III FSK 351/24

III FSK 351/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Bogusław Woźniak /przewodniczący/
Jacek Pruszyński
Krzysztof Przasnyski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
III SA/Wa 1674/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-09-29
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151, art. 106 § 4, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 479
art. 71a   § 9, art. 60 § 1, art. 18
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2023 poz 2383
art. 70 § 1
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Woźniak, Sędzia NSA Jacek Pruszyński, Sędzia WSA (del.) Krzysztof Przasnyski (sprawozdawca), Protokolant Konrad Halota, po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "P." sp. z o.o. z siedzibą w L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 września 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 1674/23 w sprawie ze skargi "P." sp. z o.o. z siedzibą w L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 5 maja 2023 r., nr 1401-IEE3.7192.32.2023.10.JO w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 września 2023 r. sygn. akt III SA/Wa 1674/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę "P." sp. z o.o. z siedzibą w L. (dalej jako: "Skarżąca", "Spółka") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 5 maja 2023 r., nr 1401-IEE3.7192.32.2023.10.JO w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności. Jako podstawę prawną powołano art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej jako: "p.p.s.a."). Wyrok (podobnie, jak pozostałe powołane w uzasadnieniu orzeczenia) jest dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
Skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Warszawie do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła Skarżąca reprezentowana przez doradcę podatkowego zaskarżając ten wyrok w całości.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
I. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy,
a mianowicie:
1. naruszenie art. 106 § 4 p.p.s.a., poprzez niewzięcie przez pod uwagą przez WSA w Warszawie faktów powszechnie znanych, tj. faktów, o których istnieniu każdy wie lub może sią dowiedzieć ze źródeł powszechnie dostępnych, w szczególności:
a) sentencji wyroku NSA z dnia 12 września 2023 roku, sygn. akt III FSK 2489/21, która w dniu wydania zaskarżonego orzeczenia była powszechnie dostępna na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query) i z której wynikało, że postanowienie z dnia 14 grudnia 2017 roku o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym (tu: P. [...] Sp. z o.o.; dalej — "P. [...]") było ostateczne i prawnie skuteczne - co za tym idzie:
- wobec Skarżącej nie mogło zostać wydane postanowienie o którym mowa w art. 71a § 9 ustawy z dnia z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479, dalej jako: "u.p.e.a."), ponieważ wydanie postanowienia określającego wysokość zajętej i nieprzekazanej wierzytelności jest bezprzedmiotowe w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego;
- na podstawie art. 60 § 1 u.p.e.a. skutki prawne przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych dochodzonych od P. [...] zostały unicestwione, dlatego w dniu wydania wyroku przez WSA w Warszawie oczywistym było, że ustalając wymagalność zaległości podatkowych P. [...] należało pominąć czynności egzekucyjne przerywające bieg terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych P. [...] i stwierdzić, że organ II instancji wadliwie określił wysokość kwoty zajętej i nieprzekazanej wierzytelności;
b) wzmianki z dnia 11 września 2023 r., zamieszczonej w księdze wieczystej
[...] (numer księgi został podany przez Skarżącą w skardze), dostępnej publicznie na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości (https://ekw.ms.gov.pl/eukw_ogol/menu.do), informującej o przyznaniu własności na podstawie postanowienia z dnia 19 kwietnia 2023 r. (znak: 1812-SSE.7112.1.2023.30), z której to wzmianki wynikało, że postanowienie o przyznaniu własności nieruchomości gruntowej P. [...] faktycznie zostało wydane i powinno zostać wzięte pod uwagę podczas ustalania stanu faktycznego przez organ II instancji oraz WSA w Warszawie;
- co miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem spowodowało podzielenie przez WSA w Warszawie wadliwych ustaleń organu II instancji;
2. naruszenie art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez nierozstrzyganie w granicach całej sprawy z powodu braku wyjścia poza zarzuty i wnioski skargi, w szczególności poprzez brak ustalenia, czy w sprawie doszło do:
a) naruszenia art. 71a § 9 u.p.e.a. w zw. z art. 70 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023r. poz. 2383; dalej jako: "O.p."), co skutkowało określeniem Skarżącej wysokości kwoty zajętej nieprzekazanej wierzytelności na kwotę 9 987 811,09 zł, podczas gdy wydanie postanowienia w sprawie było bezprzedmiotowe i niedopuszczalne, bowiem przed jego wydaniem wygasły wszystkie należności publicznoprawne zobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym (tu: P. [...]), gdyż koszty egzekucyjne i koszty upomnienia zostały zaspokojone, zaś należność główna egzekwowana od P. [...] wraz z odsetkami od tej należności, uległa przedawnieniu najpóźniej dnia 8 listopada 2022 roku, ponieważ:
- w dniu 12 września 2023 roku został wydany przez wyrok w sprawie P. [...] (sygn. akt III FSK 2489/21), w którym to wyroku Sąd wskazał, że postanowienie z dnia 14 grudnia 2017 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec P. [...] było ostateczne i prawnie skuteczne, zaś stwierdzenie jego nieważności było niedopuszczalne – co w konsekwencji oznacza, że na podstawie art. 60 § 1 u.p.e.a. uległy unicestwieniu skutki przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych P. [...], dochodzonych w umorzonym postępowaniu egzekucyjnym;
- nawet pominąwszy ww. wyrok WSA w Warszawie powinien ustalić na podstawie akt sprawy, że ostatnią czynnością, która mogłaby przerwać bieg terminu przedawnienia zaległości podatkowej P. [...] stanowiło zajęcie wierzytelności u dłużników P. [...], dokonane zawiadomieniami z dnia 8 listopada 2017 roku (nr 1471- SEE.711.149400.2017.1.AS do 1471-SEE.711.149405.2017.1.AS), co oznacza, że od 9 listopada 2017 roku terminy przedawnienia zobowiązania podatkowego P. [...] rozpoczęły swój bieg na nowo - w konsekwencji ww. należności uległy przedawnieniu po upływie pięciu lat, a więc dnia 8 listopada 2022 roku;
- a zatem w dniu wydania postanowienia brak było należności publicznoprawnych P. [...] (wynosiły one bowiem 0 zł) z uwagi na ich wygaśnięcie, a zatem brak było podstaw do jego wydania przez organ II instancji;
b) naruszenia art. 71a § 9 u.p.e.a. w zw. z art. 18 w zw. z art. 123 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz., U. z 2023 r. poz. 803, dalej jako: "k.p.a.") poprzez wydanie postanowienia, podczas gdy jego wydanie było bezprzedmiotowe oraz niedopuszczalne, ponieważ postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec P. [...] było ostateczne i prawnie skuteczne (co expressis verbis stwierdzono w wyroku NSA z dnia 12 września 2023 sygn. akt III FSK 2489/21), w konsekwencji:
- ze względu na umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec P. [...] nie można już procedować w zakresie zajętych wierzytelności, w konsekwencji postanowienie o określeniu wysokości nieprzekazanej wierzytelności stało się bezprzedmiotowe — na co także zwrócił uwagę organ II instancji w swoim postanowieniu z dnia 15 grudnia 2023 roku, wydanym w postępowaniu prowadzonym wobec innego dłużnika P. [...], tj. spółki R.P. S.A., w którym organ II instancji umorzył ww. postępowanie;
- wobec faktu, że postanowienie ze swej istoty jest aktem administracyjnym, który może zostać podjęty jedynie w toku trwającego postępowania egzekucyjnego (art. 123 §1 k.p.a.), niedopuszczalne jest wydanie postanowienia określającego wysokość zajętej i nieprzekazanej wierzytelności po zakończeniu postępowania egzekucyjnego;
c) naruszenia art. 71a § 9 w zw. z art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 117 § 2 w zw. z art. 118 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1610; dalej jako: "k.c."), poprzez uznanie, że Skarżąca bezpodstawnie uchylała się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, podczas gdy:
- zgodnie z art. 118 k.c. termin przedawnienia dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi 3 lata, jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego - a jednocześnie Skarżąca i spółka P. [...] nie dokonały prawnie skutecznej zmiany terminów wymagalności zajętych wierzytelności pieniężnych, co expressis verbis stwierdzono w wyrokach zapadłych w niniejszej sprawie - w konsekwencji zajęte wierzytelności Skarżącej uległy przedawnieniu odpowiednio:
- wierzytelność wynikająca z umowy pożyczki na kwotę 16 096 389,57 zł z dnia 8 lutego 2016 roku, której termin wymagalności przypadał na dzień 22 kwietnia 2016 roku - uległa przedawnieniu dnia 31 grudnia 2019 roku;
- wierzytelność wynikająca z umowy pożyczki na kwotę 7 000 000,00 zł z dnia 23 marca 2016 roku, której termin wymagalności przypadał na dzień 18 lutego 2018 roku - uległa przedawnieniu dnia 31 grudnia 2021 roku;
- a w konsekwencji w dniu wydania zaskarżonego Postanowienia wszystkie zajęte wierzytelności, których Skarżąca była dłużnikiem, były przedawnione, a tym samym Skarżąca nie miała obowiązku zwrotu pożyczki ani spółce P. [...], a tym samym również organowi egzekucyjnemu,
- art. 117 § 2 k.c. expressis verbis stanowi, że po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia - w konsekwencji skoro istnieje przepis prawa uprawniający Skarżącą do uchylania się od spłaty wierzytelności, to nie można uznać, jakoby Skarżąca bezpodstawnie uchylała się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu;
- w konsekwencji wierzytelności Skarżącej uległy przedawnieniu, a więc nie miała ona obowiązku przekazania ww. wierzytelności na rzecz organu egzekucyjnego i dlatego brak było podstaw do wydania postanowienia;
3. naruszenie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie postanowienia, pomimo stwierdzenia, że:
- w aktach sprawy brak jest postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. o przyznaniu własności nieruchomości gruntowej niegdyś należącej do P. [...] - co implicite oznacza, że organ II instancji nie zebrał całego materiału dowodu i nie podjął z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a więc, że organ II instancji naruszył art. 7 w zw. z art 77 k.p.a.;
- postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. o przyznaniu własności nieruchomości gruntowej niegdyś należącej do P. [...] mogłoby zostać uwzględnione przez WSA w Warszawie, gdyby znajdowało się w aktach sprawy - co implicite oznacza, że naruszenie przez organ II instancji art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. mogło mieć istotne znaczenie dla sprawy
- a zatem WSA w Warszawie nie wypełnił dyspozycji art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a., chociaż stwierdził działanie organu II instancji, które naruszało art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy;
4. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak wskazania w uzasadnieniu na jakiej podstawie WSA w Warszawie stwierdził:
a) zasadność działań organu II instancji, który w swoim postanowieniu wskazał, że ani organ II instancji ani organ egzekucyjny nie były zobowiązane do wskazania Skarżącej w jaki sposób ustalono poszczególne okoliczności stanu faktycznego sprawy dotyczącego wysokości egzekwowanych kwot, pomimo iż WSA w Warszawie nie przedstawił żadnej podstawy prawnej na potwierdzenie ww. stanowiska, podczas jest obowiązany podać przepisy prawne uprawniające organ do wyciągnięcia określonych konsekwencji prawnych z dokonanych w sprawie ustaleń — tym samym WSA w Warszawie zaakceptował postanowienie organu II instancji, ale jednocześnie nie podał żadnego przepisu prawa, który potwierdziłby zasadność działania ww. organu, co miało wpływ na wynik sprawy;
b) prawidłowość wyliczeń organu II instancji w zakresie wysokości kwoty nieprzekazanej wierzytelności, skoro nie odniósł się do wskazanych w zarzutach skargi błędów matematycznych ww. organu - a jednocześnie nie wskazał czy okoliczności te rzeczywiście rozważył podczas kontroli zaskarżonego postanowienia - co miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem doprowadziło do bezzasadnego uznania, że organ II instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy;
5. naruszenie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 71a § 9 w zw. art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 217 Konstytucji RP poprzez nieuchylenie zaskarżonego postanowienia z powodu wadliwego uznania, że Skarżąca nie ma prawa do zapoznania się z kwotami uzyskanymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec P. [...], podczas gdy postępowanie prowadzone wobec dłużnika zajętej wierzytelności jest postępowaniem subsydiarnym względem postępowania egzekucyjnego, w konsekwencji:
· organ egzekucyjny może stosować środki przymusu mające na celu doprowadzenie do wykonania lub zabezpieczenia wykonania obowiązków publicznoprawnych;
· Skarżąca odpowiada przed organem egzekucyjnym za swoje zobowiązanie cywilnoprawne jedynie do wysokości egzekwowanych należności publicznoprawnych
- w konsekwencji organ egzekucyjny powinien wykazać legalność własnych działań, tj. wykazać, że kwota żądana od Skarżącej nie wykracza ponad dług publicznoprawny P. [...], ponieważ podjęte przez niego działania w postępowaniu subsydiarnym (tu: postępowaniu wobec Skarżącej) mają na celu zaspokojenie zaległości podatkowych P. [...] i nie mogą spowodować sytuacji, w której Skarżąca zapłaciłaby na rzecz Skarbu Państwa należności niewynikające z ustawy podatkowej;
6. naruszenie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art 77 § 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie postanowienia pomimo wadliwego ustalenia stanu faktycznego przez organ II instancji, w szczególności pomimo uznania przez organ II instancji, że:
a) wysokość nieprzekazanej wierzytelności należnej od Skarżącej P. [...] wynosi 9 987 811,09 zł, podczas gdy:
- organ II instancji stwierdził, że łączna kwota dochodzonej wierzytelności spółki P. [...] wynosi 11 098 070,11 zł;
- organ II instancji stwierdził, że kwota przymusowo ściągnięta od spółki P. [...] wynosi 1 116 089,21 zł;
- matematyczna różnica między ww. kwotami (podanymi w tym samym Postanowieniu) wynosi 9 981 980,90 zł, a nie wartość określoną przez organ II instancji (tj. kwotę 9 987 811,09 zł);
b) wysokość nieprzekazanej wierzytelności spółki P. [...] wynosi 9 987 811,09 zł, podczas gdy:
- organ II instancji stwierdził, że organ I instancji pominął w swoim postanowieniu z dnia 5 stycznia 2023 roku jedno z dokonanych zajęć, czym zawyżył wysokość nieprzekazanej wierzytelności o kwotę 30 278,61 zł;
- organ II instancji w swoim postanowieniu zmniejszył wysokość nieprzekazanej wierzytelności (w stosunku do postanowienia organu egzekucyjnego z dnia 5 stycznia 2023 roku) jedynie o kwotę 24 448,41 zł (z kwoty 10 012 259, 51 zł, na kwotę 9 987 811,09 zł);
- organ II instancji nie podał w swoim postanowieniu jakiejkolwiek okoliczności, która wpływałaby na zwiększenie wysokości nieprzekazanej wierzytelności o kwotę 5 830,20 zł, podczas gdy organy obu instancji podały:
· identyczną kwotę wymagalnych należności należnych P. [...] na dzień zajęcia, tj. kwotę 11 098 070,11 zł;
· różne kwoty wyegzekwowane w toku prowadzonego wobec P. [...] postępowania egzekucyjnego, tj. różnica w podanych kwotach wyniosła 30 278, 61 zł (organ II instancji wskazał kwotę 1 116 089,21 zł, zaś organ I instancji wskazał kwotę 1 085 810,60 zł) - co za tym idzie:
· albo organ egzekucyjny uwzględnił wpłatę dokonaną przez P. [...] w wysokości 5 830,20 zł, która nie została uwzględniona przez organ II instancji (czego organ II instancji nie wskazał);
· albo organ II instancji wadliwie obliczył różnicę pomiędzy kwotą 10 012 259,51 a kwotą 30 278,61 zł, tak że zamiast kwoty 9 981980, 90 zł wyliczył kwotę 9 987 811,09 zł;
- tym samym WSA w Warszawie nie uchylił zaskarżonego postanowienia, pomimo że wadliwe ustalenie stanu faktycznego przez organ II instancji jest dostrzegalne prima facie;
II. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:
1. naruszenie art. 71a § 9 u.p.e.a. w zw. z art. 70 § 1 O.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że dopuszczalnym było określenie Skarżącej wysokości kwoty zajętej nieprzekazanej wierzytelności na kwotę 9 987 811,09 zł, podczas gdy określenie Skarżącej wysokości kwoty zajętej nieprzekazanej wierzytelności na kwotę 9 987 811,09 zł było niedopuszczalne, bowiem zobowiązania podatkowe P. [...] wygasły wskutek przedawnienia jeszcze przed wydaniem zaskarżonego postanowienia;
2. naruszenie art. 71a § 9 w zw. z art. 117 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Skarżąca bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, podczas gdy zajęta wierzytelność uległa przedawnieniu w rozumieniu 117 k.c., a zatem brak przekazania zajętych wierzytelności organowi egzekucyjnemu nie mógł zostać uznany za działanie bezpodstawne;
3. naruszenie art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 71a § 9 w zw. w zw. z art. 217 Konstytucji RP poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że organ II instancji nie musiał udowodnić, iż dochodzi od Skarżącej kwoty niezbędnej do zaspokojenia należności dochodzonych od P. [...], podczas gdy:
· organ egzekucyjny może stosować środki przymusu mające na celu doprowadzenie do wykonania lub zabezpieczenia wykonania obowiązków publicznoprawnych;
· Skarżąca odpowiada przed organem egzekucyjnym za swoje zobowiązanie cywilnoprawne jedynie do wysokości egzekwowanych należności publicznoprawnych;
- w konsekwencji organ egzekucyjny powinien wykazać legalność własnych działań, tj. wykazać, że kwota żądana od Skarżącej nie wykracza ponad dług publicznoprawny P. [...], ponieważ podjęte przez niego działania w postępowaniu subsydiarnym (tu: postępowaniu wobec Skarżącej) mają na celu zaspokojenie zaległości podatkowych P. [...] i nie mogą spowodować sytuacji, w której Skarżąca zapłaciłaby na rzecz Skarbu Państwa należności niewynikające z ustawy podatkowej.
Mając na uwadze powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie nie skorzystał z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpoznając wniesioną skargę kasacyjną przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie wystąpiły. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres sądowej kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. Kontrola ta musi uwzględnić jednak i to, że w rozpoznawanej sprawie wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny w prawomocnych wyrokach z 3 marca 2022 r.: sygn. akt III FSK 2490/21 oraz III FSK 38/22. Ta ostatnia okoliczność ma to znaczenie, że na podstawie art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Natomiast stosownie do art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Ujmując rzecz najprościej, związanie oceną prawną, o której mowa w art. 153 i art. 170 p.p.s.a. oznacza, że ani organ administracji ani sąd administracyjny nie mogą w tej samej sprawie formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku, a także w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego przedmiotową ocenę (zob. wyrok NSA z 22 lutego 2024 r. sygn. I OSK 2202/20). Zatem rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika (zob. wyrok NSA z 9 lutego 2023 r. sygn. II OSK 351/20). Odnosi się to do sentencji orzeczenia, jednak biorąc pod uwagę, że istota sądowej kontroli wyraża się w ocenie prawnej, ta zaś wyrażona jest w uzasadnieniu, to odnosi się również do motywów orzeczenia. Sąd rozpoznający spór między tymi samymi stronami musi więc przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym, wcześniejszym orzeczeniu. Moc wiążąca prawomocnego wyroku sądu administracyjnego związana jest bowiem z tożsamością stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy, a jej oddziaływaniem objęte jest przede wszystkim przyszłe postępowanie w danej sprawie.
Innymi słowy, jeżeli w konkretnym postępowaniu uczestniczą te same podmioty i znajdują w niej zastosowanie te same przepisy prawa co w sprawie wcześniej zakończonej prawomocnym wyrokiem, to obowiązkiem sądu administracyjnego jest uwzględnienie związania wynikającego z treści tego wyroku. Związanie to dotyczy oceny prawnej, czyli wyjaśnienia istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w konkretnej sprawie, co może dotyczyć zarówno stanu faktycznego, jak i wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego.
Podkreślenia wymaga, że ocena prawidłowości oceny prawnej kontrolowanego wyroku jest ograniczona, gdyż w skardze kasacyjnej Spółka nie podniosła zarzutu naruszenia przepisów art. 153 p.p.s.a. ani art. 170 p.p.s.a.
Bez wpływu na wynik sprawy pozostaje zarzut naruszenia art. 106 § 4 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, iż fakty powszechnie znane sąd bierze pod uwagę nawet bez powołania się na nie przez strony. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyroku z 3 marca 2022 r. sygn. akt III FSK 2490/21, w postępowaniu administracyjnym (egzekucyjnym) co do zasady organ odwoławczy rozstrzyga sprawę co do istoty, w pełnym zakresie a nie kontroluje rozstrzygnięcie organu I instancji. Zatem organ odwoławczy rozpoznając sprawę uwzględnia okoliczności faktyczne i prawne istniejące w dniu wydania postanowienia.
Skarżąca odwołując się do wyroku NSA z dnia 12 września 2023 r., sygn. akt III FSK 2489/21 nie podważyła jednak, że w dacie orzekania przez organy obu instancji w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności, w obrocie prawnym funkcjonowało postanowienie organu nadzoru z 15 listopada 2018 r. utrzymujące w mocy postanowienie stwierdzające nieważność postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego względem P. [...] sp. z o.o., co z kolei nie usprawiedliwiało zasadności zarzutu braku możliwości wydania postanowienia na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a.
W ten sam sposób należało ocenić wskazywaną okoliczność wzmianki z 11 września 2023 r. zamieszczonej w księdze wieczystej, jeśli uwzględni się stan sprawy na dzień orzekania przez organy obu instancji w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności.
W konsekwencji powyższego stanowiska, nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a.. Przepis ten przewiduje, że sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie granicami skargi oznacza, że sąd ten ma prawo, a jednocześnie i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nawet wówczas, gdy w skardze dany zarzut nie został podniesiony. Nie jest przy tym związany sposobem sformułowania skargi, użytymi argumentami, a także zgłoszonymi wnioskami, zarzutami i żądaniami.
Dla skuteczności zarzutu skargi kasacyjnej opartego na tym przepisie należy wykazać, że Sąd pierwszej instancji, rozpoznając skargę, dokonał oceny pod względem zgodności z prawem innej sprawy (w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym) lub z przekroczeniem granic danej sprawy (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2012 r., sygn. akt II OSK 1580/11), a także w przypadku gdy powinien był wyjść poza granice zakreślone zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, a tego nie uczynił, i że owo zaniechanie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z 21 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 1560/12), ale również wtedy, gdy strona w postępowaniu sądowym wskazywała na istotne dla sprawy uchybienia popełnione na etapie postępowania administracyjnego bądź powołała w postępowaniu sądowym dowody, które zostały przez sąd pominięte, względnie, gdy w postępowaniu administracyjnym popełniono uchybienia na tyle istotne, a przy tym oczywiste, iż bez względu na treść zarzutów sąd nie powinien był przechodzić nad nimi do porządku (por. wyrok NSA z 11 września 2012 r., sygn. akt I OSK 1234/12, wyrok NSA z 28 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2395/10).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie żadna ze wskazanych wyżej okoliczności nie wystąpiła. Sąd I instancji prawidłowo wyjaśnił, że
organ egzekucyjny wydał kwestionowane postanowienie po stwierdzeniu, że Skarżąca nie przekazała kwoty określonej w zawiadomieniu o zajęciu wierzytelności, lecz podjęła czynności dotyczące zmiany daty wymagalności wierzytelności, wskutek czego wierzytelności w postaci pożyczek udzielone skarżącej przez P. [...] sp. z o. o. były i nadal są niewymagalne.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, bez zgody organu egzekucyjnego nie można podejmować czynności prawnych wywierających zmiany umowy, z której wynika zajęta wierzytelność, z uwagi na dokonane wcześniej zajęcie wierzytelności. Uwzględnienie, że po doręczeniu zawiadomienia o zajęciu wierzytelności skarżąca Spółka, w drodze podpisanych aneksów, zmienia datę wymagalności wierzytelności zamiast przekazać je organowi egzekucyjnemu pozwala na uznanie, że uchyla się ona od wykonania nałożonego na nią obowiązku. Jednocześnie w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego na aprobatę zasługuje pogląd, zgodnie z którym zachowanie to nosiło znamiona bezpodstawności w przedstawionym wyżej rozumieniu. W sprawie nie zaistniały bowiem jakiekolwiek okoliczności prawne, które usprawiedliwiałyby omawiane zaniechanie Skarżącej.
Przy czym, co najistotniejsze w realiach niniejszej sprawy, przedstawione przez Skarżącą okoliczności nie stanowiły podstaw prawnych, które usprawiedliwiałyby uchylanie się od przekazania organowi egzekucyjnemu kwoty zajętej wierzytelności. W okresie następującym po doręczeniu zawiadomienia o zajęciu wierzytelności skarżąca Spółka bez zgody organu egzekucyjnego dokonała czynności prawnej mającej bezpośredni wpływ na wymagalność wierzytelności. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 3 marca 2021 r., sygn. akt III FSK 2490/21, jednoznacznie wskazał, że postanowienie organu egzekucyjnego nie zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa, w tym art. 67a § 1 i 2 u.p.e.a. w zw. z art. 89 § 1, 2 oraz 3 w zw. z art. 71a § 9 u.p.e.a. W niniejszej sprawie prawomocnie zatem przesądzone zostało, że Skarżąca nie przekazała zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Została zatem spełniona pierwsza z omówionych przesłanek warunkujących byt postanowienia na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. Z powyższych względów argumenty Skarżącej nie miały wpływu na wynik sprawy.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 §1 k.p.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej w tym przepisie zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a., który stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych.
Rację ma Sąd I instancji wskazując, że w sytuacji, gdy toku postępowania przed organami Skarżąca nie przedstawiła dokumentu potwierdzającego okoliczność przyznania własności nieruchomości gruntowej P. [...] Sp. z o.o. to nie mogła ona być uwzględniona w sprawie. Przy ocenie legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia sąd bierze bowiem pod uwagę jedynie okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw jego wydania.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.. Przepis ten może być naruszony wówczas, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku byłoby pozbawione przedstawionego zwięźle stanu faktycznego sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk stron, podstawy prawnej rozstrzygnięcia lub jej wyjaśnienia. Ponadto naruszenie tego przepisu ma miejsce także wtedy, gdy sporządzone uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wprawdzie wszystkie elementy wynikające z art. 141 § 4 p.p.s.a., ale jest ono wewnętrznie niespójne lub zawiera nie dające się wyjaśnić sprzeczności, innymi słowy nie pozwala na kontrolę zaskarżonego wyroku (por. uchwała NSA z 15 lutego 2010 r. sygn. II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3/39). Zarzucając naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. nie może skutecznie Skarżąca zwalczać prawidłowości przyjętego przez Sąd stanu faktycznego sprawy lub wykładni prawa materialnego dokonanej przez Sąd (por. wyrok NSA z 7 marca 2023 r. sygn. akt II GSK 1329/19). Jeśli w uzasadnieniu orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego znajduje się ocena ustaleń stanu faktycznego dokonana na podstawie akt, to nawet w sytuacji, gdy jest ona odmienna od oceny prezentowanej przez stronę, nie można zasadnie twierdzić, że doszło do naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zaskarżony wyrok zawiera wszystkie elementy wskazane w art. 141 § 4 p.p.s.a. Ponadto nie można dostrzec niespójności w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
Wbrew zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 71a § 9 w zw. art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 217 Konstytucji RP, prawidłowo Sąd I instancji zaaprobował stanowisko organu co do braku podstaw wskazywania w zaskarżonym postanowieniu Skarżącej jako dłużnikowi zajętej wierzytelności bardziej szczegółowego rozliczenia wszystkich kwot uzyskanych w głównym postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym P. [...] Sp. z o.o. Skarżąca nie jest stroną egzekucyjnego postępowania prowadzonego wobec P. [...] Sp. z o.o. i nie jest uprawniona do zapoznawania się ze szczegółami dotyczącymi wszystkich uzyskanych w jego ramach kwot.
Prawidłowo Sąd I instancji dokonał oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia, które zawierało określenie wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności, należnej Spółce P. [...] Sp. z o.o. od P. Sp. z o.o., ze wskazaniem w uzasadnieniu elementów składających się na tę wartość. Kwota nieprzekazanej wierzytelności została pomniejszona o kwoty wyegzekwowane w toku postępowania egzekucyjnego po dokonaniu zajęcia w spółce P. [...] Sp. z o.o. Wykonując wyrok WSA w Warszawie z 15 września 2022 r. sygn. akt III SA/Wa 1268/21, od którego skargę kasacyjną oddalił NSA, wyrokiem z 3 marca 2022 r. sygn. akt III FSK 38/22, przy obliczaniu kwoty nieprzekazanej wierzytelności Dyrektor IAS nie mógł pominąć odsetek określonych w zawiadomieniu o zajęciu z 31 maja 2016 r., które stanowiły składnik wierzytelności, która powinna zostać przekazana przez dłużnika. Wskazana w zaskarżonym postanowieniu kwota odsetek została wyliczona na dzień zajęcia, od pomniejszonej o wpłaty kwoty należności głównej.
Zatem zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art 77 § 1 k.p.a. w zakresie dotyczącym nieprawidłowego ustalenia kwoty nieprzekazanej wierzytelności, w tym jej powiększania o odsetki i koszty egzekucyjne, nie zawierały usprawiedliwionych podstaw.
W konsekwencji niezasadne okazały się zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, wskazane w punkcie II petitum skargi kasacyjnej, wobec zaistnienia podstawy do zastosowania w sprawie art. 71a § 9 u.p.e.a. Podkreślenia wymaga, że przepis ten statuuje jako przesłankę określenia kwoty nieprzekazanej wierzytelności bezpodstawne uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź w części. Użyty przez ustawodawcę zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" był już wielokrotnie interpretowany w orzecznictwie sądów administracyjnych oraz literaturze, które zgodnie przyjmują, że należy interpretować go jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Zatem uchylanie się przez dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu z przyczyn faktycznych, będzie stanowiło podstawę do wydania postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty.
Przy czym postanowienie w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanych wierzytelności ma charakter deklaratoryjny. Określa ono jedynie wysokość nieprzekazanej kwoty i jest wyłącznie pochodną dokonanego wcześniej zajęcia wierzytelności pieniężnej. Samo wydanie tego postanowienia nie oznacza, że automatycznie należności w nim określone będą przymusowo egzekwowane.
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skoro zaskarżony wyrok w zakresie objętym skargą kasacyjną nie narusza prawa, to skarga ta stosownie do treści art. 184 p.p.s.a. podlega oddaleniu.
s. Jacek Pruszyński s. Bogusław Woźniak s. Krzysztof Przasnyski (spr.)