III FZ 296/24

III FZ 296/24 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2024-08-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Krzysztof Winiarski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Koszty sądowe
Sygn. powiązane
III FZ 67/24 - Postanowienie NSA z 2024-02-29
I SA/Wr 914/22 - Postanowienie WSA we Wrocławiu z 2023-08-16
III FZ 66/24 - Postanowienie NSA z 2024-02-29
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie i przyznano pełnomocnikowi wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 188; art. 197 § 2; art. 250 § 1 i 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1964
§ 14 ust. 1 pkt 2 lit. d
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 2631
§ 4 ust. 3.
Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adwokata K.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/Wr 914/22 w przedmiocie kosztów sądowych w sprawie ze skargi R.L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu z dnia 29 sierpnia 2022 r., nr 0201-IEE1.711.205.2022.2.MM w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać i nakazać wypłacenie ze środków Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu adwokatowi K.W. kwoty 240,00 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych), powiększonej o należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu.
Uzasadnienie
Postanowieniem z 15 stycznia 2024 r. o sygn. I SA/Wr 914/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania wynagrodzenia adwokatowi K.W. za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w sprawie wywołanej sprzeciwem od postanowienia referendarza sądowego WSA we Wrocławiu z 27 września 2023 r., umarzającego postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z opłaty od skargi, którą wniósł R.L. (dalej: Skarżący), na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu z 29 sierpnia 2022 r. w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych.
Po rozpoznaniu zażalenia adwokata Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 29 lutego 2024 r., sygn. akt: III FZ 67/24 uchylił ww. postanowienie WSA we Wrocławiu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez ten Sąd.
W ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego rozpoznającego sprawę, Sąd pierwszej instancji powinien przyznać wnioskowane przez pełnomocnika z urzędu wynagrodzenie. Pełnomocnik ten sporządził sprzeciw, w którym merytorycznie odniósł się do postanowienia referendarza sądowego umarzającego postępowanie w sprawie prawa pomocy i wniósł także o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu z uwzględnieniem wyroków Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r., SK 78/21; z 19 kwietnia 2023 r., SK 85/22 oraz z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22. Udzielił więc nieopłaconej pomocy prawnej, wnosząc środek odwoławczy od postanowienia referendarza sądowego i dlatego zasługuje na wynagrodzenie za udzieloną w tym postępowaniu pomoc prawną oraz swoją pracę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zaskarżonym postanowieniem z 22 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/Wr 914/22 przyznał adwokatowi K.W. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 240,00 zł, na którą składa się kwota 195,12 zł podwyższona o kwotę podatku od towarów i usług w wysokości 44,88 zł, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu. Sąd a quo odwołując się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, za konieczne uznał zastosowanie w sprawie stawek właściwych pełnomocnikom świadczącym pomoc prawną z wyboru i zasądził koszty według przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Jednocześnie wobec konieczności zrównania wynagrodzenia pełnomocników wyznaczanych z urzędu i pełnomocników z wyboru, Sąd stwierdził, iż w sprawie nie znajdzie zastosowania przepis § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2023 r. poz. 2631 ze zm.).
Nie zgadzając się z zapadłym postanowieniem adwokat wyznaczony na pełnomocnika z urzędu wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie kosztów pomocy prawnej z urzędu udzielonej Skarżącemu w postępowaniu odwoławczym wywołanym sprzeciwem w kwocie 240 zł podwyższonej o stawkę podatku od towarów i usług w kwocie 55,20 zł.
Adwokat wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w żadnym z orzeczeń nie zakwestionował § 4 ust. 3 rozporządzenia z 2016 r., tj. przepisu przewidującego podwyższenie należnej pełnomocnikowi z urzędu tak określonej stawki minimalnej o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług.
Podstawą zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu nadal pozostaje, w świetle nieuchylonego i obowiązującego § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, przewidującego, że rozporządzenie określa szczegółowe zasady ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, zaś jedynie w zakresie powstałej luki, określenie wysokości stawki minimalnej następuje przy uwzględnieniu stawki rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Adwokat wskazał tym samym, że przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu nie następuje na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, ale odtworzenie brzmienia normy prawnej, polega na odpowiednim zastosowaniu jako podstawy wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu stawki minimalnej, o której mowa w przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie, jako minimalnej wysokości opłaty, o której mowa w rozporządzeniu w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, podwyższanej o wartość podatku od towarów i usług, zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawach z urzędu.
Pismem z 28 maja 2024 r. adwokat uzupełnił złożone zażalenie o dodatkową argumentację.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków.
W rozpoznawanej sprawie regulacjami znajdującymi zastosowanie w kontekście wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu były właściwe przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, a także pomocniczo – na co trafnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji – przepisy rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela zaopatrywania Sądu pierwszej instancji, że w świetle przywołanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności wyroku z 20 kwietnia 2023 r. o sygn. SK 53/22, orzekając o wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi wyznaczonemu do zastępstwa procesowego z urzędu, winno się stosować stawki nie niższe niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru. Analiza statusu adwokatów i radców prawnych oraz ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane z urzędu i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia poprzez obniżenie, w stosunku do wynagrodzenia, jakie otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia, na co wskazywał Trybunał już w wyroku z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19. Za słuszne należy ocenić rozwiązanie zastosowane przez Sąd pierwszej instancji, aby w ramach wykładni prokonstytucyjnej pominąć regulacje rozporządzenia z 2016 r. w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu i zastąpić przewidziane jego treścią stawki stawkami wynagrodzenia, jakie prawodawca przewidział za takiego samego rodzaju pracę (pomoc prawną) świadczoną przez adwokata ustanowionego z wyboru.
Jednakże, nie sposób podzielić zdania, iż pominięciu w stosowaniu powinien podlegać również § 4 ust. 3 rozporządzenia z 2016 r. Wspomniane orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wydane na kanwie zagadnienia wynagrodzenia pełnomocników świadczących pomoc prawną z urzędu nie wyłączyły bowiem funkcjonowania w obrocie prawnym ww. przepisu. W ramach wykładni prokonstytucyjnej zasadnym winno być jedynie pominięcie przepisów tego rozporządzenia w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu, tj. § 4 ust. 1, z pozostawieniem możliwości sięgnięcia przez sąd administracyjny do ust. 3 tego przepisu. Konieczność wyłączenia stosowania wskazanej regulacji nie wynika również z wywodów prawnych zawartych w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 października 2013 r. o sygn. II FPS 1/13.
Składowi orzekającemu w niniejszej sprawie znane jest orzecznictwo tutejszego Sądu wyrażające pogląd, jakoby w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2023 r. o sygn. SK 53/22 za konieczne należało uznać wliczanie podatku VAT w wysokość stawek określonych w rozporządzeniach kosztowych, z powołaniem się na wyłączenie stosowania § 4 ust. 3 rozporządzenia z 2015 r. (tytułem przykładu: postanowienie NSA z 20 października 2023 r. o sygn. I GZ 307/23 czy postanowienie NSA z 23 listopada 2023 r. o sygn. I OZ 529/23, na które powołuje się Sąd pierwszej instancji). Wbrew twierdzeniom sformułowanym w przywołanych orzeczeniach, samo przyjęcie dopuszczalności doliczania należnego podatku VAT do kwoty stawek określonych w oparciu rozporządzenia kosztowe z 2015 r. – nie może prowadzić do nieuzasadnionego uprzywilejowania pełnomocników ustanowionych w ramach prawa pomocy w stosunku do pełnomocników z wyboru. Przyczyny takiego stanu rzeczy należy wszak upatrywać w różnicach funkcjonowania obu tych grup oraz innego trybu powołania do pełnionej funkcji, a także będących tego konsekwencją możliwości dalszego rozliczania należnych kosztów. Pełnomocnik udzielający pomocy prawnej z urzędu nie wykonuje swoich czynności na podstawie prywatnoprawnego stosunku zobowiązaniowego, kształtowanego umownie pomiędzy jego stronami na zasadzie swobody kontraktowej przez określonej treści umowę zlecenia. W przypadku tej grupy pełnomocników następuje zawiązanie stosunku prawnego pomiędzy sądem w toku prowadzenia danej sprawy a osobą, którą ów sąd – po zindywidualizowaniu osoby pełnomocnika przez właściwą korporację zawodową - powołał do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Skoro pełnomocnik z urzędu nie działa na podstawie stosunku zobowiązaniowego, zawartego w trybie stosowanych przepisów prawa prywatnego, i nie może regulować sposobu finansowania świadczonej usługi na poziomie umowy cywilnoprawnej z klientem, poza jego zasięgiem pozostaje kwestia sposobu rozliczania zobowiązań publicznoprawnych wiążących się z realizowaniem usługi, w tym spornego w sprawie podatku VAT. Inaczej z goła przedstawia się sytuacja, ilekroć zastępstwo prawne realizuje pełnomocnik z wyboru, który elastyczność rozwiązań finansowych ma zapewnioną na poziomie kontraktu z klientem.
Powyższa rozbieżność podlega uwidocznieniu w podmiocie uprawnionym do otrzymania zwrotu kosztów postępowania, ujawnionym w orzeczeniu sądowym jako beneficjent postanowienia kosztowego. W przypadku usług realizowanych przez pełnomocnika z wyboru zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, następuje na rzecz strony, nie zaś jej pełnomocnika. Wysokość należnych kosztów z tytułu realizowania obowiązków pełnomocnika procesowego wynika wyłącznie z umowy zlecenia prowadzenia konkretnej sprawy. Tymczasem w przypadku zastępstwa procesowego realizowanego w ramach pomocy prawnej zasądzenie zwrotu kosztów postępowania następuje na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika i jest to jedyny etap, w którym następuje konkretyzacja należnego honorarium z tego tytułu. Oznacza to, że wspominana "dysproporcja" występuje jedynie hipotetycznie, bowiem potencjalnie równana jest w momencie rozliczania się pełnomocnika z wyboru z klientem, o ile kwestie te przewidywała treść łączącego ich kontraktu.
Z tego względu w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dyrektywa prokonstytucyjnego stosowania przepisów rozporządzenia z 2016 r. nie oznacza arbitralnego wyłączenia możliwości zasądzania na rzecz pełnomocnika z urzędu wynagrodzenia w wysokości właściwej stawki powiększonej o należny podatek VAT, tj. z uwzględnieniem stosowania § 4 ust. 3 tego rozporządzenia (por. postanowienie NSA z 27 listopada 2023 r. o sygn. III FZ 518/23 i z 15 listopada 2023 r. o sygn. III FZ 307/23).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188, art. 250 § 1 i 2 oraz art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak sentencji, przyznając zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. d rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie występującemu w sprawie adwokatowi wynagrodzenie w kwocie 240 zł, powiększone z kolei na podstawie § 4 ust. 3 rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, o należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu.