III FSK 1722/21

III FSK 1722/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-03-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-01
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Juszczyk-Wiśniewska /sprawozdawca/
Bogusław Dauter /przewodniczący/
Dominik Gajewski
Symbol z opisem
6114 Podatek od spadków i darowizn
Hasła tematyczne
Podatek od spadków i darowizn
Sygn. powiązane
III SA/Wa 3001/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-08-22
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i decyzję II instancji
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy
Dz.U. 2009 nr 93 poz 768
art. 16 ust. 1 pkt 3
Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia WSA (del.) Anna Juszczyk-Wiśniewska (sprawozdawca), Protokolant Karolina Niemiec, po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2019 r. sygn. akt III SA/Wa 3001/18 w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 18 października 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości, 3) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz P. G. kwotę 8667 (słownie: osiem tysięcy sześćset sześćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 sierpnia 2019r. w sprawie sygn. akt III SA/Wa 3001/18 oddalił skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie (dalej zwanego DIAS) z dnia 18 października 2019 r. wydaną w przedmiocie ustalenia dla P.G. (dalej zwany Stroną, Skarżącym) zobowiązania podatkowego w podatku od spadków i darowizn.
Decyzja ta wydana została w związku ze złożeniem przez Skarżącego
do Naczelnika Urzędu Skarbowego W. [...] zeznania podatkowego SD-3
o nabyciu przez niego rzeczy lub praw majątkowych tytułem spadku po Z.W. W zeznaniu tym jako składnik masy spadkowej spadkobierca wykazał lokal mieszkalny stanowiący odrębną nieruchomość o powierzchni użytkowej 57,63 m2 położony w W. W złożonym zeznaniu podatkowym w rubryce "stopień pokrewieństwa" Strona wpisała "brak". Skarżący złożył również oświadczenie
o spełnieniu warunków do skorzystania z tzw. ulgi mieszkaniowej określonej
w art. 16 ustawy o podatku od spadków i darowizn oraz "Porozumienie" zawarte
15 lipca 2008 r. pomiędzy Z. W. [spadkodawca], A. W. [ojcem spadkodawcy], a P. G. [spadkobierca] i W. T. Przedmiotem tego Porozumienia była "opieka przez W. T. i P. G. nad Z. W.".
Naczelnik Urzędu Skarbowego W. [...] (dalej zwany NUS) decyzją z 20 lipca 2018 r. ustalił Stronie wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od spadków i darowizn w kwocie 61 179 zł. W decyzji NUS stwierdził, że w sprawie nie ma zastosowania ulga wynikająca z art. 16 u.p.s.d. wskazując, że spadkobierca nie spełnił wszystkich warunków do zastosowania przedmiotowej ulgi, tj. jako osoba zaliczana do III grupy podatkowej nie sprawował faktycznej opieki nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą.
Decyzja ta została utrzymana w mocy przez DIAS.
Sąd oddalając skargę na decyzję DIAS wskazał, że istota sporu w sprawie sprowadza się do określenia, czy Skarżący ma prawo w zaistniałym stanie faktycznym do skorzystania ze zwolnienia podatkowego na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn (u.p.s.d.), tj. ulgi mieszkaniowej, z tytułu nabycia w drodze testamentu ustnego z 29 maja 2011 r. spadku po Z. W., obejmującego lokal mieszkalny
Bezsporne przy tym było, że Skarżący spełniał wymagania z art. 16 ust. 2 u.p.s.d. do skorzystania z przedmiotowej ulgi mieszkaniowej.
Spór między Stronami dotyczy w istocie wypełnienia przez Skarżącego przesłanki sprawowania faktycznie opieki nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, na podstawie pisemnej umowy z podpisem notarialnie poświadczonym, przez co najmniej dwa lata od dnia poświadczenia podpisów przez notariusza, od której zależy możliwość skorzystania z ulgi mieszkaniowej przez Skarżącego.
Sąd wskazał, że okazywane przez Skarżącego zainteresowania sprawami i potrzebami Z. W., poprzez kontakty osobiste i telefoniczne, pracę z nim w kierunku poprawy jego zdolności umysłowych, współpracę i kontakt z Domem Pomocy Społecznej, wizyty u specjalistów, zarządzanie i administrowanie jego majątkiem, czy nawet wspólne spędzanie świąt - nie świadczy o realizacji wymogu sprawowania opieki nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, Skarżący pełnił funkcję pomocniczą czy akcesoryjną, w stosunku do opieki sprawowanej przez Dom Pomocy Społecznej, bowiem nie byłby w stanie zajmować się codziennie osobą z zespołem Downa, wymagającą fachowej pomocy lekarskiej. Załączone do akt sprawy "Porozumienie" z 15 lipca 2008 r. zawarte m.in. pomiędzy Skarżącym, a spadkodawcą i jego ojcem wskazuje co prawda, że jego przedmiotem jest sprawowanie przez Skarżącego opieki nad Z. W., jednak jej zakres, w ocenie Sądu, nie spełnia warunków uprawniających do zastosowania ulgi podatkowej.
Dalej Sąd wskazał, że organy podatkowe nie kwestionowały faktu okazywania przez Skarżącego zainteresowania sprawami i potrzebami Z. W., poprzez kontakty osobiste i telefoniczne, pracę z nim w kierunku poprawy jego zdolności umysłowych, współpracę i kontakt z Domem Pomocy Społecznej, wizyty u specjalistów, zarządzanie i administrowanie jego majątkiem, czy nawet wspólne spędzanie świąt. W ocenie organów podatkowych postępowanie takie nie świadczy jednak o realizacji wymogu sprawowania opieki nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d.
Sąd pierwszej instancji argumentację organów podatkowych w tym zakresie całkowicie zaaprobował, wskazując, że czym innym jest bowiem sprawowanie stałej, faktycznej opieki, a czym innym okazywanie zainteresowania, czy też niesienie pomocy i wsparcia. Sprawowanie opieki, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d. nad Z. W. powinno mieć charakter ciągły, faktyczny, nie sporadyczny sprowadzający się do nawet częstych odwiedzin przez Skarżącego w Domu Opieki, kontaktów telefonicznych ze Z.W. W sposób ciągły opiekę sprawował niewątpliwie Dom Opieki Społecznej w B., zapewniając mu wyżywienie, opiekę lekarską, wykonywał czynności związane z podstawowymi funkcjami życiowymi. Wobec powyższego, nie można uznać, że załączone Porozumienie mieści się w pojęciu umowy, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d., a w konsekwencji czego sprawowanie opieki potwierdzonej tym Porozumieniem wyczerpuje dyspozycję wskazanego przepisu i uprawnia do skorzystania z zawartej w nim preferencji podatkowej. Podkreślić należy, że wszelkie przepisy dotyczące ulg podatkowych i zwolnienie z opodatkowania, jako wprowadzające wyłom od konstytucyjnej zasady powszechności opodatkowania uregulowanej w art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej powinny być interpretowane zgodnie z ich literalnym brzmieniem.
Wyrok podobnie, jak pozostałe wymienione w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl (dalej "CBOSA)"
Od wyroku skargę kasacyjną złożył pełnomocnik Skarżącego, który na podstawie na podstawie art. 173 § i i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zaskarżył wyrok w całości i na podstawie art 174 pkt 1 i 2 ppsa zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn, poprzez błędną wykładnię przepisu, w tym w szczególności pojęcia "sprawowania opieki" i w konsekwencji uznanie, że Porozumienie z 15 lipca 2008 r. nie mieści się w pojęciu umowy, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 i co za tym idzie sprawowanie opieki potwierdzonej tym Porozumieniem nie wyczerpuje dyspozycji wskazanego przepisu i nie uprawnia do skorzystania z zawartej w nim preferencji podatkowej.
b. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ppsa przez niedostrzeżenie lub zaakceptowanie przez Sąd pierwszej instancji istotnego dla wyniku sprawy naruszenia przez organy podatkowe następujących przepisów postępowania:
1) art. 233 § i pkt i Ordynaci podatkowej poprzez niezasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji
2) art 122 Ordynacji podatkowej (zasadę prawdy obiektywnej) przez nie wyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności, w szczególności:
- czy umowa o opiekę (porozumienie z dnia 15 lipca 2008 r.) określała czynności, do świadczenia których zobowiązuje się osoba sprawująca tę opiekę adekwatnie do sytuacji życiowej podopiecznego, który przebywał w DPS z uwagi na chorobę - zespół Downa,
- na jakich podstawach organ uznał, że skarżący sprawował opiekę nad spadkodawcą sporadycznie,
- nie wyjaśnienie jakiej opieki od skarżącego spadkobierca potrzebował (oczekiwał) i czy była ona sprawowana w sposób adekwatny do potrzeb spadkobiercy, który w uwagi na chorobę - zespół Downa przebywał w Domu Opieki Społecznej,
- nie wyjaśnienie, czy skarżący wypełnił warunki umowy o opiekę z dnia 15 lipca 2008 r.
3) art. 187 § 1 Ordynacji podatkowej poprzez nie rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w szczególności nie uwzględnienie części zeznań świadków przesłuchanych w sprawie oraz wyjaśnień strony, z których wynika:
- że opieka nad spadkodawcą, sposób jest sprawowania, zakres jej sprawowania, była przez spadkodawcę wymagana od skarżącego, ustalona przez skarżącego ze spadkodawcą i właściwa ze względu na sytuację życiową spadkodawcy,
- że skarżący sprawował opiekę nad spadkodawcą w sposób ustalony ze spadkodawcą w umowie o opiekę,
- że opieka była adekwatna do potrzeb spadkobiercy,
- że opieka była sprawowana w sposób ciągły,
- sposób sprawowania opieki przez skarżącego nie pokrywał się z opieką sprawowaną przez DPS,
- skarżący zapewniał spadkobiercy opiekę polegającą na zapewnianiu mu stałych relacji rodzinnych, pracy z nim w kierunku poprawy jego zdolności umysłowych, zapewnieniu opieki lekarskiej, towarzystwa, rozrywek, relacji rodzinnych, świąt i innych uroczystości w gronie rodzinnym oraz stałej kontroli nad poprawnością działań DPS, pozostawaniu w kontakcie z opiekunką, reagowaniu na wszelkie potrzeby spadkodawcy adekwatnie do sytuacji, dbaniu o jego samopoczucie, potrzeby materialne, tj. wyposażenie pokoju, zapewnienie potrzebnych do życia rzeczy, czyli opieki na jaką się umówił ze spadkodawcą w umowie,
- umowa o opiekę miała charakter nieodpłatny
- umowa o opiekę była przez skarżącego realizowana zgodnie z jej treścią;
4) art. 191 Ordynacji podatkowej (zasadę swobodnej oceny dowodów) poprzez dowolną a nie swobodną ocenę dowodów z zeznań świadków i wyjaśnień strony oraz dowodu z dokumentu w postaci umowy o opiekę;
5) art. 210 § 4 Ordynacji podatkowej poprzez niepoprawne sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które jest ogólnikowe, niespójne i wewnętrznie sprzeczne i nie wyjaśnia zasadniczych dla rozstrzygnięcia sprawy kwestii, tj.: czy opieka, na którą umówili się spadkodawca i skarżący była zdaniem organu adekwatna do sytuacji życiowej podopiecznego, czy organ uznaje porozumienie z dnia 15 lipca 2008 r. za umowę o opiekę.
Na podstawie art. 176 § i pkt. 3 ppsa w zw. z art. 185 § i ppsa oraz art. 188 ppsa wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku wraz z poprzedzającymi wyrok decyzjami i rozpoznanie sprawy. Jednocześnie wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów sądowych w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm prawem przepisanych oraz o wyznaczenie rozprawy.
Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga kasacyjna jest zasadna jak również zasadny jest zawarty w niej wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – dalej p.p.s.a. i rozpoznanie skargi.
W skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego – art. 174 pkt 1 p.p.s.a., jak i naruszenie przepisów postępowania – art. 174 pkt 2 p.p.s.a. W niniejszej sprawie podniesione zarzuty naruszenia przepisów postępowania i wskazanie, że naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy są następstwem przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji błędnej wykładni przepisu art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (dalej u.p.s.d.)
Sąd dopuścił się naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d., poprzez błędną wykładnię pojęcia "sprawowanie opieki" i w konsekwencji uznanie, że przeprowadzone postępowanie dowodowe było wystarczające do przyjęcia, iż działania podejmowane przez Skarżącego wymienione w Porozumieniu nie wyczerpują dyspozycji przepisu art. 16 ust. 1 pkt 3 i nie uprawniają do skorzystania z zawartej w nim preferencji podatkowej.
Zgodnie art. 16 ust. 1 pkt. 3 u.p.s.d., w przypadku nabycia własności (współwłasności) budynku mieszkalnego lub lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego lub udziału w takim prawie, spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego albo udziału w takim prawie w drodze dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu lub polecenia testamentowego przez osoby zaliczane do III grupy podatkowej, które sprawowały opiekę nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, na podstawie pisemnej umowy z podpisem notarialnie poświadczonym, przez co najmniej dwa lata od dnia poświadczenia podpisów przez notariusza nie wlicza się do podstawy opodatkowania ich czystej wartości do łącznej wysokości nieprzekraczającej 110 m2 powierzchni użytkowej budynku lub lokalu. Grupy podatkowe zostały określone w art. 14 ust. 3 u.p.s.d. Zaliczenie do grupy podatkowej następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy i prawa majątkowe. Zgodnie z art. 14 ust. 3 pkt 3 ww. ustawy do III grupy podatkowej zalicza się innych nabywców, których ogólnie można określić jako niespokrewnionych i niespowinowaconych ze spadkodawcą.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni pojęcia "sprawowania opieka" użytego w art. 16 ust. 1 pkt. 3 u.p.s.d., w którym wskazuje się na "osoby zaliczane do III grupy podatkowej, które sprawowały opiekę nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą". Sąd pierwszej instancji podzielił bowiem stanowisko organów i wskazał, że za sprawowanie opieki, która uzasadniałaby udzielenie Skarżącemu ulgi podatkowej można uznać jedynie kompleksową całodobową opiekę osobistą, w tym lekarską. Ponadto organy, a za nimi Sąd stwierdził, że opieka o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d. powinna mieć charakter ciągły, faktyczny, niesporadyczny sprowadzający się do nawet częstych odwiedzin, kontaktów telefonicznych. W sposób ciągły opiekę w ocenie Sądu sprawował Dom Opieki Społecznej zapewniając spadkodawcy wyżywienie, opiekę lekarską, wykonywał czynności związane z podstawowymi funkcjami życiowymi.
Zasadnie autor skargi kasacyjnej wskazał, że tak przeprowadzona wykładnia pojęcia "sprawowanie opieki" mogłaby doprowadzić do wykluczenia z możliwości uzyskania ulgi wszystkie osoby, które nie miałyby wykształcenia medycznego oraz byłyby gdziekolwiek zatrudnione, co uniemożliwiałoby im całodobową opiekę nad spadkodawcą. Z przedstawionej przez organ i podtrzymanej przez Sąd I instancji wykładni można wyciągnąć wniosek, że opiekun nie mógłby korzystać z pomocy profesjonalnych opiekunów osób starszych, czy umieścić podopiecznego w szpitalu, domu opieki, czy hospicjum (w przypadku zaawansowanej choroby Alzheimera, nowotworu, choroby umysłowej, czy jak w niniejszej sprawie zespołu Downa) nawet gdyby było to podyktowane dobrem podopiecznego, bez narażania się na utratę prawa do ulgi podatkowej.
Zaprezentowany sposób wykładni nie odpowiada jednak w ocenie NSA istocie użytego określenia nieostrego i celowi któremu ma on służyć. Skoro bowiem ustawodawca podatkowy decyduje się na wykorzystanie tego środka techniki prawodawczej przy wyrażeniu warunków skorzystania z ulgi, nie można w procesie wykładni dokonywać zawężenia jego zakresu. Sformułowanie "sprawowanie opieki nad wymagającym takiej opieki na podstawie pisemnej umowy" jest zwrotem, którego zakres znaczeniowy należy w każdym przypadku dopasować do specyfiki potrzeb osoby nad którą opieka ma być sprawowana oraz charakteru czynności składających się na szerokie pojęcie opieki. Można zatem uznać, że określenie nieostre "sprawowanie opieki" w konkretnym przypadku może być oceniane w kontekście spełnienia tej przesłanki, który to stopień powinien być brany pod uwagę ze względu na specyfikę opieki. Z tego też względu nie znajduje uzasadnienia poszukiwanie sposobu zrozumienia zakwestionowanego zwrotu poprzez oparcie się na "stałym", "wyłącznym" sprawowaniu opieki. Poprzez sprawowanie opieki należy rozumieć faktyczne wykonywanie konkretnych czynności, działań powodujących dokonanie zamierzonych celów lub osiągnięcie konkretnego rezultatu związanego z opieką.
Opieka ogólnie rozumiana to troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądnie, pilnowanie kogoś, czegoś (Nowy Słownik Języka Polskiego -Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002), udzielanie pomocy. W przypadku opiekunów osób starszych ważne jest nie tylko zaspokajanie różnych potrzeb podopiecznego, ale także dbałość o jego zdrowie i dobre samopoczucie. Opiekę można zdefiniować również jako dawanie oparcia, wsparcia, zaspokajanie potrzeb, których jednostka nie umie, nie może lub nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić, żeby zachować równowagę biologiczną i psychiczną, przeżyć, zachować zdrowie, jakość życia, zapewnić prawidłowy rozwój (doprowadzić jednostkę do dojrzałości) i ciągłość gatunku (definicja z Wikipedii – pl.wikipedia.org).
Państwo realizuje rolę opiekuńczą poprzez różne instytucje publiczne takie jak: domy pomocy społecznej, domy opieki społecznej, pomoc socjalna. Zakres działania i świadczenia pomocy przez te instytucje regulowany jest ustawowo. Natomiast opieka rodzinna, międzyludzka jest opieką nieformalną, koleżeńską, nie nastawiającą się na zysk, bezinteresowną, która jest skłonna do poświęceń i oddania. Może to być opieka nad najbliższymi członkami rodziny: dzieckiem, babcią, wnukami, przyjaciółmi.
Odwołanie w powołanym art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d. do sprawowania opieki odnosi się właśnie do opieki nieinstytucjonalnej. Ustawodawca w odniesieniu do osób, które nie są zaliczone do członków rodziny wymienionych w art. 14 ust. 3 pkt 1 i 2 u.p.s.d., uznał, że ulga przewidziana w art. 16 ust. 1 u.p.s.d. przysługuje, jeżeli osoby te sprawowały opiekę nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, na podstawie pisemnej umowy z podpisem notarialnie poświadczonym, przez co najmniej dwa lata od dnia poświadczenia podpisów przez notariusza.
Umiejscowienia przepisu wskazuje również jego cel. Słusznie Strona skarżąca wskazuje, że celem tym jest de facto zrównanie osoby, która nie jest rodziną spadkodawcy, tym samym należącą do III grupy podatkowej, z osobami z najbliższej rodziny spadkodawcy, należącymi do I grupy podatkowej, z uwagi na to, że opiekują się spadkodawcą, właśnie "jak rodzina". Preferencja podatkowa została przewidziana dla podatnika, z uwagi na jego postawę względem spadkodawcy, tj. sprawowanie nad nim opieki, jakiej ten wymaga.
Mając na uwadze zaprezentowany zakres pojęcia "opieka", nie można "sprawowania opieki" odnosić wyłącznie do zapewnienia wyżywienia, czy też opieki lekarskiej lub czynności związanych z podstawowymi funkcjami życiowymi, czyli ograniczyć ją tylko do potrzeb bytowych. Niesienie pomocy, wsparcie również stanowią czynności, działania jakie można uznać za sprawowanie opieki.
Brak w omawianym przepisie podstawy do uznania, że opieka może polegać wyłącznie, jak to wyłożył WSA w Warszawie na osobistej opiece polegającej na zapewnianiu podstawowych funkcji życiowych spadkodawcy. Należy również podkreślić, iż z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że przedmiotowe "Porozumienie" zostało zawarte już w czasie gdy spadkodawca przebywał w Domu Opieki Społecznej czyli w okresie w którym te podstawowe potrzeby miał zapewnione. Zawarcie tego "Porozumienia" świadczyło o konieczności zapewnienia, zadbania o realizację również innych potrzeb, kontaktu z bliskimi dla spadkodawcy osobami, interesownie się jego sprawami, które niewątpliwie miały wpływ na samopoczucie spadkodawcy, administrowanie jego majątkiem, dbanie o utrzymanie zdolności umysłowych, organizowanie i pilnowanie wizyt u specjalistów, jak też reagowania na mogące wystąpić różne sytuacje w samej placówce opiekuńczej.
Z treści art. 16 u.p.s.d. wynika, że opieka winna być sprawowana nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą na podstawie pisemnej umowy zawartej w określonej formie i przez określony minimalny okres. Brak natomiast bliższego scharakteryzowania zakresu opieki. Zapewnienie podstawowych potrzeb tj. wyżywienia, tzw. dachu nad głową, podstawowej opieki lekarskiej niewątpliwie mieści się w pojęciu opieki. W niniejszej sprawie te podstawowe potrzeby spadkodawca miał świadczone przez Dom Opieki Społecznej.
Jednocześnie brak jest podstaw do przyjęcia, że pojęcie "sprawowanie opieki" o której mowa w powołanym przepisie odnosi się tylko do zapewnienia podstawowych potrzeb jakimi są wyżywienie, mieszkanie. W ocenie NSA nieprawidłowo organy, a za nimi Sąd pierwszej instancji nie uznały również zaspokojenia innych potrzeb jako sprawowanie opieki po której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d. W trakcie postępowania należało również uwzględnić inne potrzeby spadkodawcy np. relacji rodzinnych, pracy w kierunku poprawy czy też utrzymania zdolności umysłowych, towarzystwa, czy też stałej kontroli poprawności działań DPS w odniesieniu do spadkodawcy, poszanowania jego godności, stały kontakt z opiekunką umożliwiający reagowanie na różnego rodzaju potrzeby spadkodawcy adekwatnie do sytuacji, jego samopoczucie, potrzeby materialne, które w inny sposób nie były zaspokojone czy też nie mogą być zaspokojone przez samego spadkodawcę, a to z uwagi na niepełnosprawność, wiek, ułomność.
Z treści zawartego Porozumienia wynika, że Skarżący i W. T. byli zobowiązani i uprawnieni do:
– utrzymywania kontaktów osobistych i telefonicznych ze Z. W., podtrzymywania zaufania Z. W. (spadkodawcy) poprzez świadczenie pomocy i doradztwa w najlepszej wierze i zawsze kiedy to będzie niezbędne,
– zarządzania i administrowania majątkiem Z. W. i reprezentowania jego interesów,
– reprezentowania interesów Z. W. wobec władz Domu Pomocy Społecznej przy wypełnianiu przez nie obowiązków wynikających ze stosownych przepisów prawa, a także współdziałania z Domem Pomocy Społecznej i jego pracownikami we wszystkich sprawach związanych z zamieszkiwaniem Z. W. w Domu Pomocy Społecznej,
– reprezentowania Z. W. we wszystkich sprawach związanych z uzyskaniem renty rodzinnej, a także udzielania pomocy przy realizacji testamentu sporządzonego przez ojca spadkodawcy.
Sąd kontrolując legalność zaskarżonej decyzji, winien był dokonać przede wszystkim oceny, czy organy zbadały czy zakres opieki oferowanej przez Skarżącego na rzecz spadkodawcy był adekwatna do jego potrzeb oraz czy opieka była wykonywana zgodnie z Porozumieniem. Co więcej należało również wziąć pod uwagę wolę samego spadkodawcy, który był przecież stroną Porozumienia. Skoro sam spadkodawca oczekiwał od skarżącego wsparcia w zakresie opisanym w przedmiotowym dokumencie i strony umówiły się na konkretny zakres czynności, które określiły jako opiekę, to należało uwzględnić to w odniesieniu do oceny sytuacji i potrzeb spadkodawcy. Rolą organu administracyjnego winno być zbadanie czy wskazane w Porozumieniu czynności wpisują się w zakres definicji opieki, czy Skarżący faktycznie realizował ustalenia zawarte w Porozumieniu, czy zawarto je w odpowiedniej formie, tym samym czy jest ono umową, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d.
W sprawie należało rozważyć przede wszystkim jaki rodzaj opieki był adekwatny do sytuacji życiowej spadkodawcy (z uwzględnieniem, że część z potrzeb spadkodawcy zapewniał Dom Pomocy Społecznej) i jakiego rodzaju opieki spadkodawca sam wymagał od opiekuna, a co zostało wyrażone w pisemnym Porozumieniu. Ponadto w przedmiotowym przepisie mowa jest o "umowie", co do której ustawodawca postawił wymóg zawarcia jej w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Dokonując oceny zawartego "porozumienia", należało zbadać jaki był zgodny zamiar jego stron, co do jego przedmiotu, zakresu, obowiązków opiekuna i rodzaju opieki jakiej żądał spadkodawca. Należało zbadać również, czy strony zachowały wymaganą prawem formę umowy oraz czy umowa została wykonana.
Tymczasem zebrany materiał dowodowy co do powyższych okoliczności, z uwagi na błędną wykładnię przepisu art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d. w zakresie pojęcia "sprawowanie opieki", nie został oceniony przez organy, a stanowisko organów podzielił Sąd I instancji. Organy uznały, że skoro spadkodawca przebywał w Domu Pomocy Społecznej to opieka była sprawowana przez tę instytucję. W ponownym postępowaniu organy zobowiązane będą ocenić czy Skarżący sprawował opiekę nad spadkodawcą w rozumieniu przedstawionym w niniejszym uzasadnieniu. Organy zobowiązane będą dokonać oceny zawartego Porozumienia z uwzględnieniem przedstawionej wykładni art. 16 ust. 1 pkt 3 u.p.s.d.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok jak i zaskarżoną decyzję. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 §2 w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a.
|Sędzia WSA (del.) |Sędzia NSA |Sędzia NSA |
|Anna Juszczyk-Wiśniewska |Bogusław Dauter |Dominik Gajewski |