uzyskania anonimo- wej informacji telefonicznej, że to on jest prawdopodobnym sprawcą prze- stępstwa. Po dokonaniu przeszukania u podejrzanego i jego dwukrotnym przesłuchaniu przez Policję i Prokuratora w dniach 25 i 27 czerwca 1999 r. oraz po przedstawieniu mu zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k., wyżej wymieniony został zwolniony w dniu 27 czerwca 1999 r. Stanisław K. ponownie został zatrzymany w dniu 15 lipca 1999 r., a następnego dnia uzupełniono mu zarzuty o dodatkowy czyn z art. 207 § 1 k.k. Na wniosek Prokuratora Rejonowego w P., Sąd Rejonowy w W., po- stanowieniem z dnia 16 lipca 1999 r., zastosował wobec niego środek za- pobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania do dnia 16 paździer- nika 1999 r. W dniu 30 września 1999 r. przedłużono okres stosowania tymczasowego aresztowania do dnia 16 stycznia 2000 r., zarządzając jed- nocześnie przeprowadzenie badań sądowopsychiatrycznych podejrzane- go połączonych z obserwacją w ZOZ Zakładu Karnego w Ł. Postanowie- niem z dnia 2 grudnia 1999 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej w P. uchy- lił środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania i zasto- sował wobec podejrzanego dozór Policji oraz zakaz opuszczania kraju, uzasadniając swoją decyzję wykonaniem większości czynności śledczych i przeprowadzeniem niezbędnej w sprawie obserwacji sądo- wopsychiatrycznej. Prokurator wskazał, że zarzut popełnienia przez po- dejrzanego zbrodni pozostaje nadal aktualny, ale wzgląd na warunki osobi- ste, a w szczególności stan zdrowia podejrzanego uzasadniają zmianę środka zapobiegawczego na łagodniejszy. W dniu 23 lutego 2000 r. Prokurator Rejonowy w P. zamknął śledz- two i sprawę przekazał wraz z aktem oskarżenia w dniu 30 marca 2000 r. 3 do Sądu Okręgowego w G. W dniu 14 sierpnia 2002 r. Sąd pierwszej in- stancji uniewinnił Stanisława K. od popełnienia zbrodni z art. 148 § 1 k.k., uznając go jednocześnie winnym popełnienia czynu z art. 207 § 1 k.k., i skazał go za ten czyn na karę 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat oraz grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł każda. Jednocześnie na poczet orzeczonej grzywny zaliczył okres tymczasowego aresztowania od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 2 grudnia 1999 r. W wyniku apelacji Sąd Apelacyjny w G., wyrokiem z dnia 2 paździer- nika 2003 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że na poczet orze- czonej kary grzywny zaliczył oskarżonemu okres zatrzymania i tymczaso- wego aresztowania od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999 r., i od dnia 15 lipca 1999 r. do dnia 30 sierpnia 1999 r., w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymał w mocy. Stanisław K. wystąpił do Sądu Okręgowego w G. z wnioskiem o za- sądzenie na jego rzecz od Skarbu Państwa kwoty 25 000 zł tytułem od- szkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Wyrokiem z dnia 28 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w G. roz- strzygając na podstawie art. 552 § 4 k.p.k., art. 553 § 1 k.p.k. i art. 554 § 2 k.p.k., oddalił wniosek Stanisława K. Zdaniem Sądu Okręgowego w G., to zawinione zachowanie wnio- skodawcy spowodowało wydanie niekorzystnego dla niego orzeczenia w przedmiocie tymczasowego aresztowania, bowiem złożył on wyjaśnienia, które w toku weryfikacji ich przez organy ścigania okazały się nieprawdziwe (informacje dotyczące jego alibi). Jak nadto podkreślił Sąd pierwszej in- stancji kolejne postanowienia w kwestii tymczasowego aresztu wskazywa- ły, że podstawową przesłanką stosowania tego środka zapobiegawczego była obawa matactwa. Kiedy obawa ta upadła nastąpiło natychmiastowe uchylenie tymczasowego aresztowania. Z tych też powodów, zdaniem Są- 4 du, w sprawie zaistniała przesłanka wyłączająca odpowiedzialność od- szkodowawczą Skarbu Państwa, określona w art. 553 § 1 k.p.k. Sąd Apelacyjny w G., po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez peł- nomocnika wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 14 października 2004 r. utrzy- mał w mocy zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji wydany przez Sąd Okręgowy wyrok, „przy przyjęciu wskazanej w nim podstawy rozstrzygnięcia, może budzić wątpliwości interpretacyjne”, których „nie rozstrzygają pisemne mo- tywy zaskarżonego orzeczenia”. Jednakże w ocenie Sądu drugiej instancji, zastosowanie wobec Sta- nisława K. tymczasowego aresztowania nie nastąpiło z obrazą przepisów rozdziału 27 i 28 Kodeksu postępowania karnego wobec okoliczności, któ- re w początkowym stadium postępowania przygotowawczego w określo- nym stopniu uprawdopodobniały popełnienie przez wnioskodawcę prze- stępstwa z art. 148 § 1 k.k., a następnie także czynu z art. 207 § 1 k.k., za który został skazany. Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w G. zaskarżył, w trybie kasacji, na korzyść Stanisława K. Rzecznik Praw Obywatelskich i zarzucając: „rażące naruszenie prawa karnego procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, mianowicie art. 4 k.p.k., art. 410 k.p.k. i art. 552 § 4 k.p.k. poprzez zaniechanie uwzględnienia przez Sąd odwoławczy istotnych oko- liczności sprawy mogących przemawiać na korzyść wnioskodawcy, w szczególności tego, że:  Sąd Apelacyjny w G. w wyroku z dnia 2 października 2003 r. zmienił wy- rok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zaliczył Stanisławowi K. na poczet orzeczonej kary grzywny okres rzeczywistego pozbawienia wolności od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999 r. i od dnia 15 lipca 1999 r. do dnia 30 sierpnia 1999 r. uznając, że rozstrzy- gnięcie Sądu pierwszej instancji o zaliczeniu na poczet kary grzywny 5 okresu tymczasowego aresztowania od 25 czerwca 1999 r. do 2 grudnia 1999 r. było błędne, co w efekcie doprowadziło do zaliczenia na poczet kary grzywny wymierzonej wnioskodawcy tylko części okresu rzeczywi- stego pozbawienia wolności w sprawie,  wnioskodawca został uniewinniony prawomocnym wyrokiem od popeł- nienia jednego z zarzucanych mu przestępstw, tj. czynu z art. 148 § 1 k.k., a zarzut popełnienia tej zbrodni miał bezpośredni wpływ na zasto- sowanie i stosowanie wobec wnioskodawcy środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, co w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego utrzymania w mocy zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji, na mocy którego oddalono wniosek Stanisława K. o zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowania go w sprawie Sądu Okręgowego w G.”, wniósł - „o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy orze- czenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich jest zasadna. Sąd Apelacyjny utrzymując w mocy wyrok Sądu Okręgowego oddala- jący wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośću- czynienia jednocześnie nie podzielił – i słusznie – przyjętej przez Sąd pierwszej instancji podstawy rozstrzygnięcia podnosząc, że może ona „bu- dzić wątpliwości interpretacyjne”, w szczególności w odniesieniu do zasto- sowania treści art. 553 § 1 k.p.k. W tych rozważaniach Sądu odwoławcze- go zabrakło jednak klarownej interpretacji przesłanek wynikających z powo- łanego przepisu. Wynika z niego wprost, że przepis § 1 wyłącza prawo skazanego, a także tymczasowo aresztowanego lub zatrzymanego do od- 6 szkodowania, jeżeli w zamiarze wprowadzenia w błąd organu procesowe- go złożył fałszywe wyjaśnienia lub fałszywe zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, którego nie popełnił i spowodował tym niekorzystne dla sie- bie rozstrzygnięcie w kwestii zatrzymania, tymczasowego aresztowania. Takiego zarzutu wnioskodawcy w świetle motywów Sądu pierwszej instancji – co dostrzega Sąd odwoławczy – postawić nie można. To, że za- trzymany, a następnie tymczasowo aresztowany stara się w swoich wyja- śnieniach przedstawić – w ramach prawa do obrony – okoliczności, które nie do końca pokrywają się z ustaleniami organu procesowego, a są wyni- kiem czasami obiektywnej niemożności „rozliczenia się” w czasie z tym co robił, z kim miał kontakt w dacie zdarzenia, nie świadczą jeszcze o tworze- niu fałszywego alibi i celowym wprowadzaniu w błąd organu ścigania lub sądu. Z motywów orzekających w sprawie Sądów, oceniających wyjaśnie- nia oskarżonego (wnioskodawcy) wynika, że wiele faktów i okoliczności, które podawał w stadium postępowania przygotowawczego dla wykazania swojego alibi znajdowało pokrycie w ustalonych faktach. Nie ulega wątpli- wości, że w art. 553 § 1 k.p.k. nie chodzi o takie wyjaśnienia oskarżonego, które mieszczą się w jego prawie do obrony; podejrzany czy skazany może w ogóle nie składać wyjaśnień. Przesłanki do zastosowania art. 553 § 1 k.p.k. należy odnieść do przypadków fałszywego samooskarżenia, poplecznictwa, a nie takich wyja- śnień oskarżonego, choćby nie do końca prawdziwych, które są obroną przed zarzutem. I właśnie taka przesłanka braku podstaw do zastosowania – w wy- padku wnioskodawcy – art. 553 § 1 k.p.k. powinna wynikać wprost z moty- wów Sądu odwoławczego. Odrzucając, choć w sposób mało czytelny, jej istnienie Sąd Apelacyj- ny w zaskarżonym kasacją wyroku stara się wykazać, że inne racje prze- mawiają za oddaleniem wniosku i w konsekwencji utrzymaniem w mocy 7 zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji. Racje te są jednak nie- przekonywające i oparte na nie do końca dostrzeżonych oraz ocenionych istotnych okolicznościach, przy czym sposób uzasadnienia orzeczenia jest wyjątkowo nieklarowny. Podstawowy jednak argument błędnego rozumowania Sądu odwo- ławczego polega na prezentowaniu poglądu, że stosowanie środka zapo- biegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, a wcześniej zatrzy- mania, oskarżonego nie można uznać za niewątpliwie niesłuszne (art. 552 § 4 k.p.k.) wobec skazania wnioskodawcy za czyn z art. 207 § 1 k.k. na ka- rę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania i karę grzywny. Nie ulega przecież wątpliwości, że zatrzymanie, a następnie tymcza- sowe aresztowanie Stanisława K. związane było wyłącznie, jak wynika to z treści wszystkich postanowień dotyczących tego środka zapobiegawczego, z zarzutem popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. Również uchylenie tymczasowego aresztowania w stadium postępowania przygotowawczego dotyczyło wyłącznie tego zarzutu. Właśnie do tego zarzutu Sąd pierwszej instancji ograniczył swoje rozważania w przedmiocie zasadności stosowania tymczasowego aresz- towania, odnoszące ocenę wyjaśnień oskarżonego (wnioskodawcy) na gruncie przesłanek z art. 553 § 1 k.p.k. To w odniesieniu do przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. Sąd Okręgowy w wyroku, utrzymanym przez Sąd Apelacyjny, a zaskarżonym kasacją, po- wołuje się na wyjaśnienia Stanisława K., jako – w ocenie tego Sądu – fał- szywe, w rozumieniu powołanego wyżej przepisu. Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 2 października 2003 r., utrzy- mując w mocy zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w zakresie unie- winnienia oskarżonego od popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k., jednocześnie zmienił zaskarżony wyrok w odniesieniu do czynu z art. 207 § 8 1 k.k. w ten sposób, że na poczet orzeczonej kary grzywny za ten czyn za- liczył oskarżonemu okres zatrzymania i tymczasowego aresztowania od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999 r. i od dnia 15 lipca 1999 r. do dnia 30 sierpnia 1999 r., nie wypowiadając się w przedmiocie tymcza- sowego aresztowania za okres od dnia 31 sierpnia 1999 r. do dnia 2 grud- nia 1999 r. Sąd Apelacyjny w G. w zaskarżonym kasacją wyroku okoliczności wyżej podniesione zupełnie pomija. Wszystkie rozważania Sądu Apelacyjnego prowadzone są w ode- rwaniu od uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 1999 r., po- wszechnie respektowanej (I KZP 27/99, OSNKW 1112/1999, poz. 72), w której wyraźnie podkreśla się, że nie budzi wątpliwości, iż odpowiedzial- ność Skarbu Państwa z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania opiera się na zasadzie ryzyka, a niesłusznym jest tu areszto- wanie, które było stosowane z obrazą przepisów rozdziału 28 Kodeksu po- stępowania karnego oraz aresztowanie powodujące dolegliwość, której po- dejrzany (oskarżony) nie powinien doznać w świetle całokształtu okoliczno- ści ustalonych w sprawie, a także – w szczególności – prawomocnego jej rozstrzygnięcia. Z tych wszystkich względów, uznając kasację za zasadną, Sąd Naj- wyższy uchylił zaskarżony kasacją wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G., przekazując sprawę temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania, celem dokładnego rozważenia wszystkich pod- niesionych wyżej okoliczności, nie będących przedmiotem dostatecznej oceny w dotychczasowym postępowaniu.