III FSK 893/23

III FSK 893/23 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2023-09-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jacek Brolik /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
III SA/Wa 1496/22 - Postanowienie WSA w Warszawie z 2022-11-17
Skarżony organ
Naczelnik Urzędu Skarbowego
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1427
art. 166a § 2
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Sentencja
Dnia 26 września 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Brolik po rozpoznaniu w dniu 26 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. Sp. z o.o. [...] sp.k. z siedzibą w W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Wa 1496/22 w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi B. Sp. z o.o. [...] sp.k. z siedzibą w W. na postanowienie Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście z dnia 28 stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązań podatkowych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z 17 listopada 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") odrzucił skargę Spółki na postanowienie Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście z dnia 28 stycznia 2022 r. w przedmiocie odmowy wyrażenia zgody na zwolnienie środków pieniężnych z zablokowanego rachunku bankowego. W uzasadnieniu wskazał, że podstawą prawną wydanego przez organ egzekucyjny postanowienia z dnia 22 lutego 2022 r. był art. 166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2020 r. poz. 1427 ze zm., dalej: "u.p.e.a."). Wskazany przepis nie określa formy prawnej rozstrzygnięcia w zakresie wyrażenia lub odmowy wyrażenia zgody na dokonanie wypłaty z zajętego w celu zabezpieczenia rachunku bankowego. Niemniej w zakresie formy rozstrzygnięć wydawanych w postępowaniu egzekucyjnym, regulacja zawarta w art. 17 § 1 zd. 1 u.p.e.a. przyjmuje domniemanie wydawania postanowienia. W judykaturze akcentuje się, że ma on zastosowanie w szczególności w przypadkach, gdy ustawa expressis verbis wymaga od organu przedstawienia "stanowiska", a także w tych sytuacjach, gdy ustawa wymaga wyrażenia "zgody" na dokonanie pewnych czynności w postępowaniu egzekucyjnym (por. np. wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 374/08 z 13 stycznia 2009 r. i wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 503/15 z 10 listopada 2015 r.). W ocenie Sądu pierwszej instancji nie ulega wątpliwości, że na postanowienie w przedmiocie odmowy wyrażenia zgody na wypłatę środków pieniężnych z zajętych w celu zabezpieczenia rachunków bankowych nie służy zażalenie, co wyłącza możliwość zastosowania w niniejszej sprawie art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. W odniesieniu do postępowań egzekucyjnych i zabezpieczających ustawodawca wyraźnie ograniczył zakres kognicji sądów administracyjnych wskazując w pkt 3 ww. przepisu jedynie postanowienia, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu. Tak zredagowany przepis nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych co do zakresu kontroli dokonywanej przez sądy administracyjne orzeczeń wydanych w postępowaniu egzekucyjnym. Zdaniem Sądu nie zasługiwała na uwzględnienie argumentacja Skarżącej, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia bądź to z aktem bądź czynnością, o jakiej mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Odnosząc się końcowo do zarzutów skargi dotyczących sprzeczności przyjętego rozwiązania z postanowieniami wskazanych przez stronę artykułów Konstytucji RP Sąd wskazał, iż wyjątki od zasady z art. 78 Konstytucji RP oraz tryb zaskarżania określa ustawa. Tym samym powołany przepis Konstytucji upoważnia ustawodawcę do zrezygnowania z zasady dwuinstancyjności, jak uczynił w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, nie zamieszczając w jej treści przepisu, na mocy którego stronie przysługiwałoby zażalenie na postanowienie w przedmiocie odmowy wyrażenia zgody na wypłatę z zajętego w postępowaniu zabezpieczającym rachunku bankowego.
Pełnomocnik Spółki wniósł skargę kasacyjną i zaskarżył powyższe postanowienie w całości. Zaskarżonemu postanowieniu, opierając się na podstawie wynikającej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzucono naruszenie:
1) art. 58 § 1 pkt 1 oraz art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 4 i art. 50 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz w zw. z art. 2, art. 77 ust. 2, 175 ust. 1, art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 47 w zw. z art.17 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej poprzez uznanie skargi za niedopuszczalną, a w efekcie uchylenie się od dokonania legalnej kontroli wydanego w stosunku do Spółki aktu administracyjnego.
Brak dokonania przez WSA w Warszawie legalnej kontroli działań administracji doprowadził w efekcie do naruszenia:
2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., poprzez nieuchylenie postanowienia Naczelnika, mimo naruszenia przez organ I instancji art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego i art. 166a § 2 w związku z art. 18 u.p.e.a. W ocenie Strony skarżącej, Sąd I instancji nie dokonał kontroli działań Naczelnika, który wydając sporne rozstrzygnięcie nie wziął pod uwagę interesu społecznego oraz słusznego interesu Spółki, mimo że Skarżąca przedstawiła wiarygodne dokumenty świadczące o konieczności uwzględnienia jej wniosku.
3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., poprzez nieuchylenie postanowienia Naczelnika pomimo naruszenia przez Naczelnika art. 166a § 2 u.p.e.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 18 k.p.a. w związku z dokonaniem dowolnej, a nie swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego, w szczególności pominięcie trudnej sytuacji finansowej Spółki wskutek zablokowania środków pieniężnych przez Naczelnika.
Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie postanowienia, rozpoznanie skargi, a następnie uchylenie postanowienia Naczelnika i zobowiązanie go, na podstawie art. 145a § 1 p.p.s.a., do wydania w określonym terminie postanowienia zwalniającego ww. środki z rachunku bankowego, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, która w tej sprawie nie zachodzi. W niniejszej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej oparte zostały na podstawie wskazanej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Jako zasadny należy uznać zarzut naruszenie art. 58 § 1 pkt 1 oraz art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 4 i art. 50 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz w zw. z art. 2, art. 77 ust. 2, 175 ust. 1, art. 184 Konstytucji RP poprzez błędne przyjęcie niedopuszczalności wniesienia zażalenia na postanowienie organu egzekucyjnego o odmowie zwolnienia z zabezpieczenia wierzytelności pieniężnej i tym samym pozbawienie skarżącej Spółce wyrażonego w art. 78 Konstytucji RP prawa do zaskarżenia aktów administracyjnych wydanych w pierwszej instancji, wskutek czego Sąd I instancji błędnie rozstrzygnął w sprawie.
Zgodnie z treścią art. 166a § 2 u.p.e.a. w okresie zabezpieczenia mogą być dokonywane za zgodą organu egzekucyjnego wypłaty z zajętego w celu zabezpieczenia rachunku bankowego zobowiązanego, po przedstawieniu przez niego wiarygodnych dokumentów świadczących o konieczności poniesienia tych wydatków dla wykonywania działalności gospodarczej.
W niniejszej sprawie kwestią sporną jest czy od postanowienia o odmowie takiego zwolnienia z zabezpieczenia wierzytelności przysługuje zażalenie, tym samym czy w zw. z art. 166b u.p.e.a. zastosowanie ma przepis art. 13 § 2 u.p.e.a. Zgodnie z treścią art. 166b u.p.e.a w postępowaniu zabezpieczającym stosuje się odpowiednio przepisy działu I i art. 168d tej ustawy. Przepis ten odsyła więc do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących zasad ogólnych postępowania egzekucyjnego w administracji. W dziale I znajduje się również przepis art. 13 § 1 i 2 tej ustawy. Zgodnie z powołanym przepisem organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego (§ 1). Na postanowienie w sprawie zwolnienia z egzekucji składników majątkowych zobowiązanego służy zobowiązanemu zażalenie (§ 2). Zauważyć należy, iż art. 166a § 2 u.p.e.a. jest w postępowaniu zabezpieczającym odpowiednikiem art. 13 § 1 ustawy. Oba te przepisy przewidują bowiem możliwość zwolnienia odpowiednio spod zabezpieczenia i spod egzekucji z ważnych powodów składników majątkowych zobowiązanego.
Uznanie, iż w niniejszej sprawie skarżącej nie przysługuje środek w postaci zażalenia istotnie godzi w podstawowe reguły prawa. Każde bowiem rozstrzygnięcie wydane na podstawie art. 166a § 2 u.p.e.a. rodzi istotne skutki prawne dla podatnika, gdyż w sposób istotny kształtuje jego sytuację prawną. Charakter rozstrzygnięcia dotyczy czynności materialnej - zwolnienie spod zabezpieczenia poprzez zgodę organu na wypłatę. Tym samym rozstrzygnięcie to powinno podlegać kontroli administracyjnej przez organ nadzoru. Przyjęcie odmiennego stanowiska stanowiłoby przyzwolenie niekontrolowaną uznaniowość organu w tym zakresie, która w istotny sposób ma wpływ na majątek zobowiązanego. Nie może również umknąć z pola widzenia to, że postępowanie zabezpieczające ma na celu zapewnić warunki dla prowadzenia w przyszłości egzekucji należności pieniężnej. Podmiot wobec którego prowadzone jest postępowanie zabezpieczające, a postępowanie to ma zabezpieczać wykonanie przyszłego obowiązku, byłby w gorszej procesowo sytuacji od podmiotu wobec którego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, którego celem jest przymusowa realizacja tego obowiązku. Zasadnie autor skargi kasacyjnej wskazuje, że uznanie, że w niniejszej sprawie skarżącej nie przysługuje środek w postaci zażalenia istotnie godzi w podstawowe reguły prawa. Każde rozstrzygnięcie wydane na podstawie art. 166a § 2 u.p.e.a. rodzi istotne skutki prawne dla podatnik, gdyż w sposób istotny kształtuje jego sytuację prawną. Słusznie również Skarżąca podkreśliła, iż art. 78 Konstytucji gwarantuje stronom postępowania sądowego lub postępowania administracyjnego prawo do zaskarżania orzeczeń lub decyzji wydanych w I instancji. Wyjątki od powyższej zasady oraz tryb postępowania określa ustawa. Ustawodawca w art. 166a § 2 ustawy egzekucyjnej nie wskazał wprost zarówno formy, jak i trybu zaskarżenia takiego rozstrzygnięcia jednak zasadnym jest odesłania na podstawie art. 166b u.p.e.a. do odpowiedniego stosowania regulacji z działu I tej ustawy, a zatem do treści art. 17 § 1 i art. 13 § 2 tej ustawy.
Nie sposób zatem zgodzić się z poglądem organu zaakceptowanym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że z żadnego przepisu ustawy egzekucyjnej nie wynika prawo wniesienia zażalenia na postanowienie wydane w trybie art. 166a § 2 u.p.e.a., tym samym, że postanowienie w przedmiocie zwolnienia składników majątkowych nie podlegało zaskarżeniu. Stwierdzić należy, iż gdyby intencją prawodawcy było wprowadzenie wyjątku od podstawowych zasad prawa, to stwierdziłby on jednoznacznie, że na niniejsze rozstrzygnięcie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, bądź wyłączyłby on odpowiednie stosowanie art. 13 § 2 ustawy egzekucyjnej. Skoro racjonalny prawodawca nie przewidział stosownych regulacji dotyczących zaskarżenia orzeczeń organu egzekucyjnego, to przyjąć należy, iż poprzez odesłanie zawarte w art. 166b ustawy miał on na myśli odpowiednie stosowanie m.in. art. 13 § 2 tej ustawy. Inna interpretacja może naruszać podstawowe zasady prawa, w tym przepisy art. 78 oraz art. 2 Konstytucji RP (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego 2 dnia 9 lutego 2010 r., sygn. 5K 10/09; wyrok TK 2 dnia 27 marca 2007 r., sygn. 5K 3/05; wyrok TK 2 dnia 19 września 2007 r., sygn. 5K 4/06).
Podsumowując, Spółce powinno przysługiwać prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego, czego nie dopatrzył się Sąd I instancji, naruszając wskazane w skardze przepisy prawa.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.