III FSK 2039/21

I SA/Łd 85/19 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2019-09-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-01-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Joanna Grzegorczyk-Drozda /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6115 Podatki od nieruchomości, w tym podatek rolny, podatek leśny oraz łączne zobowiązanie pieniężne
Hasła tematyczne
Podatkowe postępowanie
Sygn. powiązane
III FSK 2039/21 - Wyrok NSA z 2023-11-23
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 700
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym - t.j.
Dz.U. 2017 poz 201
art. 121 par. 1, art. 123, art. 127, art. 240 par. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - tekst jedn.
Sentencja
Dnia 26 września 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Bożena Kasprzak Sędziowie Sędzia WSA Joanna Grzegorczyk-Drozda (spr.) Sędzia WSA Paweł Kowalski Protokolant st. specjalista Lidia Porczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2019 roku sprawy ze skargi Wytwórni A S.A. z/s w Ł., M. S. Kurator A S.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2016 r. - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., znak: [...].
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. zaskarżoną decyzją z [...] r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r., określającą Wytwórni A S.A. z/s w Ł., wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2016 r., od związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej: gruntów o powierzchni 40.596 m2, budynków o powierzchni użytkowej 15.817 m2 oraz budowli o wartości 350.788 zł.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że po wezwaniu podatnika do złożenia deklaracji podatkowej, wszczęciu postępowania i wyznaczeniu terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego, Prezydent Miasta Ł. decyzją z [...] r. określił spółce wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2016 r. Decyzja ta została doręczona na adres strony 3 października 2017 r.
Pismem z 17 października 2017 r., pełnomocnik spółki, radca prawny W.H., wniósł odwołanie od tej decyzji.
Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wskazało przede wszystkim na czynności podjęte już po doręczeniu decyzji Prezydenta Miasta, na mocy których ustanowiono dla spółki kuratora M.S. oraz na działania podjęte w celu usunięcia braków pełnomocnictwa udzielonego radcy prawnemu W. H. Wspomniany kurator został wyznaczony przez Sąd Rejonowy dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, postanowieniem z [...] października 2017 r. Podstawą prawną jego ustanowienia był art. 42 k.c., a jego zadaniem było podjęcie działań zmierzających do powołania zarządu spółki, a w razie potrzeby do jej likwidacji, w tym również do wystąpienia do sądu rejestrowego z wnioskiem o rozwiązanie spółki i ustanowienie dla niej likwidatora. Wpis kuratora do Krajowego Rejestru Sądowego nastąpił postanowieniem ww. Sądu z [...] stycznia 2018 r. Na wniosek Kolegium wspomniany Sąd, postanowieniem z [...] października 2018 r., zmienił zakres umocowania M.S. poprzez uprawnienie go m.in. do reprezentowania spółki A w sprawach podatkowych i administracyjnych, w szczególności przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Ł., działającym jako organ drugiej instancji, w sprawach znak: [...] oraz w sprawach wynikłych z tych postępowań przed sądami administracyjnymi oraz organem podatkowym pierwszej instancji. Następnie kurator potwierdził odwołanie i udzielił pełnomocnictwa radcy prawnemu W.H.
Odpowiadając na zawarte w odwołaniu zarzuty naruszenia art. 201 § 1 pkt 4 i art. 202 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 201 ze zm.; dalej: O.p.), Kolegium podkreśliło przede wszystkim, że organ pierwszej instancji był zobligowany działać w oparciu o dane ujawnione w Krajowym Rejestrze Sądowym. Prezydent Miasta, nie miał wiarygodnych przesłanek podważających aktualność danych zawartych w tym rejestrze. Z uwagi na domniemanie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r., poz. 986 ze zm.), musiał zatem przyjąć, że w chwili wydania decyzji spółka posiada zarząd.
Nie zachodziła również, podnoszona przez autora odwołania, podstawa do zawieszenia postępowania podatkowego, wskazana w art. 201 § 1 pkt 4 O.p. Faktycznego braku organów (zarządu) spółki prawa handlowego nie można bowiem utożsamiać z utratą przez ten podmiot zdolności do czynności prawnych. W tej sytuacji decyzja Prezydenta Miasta została w sposób prawidłowy doręczona spółce 3 października 2017 r. Zdaniem Kolegium brak było podstaw do dokonywania kolejnego doręczenia kuratorowi, powołanemu dopiero 12 października 2017 r., a ujawnionemu w Krajowym Rejestrze Sądowym 17 stycznia 2018 r., któremu dopiero na etapie postępowania odwoławczego rozszerzono uprawnienia na postępowania administracyjne i podatkowe.
Odnosząc się na koniec do kwestii prawidłowości wymiaru zobowiązania podatkowego, Kolegium jako prawidłowe uznało posłużenie się przez organ pierwszej instancji danymi zadeklarowanymi przez spółkę w 2015 r. Zdaniem organu odwoławczego, skoro strona na żadnym etapie postępowania nie kwestionowała tych danych, przyjąć należało, że podstawy opodatkowania zachowały swoją aktualność także w 2016 r.
Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi przez Wytwórnię A S.A., która wnosząc o uchylenie wskazanej decyzji jako wydanej z naruszeniem przepisów prawa i skierowanie sprawy ponownie do rozpoznania organowi pierwszej instancji oraz o zwrot kosztów postępowania, zarzuciła naruszenie:
– art. 201 § 1 pkt 4 O.p. poprzez zignorowanie jego treści i w konsekwencji dopuszczenie do sytuacji, w której w stosunku do podmiotu nie posiadającego zdolności do czynności prawnych toczyło się postępowanie podatkowe oraz uznanie, że nie skutkuje to żadną wadą decyzji;
– art. 201 § 2 i art. 202 O.p. poprzez zignorowanie ich treści;
– art. 38 K.c. w zw. z art. 368 § 1 k.s.h. poprzez ich nieprawidłową interpretację i w konsekwencji uznanie, że spółka akcyjna będąca spółką prawa handlowego zawsze posiada zdolność do czynności prawnych;
– art. 201 § 1 pkt 4 O.p. poprzez dokonanie jego nieprawidłowej interpretacji i w konsekwencji uznanie, że nie znajduje zastosowania w odniesieniu do spółek kapitałowych prawa handlowego;
– art. 17 ustawy o KRS poprzez uznanie, że znajduje zastosowanie w sprawie i że nie doszło do obalenia domniemania zawartego w powołanym przepisie;
– naruszenie bliżej nie skonkretyzowanych przepisów Ordynacji podatkowej poprzez uznanie, że mogło dojść do konwalidacji braku zdolności do czynności prawnych spółki w drodze późniejszego rozszerzenia zakresu umocowania kuratora M. S.;
– błędne ustalenia faktyczne przyjęte na potrzeby ustalenia wymiaru zobowiązania podatkowego.
W uzasadnieniu skarżący podniósł między innymi, że obowiązek zawieszenia postępowania podatkowego, przewidziany w art. 201 § 1 pkt 4 O.p., ma gwarantować stronie postępowania możliwość obrony jej praw i wyeliminować sytuację, w której decyzje zapadają pomimo braku możliwości udziału strony w postępowaniu. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w rozpatrywanej sprawie.
Skarżący podniósł dalej, że organ pierwszej instancji nie mógł powoływać się na domniemanie zgodności zapisów zawartych w KRS z rzeczywistym stanem rzeczy, wynikające z art. 17 ustawy o KRS, w sytuacji gdy przed wydaniem decyzji przez ten organ, pismem z 11 lipca 2017 r., został poinformowany o odwołaniu zarządu spółki. Skarżący zwrócił także uwagę na niekonsekwencję w rozumowaniu Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Organ odwoławczy, mimo że przyjął, iż fakt odwołania zarządu nie był podstawą zawieszenia postępowania oraz mimo niezamieszczenia w KRS informacji o odwołaniu prezesa zarządu spółki, podjął bowiem szereg czynności mających na celu zapewnienie stronie skarżącej zdolności do działania w sprawie. W szczególności organ odwoławczy zabiegał o rozszerzenie uprawnień kuratora spółki oraz o potwierdzenie umocowania dla pełnomocnika spółki. Zdaniem skarżącej organ odwoławczy uznał też bezzasadnie, że wydanie przez Sąd postanowienia z [...] października 2018 r., rozszerzającego uprawnienia kuratora spółki, doprowadziło do uzdrowienia decyzji organu pierwszej instancji.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga jest uzasadniona.
W punkcie wyjścia przypomnieć należy, że art. 123 O.p. nakłada na organ podatkowy obowiązek zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Oznacza to, że obowiązek ten istnieje – co do zasady – od momentu wszczęcia postępowania do chwili doręczenia decyzji organu odwoławczego. Organ podatkowy może odstąpić od wykonania obowiązków wynikających z art. 123 § 1 O.p. w dwóch wypadkach. Po pierwsze, gdy przewiduje, że zostanie wydana decyzja uwzględniająca w całości wniosek strony. Po drugie, gdy zachodzą przypadki, o których mowa w art. 200 § 2 pkt 2 O.p., w tym w sprawach zabezpieczenia i zastawu skarbowego. W rozpoznawanej sprawie żaden z tych wyjątków nie wchodził w rachubę.
Pierwszą czynnością służącą umożliwieniu stronie czynnego udziału jest zawiadomienie jej o wszczęciu postępowania. Bez wiedzy o toczącym się postępowaniu nie sposób czynnie w nim uczestniczyć. Realizacji prawa strony do czynnego udziału w dalszym toku postępowania służą kolejne przepisy Ordynacji podatkowej, m.in. art. 187 § 3 nakazujący zakomunikować stronie fakty znane organowi podatkowemu z urzędu, art. 190 § 1 nakazujący zawiadomić stronę o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, czy też art. 192 uzależniający uznanie okoliczności faktycznej za udowodnioną od zapewnienia stronie możliwości wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Czynny udział strony w postępowaniu wyraża się także w tym, że strona, na podstawie art. 188 O.p., ma prawo nie tylko być obecna przy czynnościach dowodowych, ale również może mieć wpływ na ustalenie stanu faktycznego sprawy przez składanie nowych dowodów lub wniosków dowodowych (por. wyrok NSA z 28 marca 2001 r., III SA 1672/00, dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/ – dalej: CBOSA).
Co istotne, naruszenie obowiązku zapewnienia stronie czynnego udziału na jednym etapie postępowania, nie może być, po zakończeniu tego etapu, konwalidowane w dalszym postępowaniu. Pozbawienie strony udziału w postępowaniu przed organem pierwszej instancji nie może być w żaden sposób naprawione przez organ drugiej instancji, także z tego względu, że stanowiłoby to naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania podatkowego (art. 127 O.p.).
Jak wynika z akt sprawy, Prezydent Miasta Ł., pismem z 30 czerwca 2017 r., wezwał podatnika do złożenia deklaracji na podatek od nieruchomości za 2016 r. W odpowiedzi organ pierwszej instancji otrzymał pismo z 11 lipca 2017 r., podpisane przez radcę prawnego W. H., w którym wyjaśniono, że spółka A nie ma zdolności procesowej ani przedstawiciela ustawowego, a zarząd spółki jest nieobsadzony. Postanowieniem z [...] sierpnia 2017 r. organ pierwszej instancji wszczął z urzędu postępowanie, w sprawie określenia spółce wysokości zobowiązania podatkowego za 2016 r., następnie zawiadomił stronę o możliwości wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego, a dalej — wymienioną na wstępie decyzją z [...] r. — wymierzył spółce podatek za ten okres. Zarówno postanowienie o wszczęciu postępowania, jak i decyzja, zostały doręczone wprost spółce A. Do odwołania załączono pełnomocnictwo z 14 października 2016 r. umocowujące ww. radcę prawnego do reprezentowania spółki przed sądami i organami, w sprawach związanych z prowadzoną przez spółkę działalnością.
W rozpatrywanej sprawie to, że skarżąca spółka nie była należycie zawiadomiona o wszczęciu postępowania, a następnie nie mogła czynnie brać udziału w toczącym się przed organem pierwszej instancji postępowaniu, jest rzeczą oczywistą. Już bowiem przed wszczęciem postępowania organ pierwszej instancji, w odpowiedzi na wezwanie do złożenia deklaracji podatkowej, uzyskał pisemną informację o brakach w składzie organów spółki. Sam brak zarządu nie jest wprawdzie okolicznością, która trwale uniemożliwia prowadzenie postępowania, jednak zignorowanie tego faktu i prowadzenie postępowania z założeniem, że spółka tym organem dysponuje, niewątpliwie narusza zasadę zapewnienia stronie udziału w postępowaniu. Sam organ odwoławczy dostrzegł zresztą potrzebę prowadzenia postępowania przy udziale uprawnionego podmiotu, za którego uznał kuratora spółki, podejmując kroki mające, w jego przekonaniu, na celu należyte umocowanie tego kuratora w sprawie. Trudno, w kontekście działań podejmowanych przez Kolegium, celem uzupełnienia postanowienia o powołaniu kuratora, zrozumieć argumentację tego organu, zgodnie z którą brak kuratora na etapie postępowania przed organem pierwszej instancji nie stanowił naruszenia praw podatnika. Rację ma strona skarżąca, że argumentacja organu drugiej instancji w tym zakresie jest niespójna i wewnętrznie sprzeczna.
Nie sposób też przyjąć argumentacji Kolegium co do znaczenia, jakie miała w stanie faktycznym sprawy, treść wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym. Rację ma skarżący, że organy podatkowe nie mogły powoływać się na domniemanie zgodności zapisów zawartych w KRS z rzeczywistym stanem rzeczy, wynikające z art. 17 ustawy o KRS, w sytuacji gdy przed wydaniem decyzji, a nawet przed wszczęciem postępowania podatkowego, organ pierwszej instancji, pismem z 11 lipca 2017 r., został poinformowany o odwołaniu zarządu spółki.
Uwzględnić należy, że celem art. 14 i 17 ustawy o KRS jest ochrona osób działających w zaufaniu do wpisu i ogłoszenia o wpisie, a każda czynność prawna organu podatkowego dokonana w stosunku do osoby ujawnionej jeszcze w rejestrze jako uprawiony organ osoby prawnej, mimo braku już jego legitymacji do działania — co do zasady nie może być skutecznie zakwestionowana. Domniemanie prawdziwości danych wpisanych do rejestru, wynikające z art. 17 ust. 1 ustawy o KRS traci jednak swoją moc, gdy podmiot powołujący się na treść rejestru, posiada wiarygodną informację o niezgodności wpisu w rejestrze z rzeczywistością. Takie znaczenie należy przypisać informacji zawartej we wspomnianym piśmie z 11 lipca 2017 r., zredagowanym przez radcę prawnego W. H. Od tej chwili, w ocenie Sądu, organ podatkowy nie mógł już twierdzić, że działał w zaufaniu do treści Krajowego Rejestru Sądowego.
Warto w tym miejscu zauważyć, że Kolegium dostrzegło, że do ww. pisma nie został dołączony jakikolwiek dokument, z którego wynikałoby odwołanie członka zarządu J.M., ani też kopia wystąpienia do Krajowego Rejestru Sądowego o wykreślenie zarządu. Rzecz jednak w tym, że po uzyskaniu ww. informacji, organ podatkowy pierwszej instancji zobowiązany był poczynić dodatkowe ustalenia. Powinien zatem, działając w zgodzie z zasadą zaufania do organów podatkowych (art. 121 § 1 O.p.), wyjaśnić kwestię odwołania zarządu spółki. Ponadto powinien wezwać radcę prawnego W.H. do wyjaśnienia na jakiej podstawie wypowiada się w imieniu skarżącej spółki. Skoro bowiem organ dowiedział się, że spółka nie posiada zarządu, a jednocześnie w jej imieniu wypowiada się radca prawny, należało ustalić czy jest umocowany do jej reprezentowania. Jak się okazało w toku dalszego postępowania, ów radca prawny dysponował pełnomocnictwem z 14 października 2016 r., udzielonym jeszcze przez urzędującego prezesa zarządu spółki, które upoważniało go do działania w imieniu strony, między innymi w postępowaniu podatkowym. Z akt sprawy nie wynika, by pełnomocnictwo to zostało cofnięte. Prawidłowo udzielone, bezterminowe, pełnomocnictwo, nie wygasa w wyniku zmian personalnych we władzach spółki. Ze zgromadzonych materiałów wynikało zatem, że spółka mogła działać w postępowaniu przed organem pierwszej instancji. Wszelką korespondencję, po wyjaśnieniu kwestii umocowania radcy prawnego W. H., należało doręczać temu pełnomocnikowi.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że pominięcie pełnomocnika w toku czynności postępowania podatkowego, uniemożliwia stronie ochronę jej praw i interesów oraz otrzymanie ochrony prawnej, jaką powinna uzyskać w demokratycznym państwie prawa. Strona postępowania, ustanawiająca pełnomocnika, chroni się przed skutkami nieznajomości prawa, a jeżeli organ administracji pomija pełnomocnika w toku czynności postępowania administracyjnego, to niweczy skutki staranności strony w dążeniu do ochrony swych praw i interesów oraz otrzymania takiej ochrony prawnej, jaką powinna uzyskać w państwie prawa (por. wyroki NSA z 20 października 2017 r., II FSK 2732/15, CBOSA). Strona, ustanawiając pełnomocnika, chce się ustrzec przed skutkami nieznajomości prawa, więc jeżeli organ pomija pełnomocnika w toku czynności postępowania administracyjnego, to w ten sposób niweczy skutki wspomnianej staranności strony w dążeniu do ochrony jej praw i interesów oraz zapewnienia sobie ochrony jaką powinna uzyskać w państwie prawa. W celu ochrony tak rozumianych praw strony, sądy stają w obronie zagwarantowania przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawa do sądu (wyrok NSA z 14 marca 2018 r., II GSK 3728/16, CBOSA).
Naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu jest kwalifikowaną wadą procesową. Jeżeli w wyniku naruszenia tej zasady wystąpiła przesłanka z art. 240 § 1 pkt 4 O.p. wznowienia postępowania, to — zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. — stwierdzenie jej przez sąd administracyjny w toku rozpatrywania skargi na decyzję, uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji, nawet gdy stwierdzone uchybienie nie miało wpływu na wynik sprawy. W niniejszej sprawie, jak wykazano wyżej, doszło do takiego naruszenia praw strony. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organy podatkowe — uwzględniając powyższe uwagi — zapewnią stronie należyty udział w postępowaniu.
Mając na względzie powyższe okoliczności, Sąd, na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
dc