III CZP 97/04

Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 97/04 
 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) 
Sędzia SN Barbara Myszka 
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości P.P.H. "O.", 
S.A. w B. przeciwko Piotrowi N. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 18 marca 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury 
Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 24 listopada 2004 r.: 
„Czy nieważność postępowania, o której stanowi przepis art. 379 pkt 4 k.p.c., 
dotyczy także postępowania przed sądem pierwszej instancji po wniesieniu 
zarzutów od nakazu zapłaty, w którym brał udział sędzia uczestniczący w wydaniu 
tego orzeczenia?” 
podjął uchwałę: 
 
Sędzia, który brał udział w wydaniu nakazu zapłaty, nie jest wyłączony z 
mocy samej ustawy od rozpoznania zarzutów od tego nakazu (art. 48 § 1 pkt 5 
k.p.c.). 
 
Uzasadnienie 
 
Przytoczone zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości powstało przy 
rozpatrywaniu przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy apelacji pozwanego od wyroku 
Sądu Rejonowego w Bydgoszczy, utrzymującego w mocy nakaz zapłaty w sytuacji, 
w której w wydaniu wyroku oraz nakazu zapłaty brał udział ten sam sędzia. Zrodziło 
się ono ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., SK 
19/02 (OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 7, poz. 67), według którego art. 48 § 1 pkt 5 w 
związku z art. 401 pkt 1 i art. 379 pkt 4 k.p.c. w zakresie, w jakim ogranicza 
wyłączenie sędziego z mocy ustawy tylko do spraw, w których rozstrzygnięciu brał 
udział w instancji bezpośrednio niższej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Według jednolitej, utrwalonej i niekwestionowanej w piśmiennictwie 
prawniczym wykładni art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. in principio, przepis ten stanowi 
podstawę wyłączenia z mocy samej ustawy sędziego od orzekania w instancji 
wyższej, jeżeli brał udział w instancji niższej w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. 
Nie budzi przy tym wątpliwości, co oznaczają pojęcia „instancja sądowa”, 
„zaskarżone orzeczenie” i „wzięcie przez sędziego udziału w wydaniu zaskarżonego 
orzeczenia”. 
Wprawdzie pojęcie „instancji sądowej” nie zostało ustawowo zdefiniowane, ale 
treść jego wynika z ustrojowej zasady organizacji sądownictwa, jaką jest zasada 
instancyjności, wyrażona w art. 176 ust. 2 Konstytucji, rozwinięta w przepisach 
ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 
98, poz. 1070 ze zm.) i skonkretyzowana w przepisach ustaw procesowych, m.in. w 
przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Ogólnie rzecz biorąc, instancyjność 
postępowania polega na tym, że postępowanie w sprawie składa się z dwu lub 
więcej części (stadiów), przeprowadzanych kolejno przed hierarchicznie różnymi 
sądami, aby w ten sposób zapewnić kontrolę sądów wyższych nad 
rozstrzygnięciami wydawanymi przez sądy niższe. Zadaniem tego systemu jest 
zarówno usuwanie błędów, omyłek i uchybień, popełnionych przy wydawaniu 
orzeczeń sądowych, jak i zapewnienie jednolitości orzecznictwa sądowego. 
Z instancyjnością postępowania wiąże się system zaskarżania orzeczeń 
sądowych; orzeczeniem zaskarżonym jest orzeczenie, od którego wniesiony został 
środek zaskarżenia. Według przepisów kodeksu postępowania cywilnego nie 
wszystkie jednak środki zaskarżenia mają skutek dewolutywny, tj. wniesienie ich nie 
powoduje przeniesienia sprawy z sądu niższej instancji do sądu wyższej instancji. 
Skutek ten mają zwykłe środki odwoławcze: apelacja (art. 367 k.p.c.) i w zasadzie 
zażalenie (art. 394 k.p.c.; wyjątek – art. 395 § 2 k.p.c.) oraz środki nadzwyczajne: 
skarga kasacyjna (art. 3981 k.p.c.), skarga o wznowienie postępowania (art. 399 
k.p.c.) i skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia 
(art. 4241 k.p.c.). Nie mają go natomiast inne środki zaskarżenia w postępowaniu 
procesowym: sprzeciw od wyroku zaocznego (art. 344 k.p.c.), zarzuty od nakazu 
zapłaty w postępowaniu nakazowym (art. 493 k.p.c.) i sprzeciw od nakazu zapłaty w 
postępowaniu upominawczym (art. 503 k.p.c.). 

Przez wzięcie przez sędziego udziału w wydaniu zaskarżonego orzeczenia 
rozumie się uczestniczenie sędziego w składzie sądu, który wydał to orzeczenie. 
Wzięciem przez sędziego udziału w wydaniu zaskarżonego orzeczenia nie jest 
natomiast uczestniczenie sędziego w poszczególnych czynnościach procesowych 
poprzedzających wydanie tego orzeczenia. Nie jest nim także wzięcie przez 
sędziego udziału w poszczególnych częściach (fazach) postępowania 
odbywającego się w ramach danej instancji, poprzedzającego wydanie 
zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności jego uczestniczenie w wydaniu 
orzeczenia kończącego określoną część takiego postępowania. Stosownie do art. 
323 k.p.c., który ustala nieprzekraczalne granice realizacji zasady bezpośredniości 
w postępowaniu cywilnym, wyrok może być wydany jedynie przez sędziów, przed 
którymi odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio jego wydanie; inaczej, niż 
jest to np. w postępowaniu karnym (zob. art. 402 § 2 i art. 404 § 2 k.p.k.), w którym 
wszystkie czynności procesowe prowadzące do rozstrzygnięcia sprawy, 
dokonywane przed rozprawą poprzedzającą bezpośrednio wydanie wyroku, mogą 
być dokonane przez innych sędziów. 
Z tego co stwierdzono wynika, że art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. nie jest podstawą 
wyłączenia z mocy ustawy od rozpoznania sprawy w instancji wyższej sędziego, 
który wprawdzie uczestniczył w postępowaniu prowadzonym w instancji niższej, ale 
nie brał udziału w wydaniu orzeczenia zaskarżonego do instancji wyższej. 
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 20 lipca 2004 r., SK 19/02 
należy do wyroków nazywanych w doktrynie prawa konstytucyjnego wyrokami 
interpretacyjnymi (zakresowymi, aplikacyjnymi). Stwierdza on niezgodność z 
Konstytucją normy prawnej, która w przepisie uznanym za niezgodny z Konstytucją 
nie została wprost wyrażona. Wprawdzie zapadł on w związku ze sprawą, w której 
w wydaniu nakazu zapłaty i wyroku wydanego na skutek apelacji od wyroku 
utrzymującego w mocy nakaz zapłaty, brał udział ten sam sędzia (przy 
bezpodstawnym przyjęciu, że nakaz zapłaty i wyrok, którym utrzymany on został w 
mocy, wydane zostały w różnych instancjach), ale wyrok ten, jak głosi jego 
sentencja, stwierdza niezgodność z Konstytucją art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. jedynie w 
zakresie, w jakim przepis ten ogranicza wyłączenie sędziego z mocy ustawy tylko 
do spraw, w których rozstrzyganiu sędzia brał udział w instancji bezpośrednio 
niższej. Wyrok ten oznacza więc, że zgodnie ze standardami konstytucyjnymi 
wyłączeniu z mocy samej ustawy od rozpoznania sprawy w instancji wyższej 

powinien podlegać nie tylko sędzia, który brał udział w rozstrzyganiu sprawy (czyli w 
wydaniu zaskarżonego orzeczenia) w instancji bezpośrednio niższej, ale także 
sędzia, który brał udział w rozstrzyganiu sprawy w instancji jeszcze niższej. 
Zaskarżenie orzeczenia wiąże się jedynie z tym orzeczeniem, od którego 
wniesiony został środek zaskarżenia. Wydaje się, że Trybunał Konstytucyjny miał 
na względzie zaskarżenie w innym, szerszym znaczeniu, obejmując tym pojęciem 
nie tylko orzeczenie, od którego wniesiony został środek zaskarżenia, ale także 
orzeczenie bezpośrednio niezaskarżone, wydane przez sąd w kolejno niższej 
instancji; takie jest znaczenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego i do tego 
sprowadza się jego moc obowiązująca (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Trudno przyjąć, 
że wyrok ten oznacza niezgodność z Konstytucją art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. nie tylko we 
wskazanym w nim zakresie i niezgodność z Konstytucją innych przepisów kodeksu 
postępowania cywilnego oraz że kwestionuje legalność jednolitego i utrwalonego w 
praktyce sądów ich stosowania. 
Wydanie nakazu zapłaty i orzeczenia na skutek zarzutów od tego nakazu 
odbywa się w postępowaniu prowadzonym w jednej instancji, przez sąd rejonowy 
lub okręgowy, jako sąd pierwszej instancji (art. 4841 § 1 k.p.c.). Postępowanie 
nakazowe jest odrębnym postępowaniem procesowym, którego cechą 
charakterystyczną jest to, że w pierwszej instancji może się toczyć w dwóch fazach. 
Pierwszą, która występuje w każdym postępowaniu nakazowym, kończy wydanie 
nakazu zapłaty (art. 491 k.p.c.). Wniesienie zarzutów od nakazu zapłaty (art. 493 
k.p.c.) wszczyna drugą fazę postępowania przed tym samym sądem, a kończy ją 
wydanie wyroku, którym sąd w całości lub w części utrzymuje w mocy nakaz 
zapłaty albo go uchyla i orzeka o żądaniu pozwu, albo kończy ją wydanie 
postanowienia, którym sąd uchyla nakaz zapłaty i pozew odrzuca lub postępowanie 
umarza (art. 496 k.p.c.). Kognicja sądu w pierwszej fazie postępowania 
nakazowego jest ograniczona. Sprowadza się do stwierdzenia istnienia podstaw do 
wydania nakazu zapłaty, które są określone w art. 485 k.p.c. Istnienie tych podstaw 
na tyle uprawdopodabnia zasadność powództwa, że z woli ustawodawcy nakłada 
na sędziego obowiązek wydania nakazu zapłaty bez merytorycznego badania 
zasadności powództwa. Sędzia, który wydał nakaz zapłaty nie może mieć zatem 
przekonania co do zasadności powództwa, skoro jej w ogóle nie badał. 
Postępowanie prowadzone na skutek wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty 
nie jest, inaczej niż postępowanie prowadzone przez sąd wyższej instancji na 

skutek środków odwoławczych, postępowaniem mającym na celu skontrolowanie 
prawidłowości wydania zaskarżonego orzeczenia. Jest to, prowadzone w sprawie 
po raz pierwszy, postępowanie zmierzające do ustalenia zasadności powództwa. 
Taki charakter tego postępowania wynika w szczególności z art. 493 § 1 k.p.c., 
według którego w piśmie zawierającym zarzuty pozwany powinien przedstawić 
zarzuty nie przeciwko nakazowi zapłaty, lecz „przeciwko żądaniu pozwu, a także 
wszystkie okoliczności faktyczne i dowodowe na ich potwierdzenie”. Rozpoznając 
zarzuty od nakazu zapłaty sędzia nie kontroluje merytorycznej zasadności 
wydanego przez siebie nakazu, nie istnieje więc obawa, że ewentualna skłonność 
do nieprzyznawania się do popełnionych błędów i uchybień mogłaby zaważyć na 
bezstronności sędziego. Nie ma dostatecznych przesłanek do wyrażenia 
wątpliwości, że przepis art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., nie stanowiąc podstawy do 
wyłączenia z mocy ustawy od rozpoznania zarzutów od nakazu zapłaty sędziego, 
który brał udział w wydaniu tego nakazu, tj. tak jak jest on w tym zakresie 
dotychczas jednolicie rozumiany, jest niezgodny z prawem do sprawiedliwego 
rozpoznania sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 
Konstytucji i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności). 
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej. Jej 
konsekwencją jest, że nie zachodzi nieważność postępowania, jeżeli w wydaniu 
orzeczenia zapadłego na skutek zarzutów od nakazu zapłaty brał udział sędzia, 
który uczestniczył w wydaniu tego nakazu (art. 379 pkt 4 k.p.c.). 
Należy zauważyć, że analogiczna sytuacja występuje w razie wydania wyroku 
zaocznego i wniesienia od niego sprzeciwu (art. 347 k.p.c.), a także w 
postępowaniu upominawczym, w razie wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty (art. 
505 k.p.c.), chociaż w tym wypadku prawidłowe wniesienie sprzeciwu powoduje, iż 
nakaz zapłaty traci moc i nie orzeka się o utrzymaniu go w mocy lub o jego 
uchyleniu. Są to także postępowania składające się z dwóch faz, prowadzone w 
obu fazach w tej samej instancji przez ten sam sąd. Postępowanie zakończone 
wydaniem wyroku zaocznego lub nakazu zapłaty jest postępowaniem o ustawowo 
ograniczonym zasięgu (art. 339 § 2 i art. 499 k.p.c.). Postępowanie wywołane 
wniesieniem zarzutów lub sprzeciwu nie ma w zasadzie charakteru kontrolnego w 
stosunku do uprzednio wydanego wyroku czy nakazu (zob. art. 344 § 2 i art. 503 § 
1 zdanie drugie k.p.c.). To co wyżej powiedziano odnośnie do braku podstawy 
wyłączenia sędziego z mocy ustawy w postępowaniu nakazowym (art. 48 § 1 pkt 5 

k.p.c.) należy zatem odpowiednio odnieść do postępowania prowadzonego na 
skutek sprzeciwu od wyroku zaocznego, jak i do postępowania upominawczego, 
gdy od nakazu zapłaty wniesiony został sprzeciw.