III FSK 594/22

Naczelny Sąd Administracyjny2023-10-19
NSApodatkoweWysokansa
podatek od nieruchomościzobowiązanie podatkoweprzedawnienienieważność decyzjiprawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymirozprawa zdalnaprawo do obronyskarżący kasacyjny

NSA uchylił wyrok WSA, uznając pozbawienie strony możliwości obrony praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji jako podstawę nieważności postępowania.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Gliwicach, który uchylił decyzję SKO w Częstochowie odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego od nieruchomości za 2009 r. NSA uchylił wyrok WSA, stwierdzając nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw w związku z problemami z udziałem w zdalnej rozprawie. Sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania WSA.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną P. S.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie. Sprawa dotyczyła odmowy stwierdzenia nieważności decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego od nieruchomości za 2009 r. WSA w Gliwicach uznał, że organ naruszył prawo materialne poprzez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej, uznając, że pominięcie kwestii przedawnienia zobowiązania podatkowego nie stanowi rażącego naruszenia prawa. NSA, uwzględniając skargę kasacyjną, stwierdził nieważność postępowania przed WSA z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw. Jako podstawę wskazał problemy z udziałem pełnomocnika strony w zdalnej rozprawie, co uniemożliwiło jej skuteczną obronę. NSA podkreślił, że prawo do obrony jest kluczowe i nie wymaga wykazywania związku przyczynowego między uchybieniem a wynikiem sprawy. W związku z tym, zaskarżony wyrok został uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania WSA.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, pozbawienie strony możliwości obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w tym poprzez problemy z udziałem w rozprawie zdalnej, stanowi przesłankę nieważności postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

Uzasadnienie

NSA uznał, że problemy z połączeniem i udziałem pełnomocnika w zdalnej rozprawie, mimo złożenia wniosku i posiadania odpowiedniego sprzętu, skutkowały pozbawieniem strony możliwości obrony jej praw. Podkreślono, że prawo do obrony jest fundamentalne i nie wymaga wykazywania związku przyczynowego z wynikiem sprawy.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (20)

Główne

p.p.s.a. art. 183 § § 2 pkt 5

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zwrot 'jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw' dotyczy różnych stanów faktycznych i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie. Prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym.

o.p. art. 247 § § 1 pkt 3

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Przesłanka rażącego naruszenia prawa jako podstawa stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej. Wymaga, aby decyzja pozostawała w oczywistej sprzeczności z określonym przepisem prawa, przede wszystkim w sentencji. Wadliwość uzasadnienia może stanowić podstawę stwierdzenia nieważności tylko wtedy, gdy rzutuje na treść rozstrzygnięcia.

p.p.s.a. art. 185 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 141 § § 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zarzut niewłaściwego zastosowania polegający na wadach uzasadnienia wyroku WSA (nieprawidłowe oznaczenie przedmiotu sporu, sprzeczność, nieadekwatne orzecznictwo, brak wyjaśnienia wpływu decyzji wymiarowej na decyzję o nadpłacie, nieodniesienie się do stanowiska strony).

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zarzut niewłaściwego zastosowania polegający na uwzględnieniu skargi na decyzję odmawiającą stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji wymiarowej, choć skargę tę należało oddalić.

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

o.p. art. 233 § § 1 pkt 2 lit a

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

o.p. art. 208 § § 1

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

o.p. art. 70 § § 1, § 6 pkt 2 i § 7 pkt 2

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

ustawa COVID art. 15 zzs4 § ust. 2

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

Przepis umożliwiający przeprowadzanie rozpraw przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.

p.p.s.a. art. 106 § § 3

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 106 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Na rozprawie strony mogą zgłaszać ustnie swoje żądania i wnioski oraz składać wyjaśnienia, wskazując podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków.

p.p.s.a. art. 10

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego.

p.p.s.a. art. 90 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Rozprawa jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego.

Konstytucja RP art. 45 § ust. 1 i 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucyjna zasada jawności postępowania sądowego.

p.p.s.a. art. 111 § § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Możliwość połączenia spraw do wspólnego rozpoznania i odrębnego wyrokowania.

p.p.s.a. art. 203 § pkt 1 i 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Koszty postępowania w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej i uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji.

p.p.s.a. art. 199

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Ogólna reguła dotycząca ponoszenia kosztów postępowania przez strony.

o.p. art. 128

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Zasada trwałości ostatecznej decyzji podatkowej i przypadki odstępstwa od niej.

o.p. art. 210 § § 1 pkt 5 i 6

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Elementy decyzji, w tym rozstrzygnięcie i uzasadnienie.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Pozbawienie strony możliwości obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji z powodu problemów z udziałem w zdalnej rozprawie.

Godne uwagi sformułowania

Prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym. Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony - najpierw skarżący, a potem organ - zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Nie można obarczać uczestników postępowania skutkami problemów technicznych po stronie sądu. O nieważności postępowania decyduje waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wynikać. Stabilność stosunku prawnego ukształtowanego przez ostateczną decyzję podatkową podlega ochronie prawnej.

Skład orzekający

Wojciech Stachurski

przewodniczący sprawozdawca

Dominik Gajewski

członek

Bogusław Woźniak

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że problemy z udziałem w rozprawie zdalnej mogą prowadzić do nieważności postępowania sądowoadministracyjnego z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji problemów technicznych z rozprawą zdalną i interpretacji art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w kontekście prawa do obrony.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego aspektu postępowania sądowego w dobie pandemii – prawa do obrony w kontekście rozpraw zdalnych, co jest nadal aktualnym tematem dla prawników i społeczeństwa.

Nieważność postępowania przez problemy z połączeniem na rozprawie zdalnej – NSA chroni prawo do obrony.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
III FSK 594/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-10-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Bogusław Woźniak
Dominik Gajewski
Wojciech Stachurski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6115 Podatki od nieruchomości, w tym podatek rolny, podatek leśny oraz łączne zobowiązanie pieniężne
Hasła tematyczne
Podatek od nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Gl 1355/21 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2022-02-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 183 § 2 pkt 5, art. 106 § 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia WSA (del) Bogusław Woźniak, Protokolant Konrad Halota, po rozpoznaniu w dniu 19 października 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. S.A. z siedzibą w W. (obecnie: O. S.A. z siedzibą w P.) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Gl 1355/21 w sprawie ze skargi Prokuratora Rejonowego w Lublińcu na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 22 lipca 2021 r., nr SKO.4105.497.2021 w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2009 r. uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.
Uzasadnienie
1. Wyrok sądu pierwszej instancji.
Wyrokiem z 15 lutego 2022 r., I SA/Gl 1355/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego w Lublińcu, uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z 22 lipca 2021 r., nr SKO.4105.497.2021, w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie określenia wysokości zobowiązania podatkowego od nieruchomości za 2009 r.
Z uzasadnienia wyroku wynika, że decyzją z 6 września 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej: "SKO w Częstochowie") uchyliło w całości decyzję Wójta Gminy Kochanowice z 26 listopada 2014 r. i umorzyło postępowanie w sprawie określenia P. S.A. z siedzibą w W. (obecnie O. S.A. z siedzibą w P. - dalej: ,,Spółka’’) zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za rok 2009. W odniesieniu do tej decyzji Prokurator Rejonowy w Lublińcu (dalej: "Prokurator") wystąpił do SKO w Częstochowie z wnioskiem o wszczęcie postępowania w celu usunięcia stanu niezgodnego z prawem. Po rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 30 kwietnia 2021 r. SKO w Częstochowie odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji z 6 września 2017 r. Decyzja z 30 kwietnia 2021 r. została utrzymana w mocy decyzją z 22 lipca 2021 r. W jej uzasadnieniu SKO w Częstochowie stwierdziło, że powodem wydania decyzji z 6 września 2017 r. było ustalenie, że należący do Spółki odcinek gazociągu nie mógł być przedmiotem opodatkowania podatkiem od nieruchomości. Choć pominęło w tej decyzji kwestię przedawnienia zobowiązania podatkowego za 2009 r., jednak nie stanowi to naruszenia prawa o charakterze rażącym w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2021 r. poz. 1540 z późn. zm., dalej: "o.p.").
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, uchylając decyzję SKO w Częstochowie z 22 lipca 2021 r., podzielił stanowisko Prokuratora, że organ naruszył przepisy prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie art. 247 § 1 pkt 3 o.p. oraz przyjęcie, że pominięcie kwestii przedawnienia zobowiązania podatkowego i orzeczenie w decyzji SKO w Częstochowie z 6 września 2017 r., że odcinek gazociągu nie może stanowić przedmiotu opodatkowania podatkiem od nieruchomości i orzeczenie w związku z tym o umorzeniu postępowania, nie stanowi rażącego naruszenia prawa. Zdaniem sądu, istnienie w obrocie prawnym rażąco naruszającej prawo decyzji z 6 września 2017 r. powoduje też i ten skutek, że stanowi ona element przesądzający niezasadnie wynik postępowania w sprawie nadpłaty podatku od nieruchomości przez Spółkę za 2009 r., skoro to naruszająca prawo decyzja ma charakter wiążący dla prowadzonego postępowania. Nie może korzystać z zasady poszanowania trwałości ostatecznej decyzji takie rozstrzygnięcie, które dotyczy przedawnionego zobowiązania podatkowego. Żadna zasada państwa prawa nie może chronić i nie chroni takich rozstrzygnięć. Sąd uznał, że w sytuacji gdy jednoznaczny, nie budzący wątpliwości interpretacyjnych przepis prawa stanowi o przedawnieniu zobowiązania podatkowego, to wydanie decyzji o tym zobowiązaniu w oderwaniu od faktu jego przedawnienia musi stanowić oczywiste, kwalifikowane rażące naruszenie prawa.
Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
2. Skarga kasacyjna.
Od wyroku sądu pierwszej instancji skargę kasacyjną złożył pełnomocnik Spółki. Zaskarżonemu w całości wyrokowi zarzucił naruszenie:
1) art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; dalej: "p.p.s.a."), w związku z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.; dalej: "ustawa COVID") - poprzez uniemożliwienie pełnomocnikowi uczestnika postępowania wzięcia udziału w rozprawie przeprowadzanej przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, co doprowadziło do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw, skutkując nieważnością postępowania przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach w przedmiotowej sprawie;
2) art. 141 § 4 p.p.s.a., w tym w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. - przez niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku: (1) nieprawidłowo oznacza przedmiot sporu w przedmiotowej sprawie, (2) zawiera sprzeczność pomiędzy tym, w jaki sposób wyjaśniono znaczenie pojęcia "rażącego naruszenia prawa", a tym, w jaki sposób to rozumienie zastosowano w stanie faktycznym sprawy, (3) odwołuje się do orzecznictwa nieadekwatnego w realiach stanu faktycznego sprawy, (4) nie wyjaśnia, z jakich powodów wpływ decyzji wymiarowej na rozstrzygnięcie dokonywane w decyzji w sprawie nadpłaty podatku miałby stanowić przesłankę stwierdzenia nieważności decyzji wymiarowej, a także nie wyjaśnia, z jakich powodów "rozstrzygnięcie, które dotyczy przedawnionego zobowiązania" ma nie być chronione zasadą trwałości decyzji ostatecznej, oraz jakie miałoby to mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, (5) zawiera uzasadnienie nieadekwatne do podstawy prawnej dokonanego rozstrzygnięcia, (6) nie zawiera odniesienia się do stanowiska prezentowanego przez Spółkę w toku postępowania przed sądem administracyjnym;
3) art. 145 § 1 pkt 1 c p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a. w związku art. 247 § 1 pkt 3 o.p. oraz w związku art. 233 § 1 pkt 2 lit a o.p., art. 208 § 1 o.p. i art. 70 § 1, § 6 pkt 2 i § 7 pkt 2 o.p. - przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na uwzględnieniu skargi na decyzję odmawiającą stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji wymiarowej, choć skargę tę należało oddalić, skoro w przypadku decyzji wymiarowej, której nieważność miałaby zostać stwierdzona, nie doszło do ziszczenia się przesłanki rażącego naruszenia prawa, gdyż rozstrzygnięcie w niej zawarte jest zgodne z prawem również przy uwzględnieniu podniesionego przez Prokuratora przedawnienia, co z kolei wykluczało stwierdzenie nieważności tej decyzji wymiarowej;
4) art. 247 § 1 pkt 3 o.p. - przez błędną wykładnię, zgodnie z którą rażące naruszenie prawa może wystąpić również w przypadku, gdy rozstrzygnięcie dokonane w decyzji ostatecznej jest prawidłowe, a także - poprzez doszukanie się rażącego naruszenia prawa w tym, że będąca przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie stwierdzenia nieważności decyzja wymiarowa ma wpływ na rozstrzygnięcie sprawy nadpłaty podatku;
5) art. 247 § 1 pkt 3 o.p. - przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na zidentyfikowaniu przesłanki rażącego naruszenia prawa, pomimo tego, że taką wadą nie jest dotknięta decyzja, którą umorzono postępowanie w sprawie wymiarowej z względu na zidentyfikowanie bezprzedmiotowości tego postępowania, choć z powodu innego niż przedawnienie zobowiązania podatkowego.
W oparciu o te zarzuty autor skargi kasacyjnej wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od Prokuratora Rejonowego w Lublińcu na rzecz Spółki kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniósł także o: rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu – wydruku zdjęcia wykonanego przez pełnomocnika uczestnika w dniu 15 lutego 2022 r. o godzinie 12:04, podczas trwania rozprawy na fakt: daty i godziny wykonania zdjęcia (widocznej na pulpicie komputera w prawym dolnym rogu) oraz oczekiwania pełnomocnika na połączenie z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach przy wykorzystaniu aplikacji wskazanej przez ten sąd;
W odpowiedzi na skargę kasacyjną (złożonej po terminie, o którym mowa w art. 179 p.p.s.a.) Prokurator wniósł o jej oddalenie.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zasadne są zarzuty i argumenty skargi kasacyjnej dotyczące pozbawienia Spółki obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, co stanowi przesłankę nieważności postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.).
Na wstępie należy wyjaśnić, że użyty w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zwrot "jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw", dotyczy różnych stanów faktycznych i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. W orzecznictwie wskazuje się, że do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (wyrok NSA z 16 marca 2022 r., I OSK 1142/21). Nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r., III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r., III OSK 4864/21). Podobnie w literaturze wskazuje się, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany szerzej i obejmować również sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku strona może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (J. P. Tarno, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a., [w]: J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, Lex 2011).
Należy też podkreślić, że prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym. Strona postępowania, którą jest także uczestnik na prawach strony, powinna mieć możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę, a swoje stanowisko strona może prezentować zarówno w pismach procesowych, jak też bezpośrednio przed sądem na rozprawie. Należy przy tym podkreślić, że rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a.). Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony - najpierw skarżący, a potem organ - zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków (art. 106 § 1 p.p.s.a.). Przywołane przepisy stanowią realizację konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego - art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r., III FSK 4134/21).
W tej sprawie Przewodniczący Wydziału I WSA w Gliwicach zarządzeniem z 17 stycznia 2022 r. wyznaczył termin rozprawy w trybie art. 15zzs4 ust. 2 ustawy COVID na 15 lutego 2022 r., godz. 12.00. W punkcie 6 zarządzenia pouczono strony, że rozprawa jest przeprowadzana przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby uczestniczące w rozprawie mogą lecz nie muszą przebywać w budynku sądu. Warunkiem uczestnictwa w rozprawie zdalnej poza budynkiem sądu jest złożenie wniosku i podanie w nim adresu elektronicznego wraz z oświadczeniem, że osoba składająca wniosek posiada urządzenie techniczne umożliwiające transmisję obrazu i dźwięku. Pouczono również, że osobom niemogącym uczestniczyć w rozprawie zdalnej poza budynkiem sądu, w szczególności jeśli nie posiadają urządzeń technicznych umożliwiających bezpośrednią transmisję obrazu i dźwięku, zapewnia się udział w rozprawie w budynku sądu z zachowaniem reżimu sanitarnego.
W odpowiedzi na powyższe zarządzenie pełnomocnik Spółki, pismem z 21 stycznia 2021 r. (w nagłówku błędna data 21 lutego 2022 r. – zob. k. 75-80), wniósł o przeprowadzane rozprawy w sprawach I SA/Gl 1354/21 i I SA/G11355/21 przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Jednocześnie wskazał adres ePUAP i oświadczył, że posiada urządzenia techniczne umożliwiające transmisję obrazu i dźwięku oraz udział w tzw. rozprawie zdalnej.
W związku z tym Przewodniczący Wydziału I WSA w Gliwicach zarządzeniem z 22 stycznia 2022 r. polecił przystąpić do czynności zmierzających do wygenerowania wnioskodawcy linku [hiperłącza] do przeprowadzenia rozpraw w trybie zdalnym. Polecił, aby w wiadomości przesyłanej do wnioskodawcy umieścić wzmiankę o tym, że celem rozpoczęcia udziału w rozprawie niezbędne będzie kliknięcie w przesłany link [przesłane hiperłącze] a udział w rozprawie będzie możliwy nie wcześniej niż od godziny, na którą została ona wyznaczona (k. 81). W wykonaniu tego zarządzenia sekretariat WSA w Gliwicach w dniu 25 stycznia 2022 r. wysłał na adres elektroniczny pełnomocnika Spółki (e-PUAP[...]) link do udziału w rozprawie zdalnej (k. 82). Link został dostarczony pod wskazany adres elektroniczny (k. 83).
Z protokołu rozprawy przeprowadzonej 15 lutego 2022 r. wynika, że rozprawę rozpoczęto o godz. 12.00 i zakończono o godz. 12.20. Rozprawa odbyła się w trybie zdalnym z wniosku pełnomocnika uczestnika postępowania. Po wywołaniu sprawy za uczestnika postępowania (Spółki) nie stawił się nikt - pełnomocnik zawiadomiony prawidłowo. Sąd postanowił, na podstawie art. 111 § 2 p.p.s.a. połączyć sprawy o sygn. akt: I SA/GI 1354/21 i I SA/GI 1355/21 do wspólnego rozpoznania i odrębnego wyrokowania. Następnie zostało złożone sprawozdanie z przebiegu sprawy. Odczytano skargę i odpowiedź na skargę, a także pismo procesowe pełnomocnika uczestnika postępowania z 16 listopada 2021 r. Po czym Przewodnicząca zamknęła rozprawę i po naradzie ogłosiła wyrok przez odczytanie sentencji (k. 87).
Naczelny Sąd Administracyjny postanowił dopuścić i przeprowadzić dowód z dołączonego do skargi kasacyjnej wydruku zdjęcia (opatrzonego podpisem elektronicznym pełnomocnika Spółki), przedstawiającego obraz z monitora komputerowego. Wynika z niego, że pełnomocnik Spółki 15 lutego 2022 r. uzyskał połączenie i o godz. 12.04 oczekiwał na rozpoczęcie spotkania. Na ekranie widoczny jest komunikat: "Po rozpoczęciu spotkania poinformujemy uczestników, że czekasz." Jak wynika z protokołu z rozprawy to połącznie nie zostało zauważone i odnotowane. Można oczywiście przypuszczać, że w tym czasie mogły wystąpić jakieś problemy techniczne po stronie sądu. Jednak ich skutkami nie można obarczać uczestników postępowania. Prawo do udziału w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji na rozprawie jest kluczowe dla obrony interesów stron tego postępowania.
Powyższe uzasadnia stwierdzenie, że Spółka została pozbawiona możliwości obrony swoich praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i w konsekwencji zachodzi w tej sprawie nieważność tego postępowania. Spółka nie musiała przy tym wykazywać związku przyczynowego między uchybieniem procesowym powodującym nieważność postępowania a wynikiem sprawy. O nieważności postępowania decyduje waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć (zob. np. wyrok NSA z 25 stycznia 2006 r., II OSK 437/05; postanowienie NSA z 17 stycznia 2012 r., II FSK 2688/11). W przypadku nieważności postępowania kwestia, czy przyczyna tej nieważności miała, czy też nie, wpływ na wynik sprawy, nie ma znaczenia, bowiem gwarancje procesowe, zawarte w art. 183 § 2 p.p.s.a., są tak ważne w demokratycznym państwie prawa, że ustawodawca w żaden sposób nie uzależnił ich przestrzegania od tego, czy miały one wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok NSA z 26 września 2013 r., II GSK 716/12). Z tych przyczyn zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.
Stwierdzenie nieważności postępowania z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., czyni przedwczesnym odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia (stwierdzoną nieważność postępowania) sąd pierwszej instancji w całości i od początku przeprowadzi kontrolę zaskarżonej decyzji. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że powstały w tej sprawie spór dotyczy weryfikacji decyzji ostatecznej. Stabilność stosunku prawnego ukształtowanego przez ostateczną decyzję podatkową podlega zaś ochronie prawnej. Wyraża się ona w przyjęciu normatywnej zasady, że uchylenie lub zmiana takiej decyzji, stwierdzenie jej nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach wyraźnie określonych przepisami ustaw podatkowych (art. 128 o.p.). Zasada ta służy nie tylko ochronie praw podatnika, ale też ochronie ogólnego porządku prawnego. Wspomniana zasada winna być odnoszona do każdej ostatecznej decyzji podatkowej, niezależnie od jej treści i rodzaju stwierdzonych w niej praw i obowiązków. Określone w przepisach przypadki odstępstwa od zasady trwałości decyzji ostatecznej mają charakter wyjątkowy, co z kolei determinuje sposób wykładni tych przepisów. W relacji zasada - wyjątek istnieje bowiem domniemanie pierwszeństwa zasady. W przypadku przesłanki rażącego naruszenia prawa (art. 247 § 1 pkt 3 o.p.), jako podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, należy wziąć pod uwagę czy decyzja pozostaje w oczywistej sprzeczności z określonym przepisem prawa. Sprzeczność ta powinna dotyczyć przede wszystkim rozstrzygnięcia zawartego w sentencji decyzji, bowiem to sentencja decyzji stanowi o istocie rozstrzygnięcia. Uzasadnienie decyzji, jako formalnie odrębny od rozstrzygnięcia element (art. 210 § 1 pkt 5 i 6 o.p.), jest oczywiście częścią decyzji i powinna być brana pod uwagę przy ocenie decyzji. Jednak, aby wadliwość uzasadnienia decyzji mogła stanowić podstawę do stwierdzenia jej nieważności w oparciu o przesłankę rażącego naruszenia prawa (art. 247 § 1 pkt 3 o.p.), należy wykazać, czy i w jakim zakresie rzutuje ona na treść rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Odnosząc się do wniosku pełnomocnika Spółki o zasądzenie od Prokuratora kosztów postępowania kasacyjnego, należy wyjaśnić, że nie ma ku temu podstaw. Zgodnie bowiem z uchwałą 7 sędziów NSA z 3 lipca 2017 r., I OSP 1/17, prokurator, który działając na prawach strony na podstawie art. 8 § 1 p.p.s.a., zainicjował postępowanie sądowoadministracyjne lub zgłosił w nim udział w interesie ogólnym - w celu ochrony praworządności, nie może zostać obciążony kosztami postępowania sądowoadministracyjnego. Biorąc powyższe pod uwagę w tej sprawie nie znajduje zastosowania art. 203 pkt 2 p.p.s.a. W sprawie nie zachodzi też przypadek opisany w art. 203 pkt 1 p.p.s.a., jako że w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej został uchylony wyrok sądu pierwszej instancji uchylający decyzję organu, a nie wyrok oddalający skargę. W tej sytuacji znajduje tu zastosowanie ogólna reguła z art. 199 p.p.s.a. mówiąca o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
SWSA (del.) Bogusław Woźniak SNSA Wojciech Stachurski SNSA Dominik Gajewski

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI