III CZP 95/06

Uchwała z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 95/06 
 
Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.T.C.", spółki z o.o. w W. przeciwko 
Tomaszowi B. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 25 stycznia 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r.: 
"Czy opłaty określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 
września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez 
Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 
Nr 163 poz. 1348 ze zm.), podwyższa się o stawkę podatku przewidzianą dla tego 
rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług świadczonych przez 
adwokata z wyboru, czy też opłaty te obejmują należny podatek VAT?" 
podjął uchwałę: 
 
Podatek od towarów i usług (VAT) nie wchodzi w skład niezbędnych 
kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata z wyboru (art. 98 § 3 
k.p.c.). 
 
Uzasadnienie 
 
Powód był reprezentowany przez adwokata z wyboru. Sąd Rejonowy dla 
Krakowa-Nowej Huty w Krakowie zasądził na jego rzecz – jako strony wygrywającej 
– należne koszty procesu, ale bez zwiększenia ich o stawkę podatku od towarów i 
usług (VAT), gdyż uznał, że takie podwyższenie opłaty adwokackiej następuje 
wyłącznie przy zastępstwie prawnym udzielonym stronie z urzędu. 
Przy rozpoznawaniu zażalenia powoda Sąd Okręgowy w Krakowie powziął 
istotne wątpliwości prawne, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. (...) 

Sąd Najwyższego zważył, co następuje: 
Wpływ opodatkowania usług adwokackich na wysokość kosztów procesu 
strony zastąpionej przez adwokata był już rozważany w judykaturze. Sąd 
Najwyższy w uchwale z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 4/95 (OSNC 1995, nr 5, poz. 
79) wyraził pogląd, że do wynagrodzenia i wydatków jednego adwokata, 
zaliczanych do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez 
adwokata (art. 98 § 3 k.p.c.), nie dolicza się podatku od towarów i usług, płaconego 
od usług adwokackich na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o 
podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze 
zm.). Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązujące wówczas przepisy nie dawały 
podstaw do wyciagnięcia wniosku, iż adwokat może pobrać od klienta, z 
możliwością obciążenia strony przegrywającej sprawę, kwotę, którą zobowiązany 
jest odprowadzić do Skarbu Państwa tytułem podatku od towarów i usług. Nie 
umożliwiały też obciążenia strony przegrywającej proces kosztami adwokackimi 
strony wygrywającej w wysokości przekraczającej stawki przewidziane 
rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 czerwca 1992 r. w sprawie opłat 
za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości 
(Dz.U. Nr 48, poz. 220 ze zm.). Pobieranie podatku od towarów i usług obok 
maksymalnego wynagrodzenia adwokackiego pozostałoby także w sprzeczności z 
art. 1 ust. 2 ustawy z 26 lutego 1982 r. o cenach (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 27 
poz. 195 ze zm.). Nie było też podstaw do zaliczenia podatku od towarów i usług do 
wydatków adwokata ponoszonych przez niego w związku z reprezentowaniem 
strony w procesie cywilnym, ponieważ podatek ma charakter świadczenia 
publicznoprawnego, podczas gdy wydatki przewidziane w art. 98 § 3 k.p.c. są 
świadczeniami cywilnoprawnymi. 
Wykładnia ta była aprobowana w orzecznictwie sądowym, w związku z czym 
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 27 listopada 2002 r., III CZP 13/02 (OSNC 
2004, nr 1, poz. 6) odmówił podjęcia uchwały mającej rozstrzygnąć zagadnienie 
prawne: „Czy do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej 
obrony (art. 98 § 1 k.p.c.) strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę 
prawnego zalicza się podatek od towarów i usług uregulowany w ustawie z dnia 8 
stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 
11, poz. 50 ze zm.)”. 

Po podjęciu przez Sąd Najwyższy uchwały z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 
4/95, zostały wydane akty prawne dotyczące przedstawionego zagadnienia 
prawnego, które obecnie obowiązują: ustawa z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U. 
Nr 97, poz. 1050 ze zm. – dalej: „ustawa o cenach”), rozporządzenie Ministra 
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności 
adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy 
prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm. – dalej: 
„rozporządzenie”) oraz ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku o towarów i usług 
(Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm., dalej: „ustawa o VAT”). Wątpliwości Sądu 
Okręgowego wzbudziła jednak tylko nowelizacja paragrafu drugiego 
rozporządzenia, dokonana rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 
października 2005 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za czynności 
adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy 
prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 219, poz. 1872). Istotna okazała się treść § 2 
ust. 3, stanowiąca, że w sprawach, w których strona korzysta z pomocy prawnej 
udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, opłaty adwokackie podwyższa 
się o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności, 
tj. przewidzianą w art. 41 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1, 8 ust. 1 i 15 ustawy o VAT. 
Obowiązujący od dnia 15 listopada 2005 r. paragraf 2 rozporządzenia określa 
przesłanki orzekania przez sąd o wysokości opłat adwokackich w sposób 
całościowy, różnicując wyraźnie oba rodzaje zastępstwa prawnego. Nakaz 
podwyższenia wynagrodzenia o stawkę podatku od towarów i usług dotyczy tylko 
pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a więc nie dotyczy zastępstwa adwokackiego 
z wyboru. Istotne argumenty przemawiają za tym, że takie unormowanie było 
zamierzone przez prawodawcę, znane mu bowiem były wątpliwości prawne 
przedstawiane przez niektórych przedstawicieli doktryny, a nawet sugestie 
wskazujące na potrzebę unormowania wpływu opodatkowania usług prawniczych 
na wysokość opłat adwokackich. Zdezaktualizował się także argument oponentów 
uchwały z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 4/95, podkreślający fakt późniejszego 
wejścia w życie ustawy wprowadzającej nowy podatek od towarów i usług, gdy 
obowiązywało już rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 czerwca 1992 r. 
w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru 
sprawiedliwości (Dz.U. Nr 48, poz. 220). Nowelizacja § 2 rozporządzenia musiała 
więc nastąpić przy uwzględnieniu tych uwarunkowań. 

Podstawowe znaczenie mają także wyraźne różnice między zastępstwem 
prawnym udzielonym z urzędu a zastępstwem prawnym z wyboru, odnoszące się w 
szczególności do podstawy umocowania, ustania zastępstwa oraz wysokości opłat. 
Ustanowienie zastępstwa adwokackiego z urzędu następuje orzeczeniem 
sądu, w ramach stosunku publicznoprawnego. Sposób pokrycia kosztów 
pełnomocnika uzależniony jest wówczas od wyniku sprawy i skuteczności 
egzekucji, przy czym reprezentowana strona nie bierze udziału w tej operacji; 
koszty te ponosi bądź przegrywający przeciwnik, bądź Skarb Państwa (art. 122 
k.p.c. oraz § 19-21 rozporządzenia) i nie ma możliwości umownego włączenia w 
skład kosztów zastępstwa podatku od towarów i usług. Ponadto ponoszone przez 
Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata 
ustanowionego z urzędu są wyraźnie niższe niż koszty adwokackie obciążające 
stronę przegrywającą, gdyż nie mogą przekraczać wymiaru 150% stawki minimalnej 
(§ 19 pkt 1 rozporządzenia), podczas gdy umówione wynagrodzenie adwokackie 
może sięgać sześciokrotnej stawki minimalnej (§ 2 ust. 2 rozporządzenia). 
Jest oczywiste, że nie można różnicować obowiązków adwokata w zależności 
od rodzaju zastępstwa prawnego, należy jednak zaakcentować, iż adwokata 
działającego z wyboru łączy ze stroną umowa określająca jego wynagrodzenie w 
granicach dopuszczalnej, szerokiej autonomii. Sąd nie może ingerować w sferę 
uprawnień równorzędnych podmiotów do określenia w drodze umowy ich 
wzajemnych zobowiązań, decyduje natomiast o wysokości kosztów procesu strony 
reprezentowanej przez adwokata, zasądzanych od strony przegrywającej sprawę 
na rzecz strony wygrywającej (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.). Wynagrodzenie adwokackie nie 
zawsze podlega zwrotowi w wysokości określonej w umowie, nie tylko z powodu 
obowiązywania reglamentowanych stawek (art. 98 § 3 i 4 k.p.c.), lecz także wskutek 
niezwiązania sądu wysokością umówionego wynagrodzenia. Po nowelizacji art. 109 
k.p.c. sąd samodzielnie określa wysokość kosztów poniesionych przez stronę 
reprezentowaną przez adwokata, biorąc pod uwagę niezbędny nakład pracy 
pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter 
sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i 
rozstrzygnięcia (por. też § 3 ust. 1 rozporządzenia). 
Wysokość wynagrodzenia adwokackiego została wiążąco określona w 
omawianym rozporządzeniu (art. 98 § 4 k.p.c.), wydanym na podstawie art. 16 ust. 
2 i 3 oraz art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. 

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.). Unormowanie te jest wyłączne i 
wyczerpujące, także w odniesieniu do opodatkowania usług adwokackich 
podatkiem od towarów i usług. Świadczy o tym treść § 2 ust. 3 rozporządzenia, że 
wpływ opodatkowania na wysokość wynagrodzenia adwokackiego musi być 
wiążąco określony tylko w tym akcie prawnym. Prawodawca zdecydował, że wpływ 
tego opodatkowania dotyczy tylko pomocy prawnej ustanowionej z urzędu. W 
konsekwencji opłata zasądzana na rzecz strony reprezentowanej przez adwokata z 
wyboru, ustalana według wskazań zamieszczonych w § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia, 
nie zostaje podwyższona o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla 
tego rodzaju czynności w ustawie o podatku od towarów i usług. W tym zakresie 
podatek od towarów i usług nie wchodzi w skład „zwracalnego” wynagrodzenia 
adwokackiego (art. 98 § 3 k.p.c.). Nie stanowi też wydatku, ponieważ jest 
świadczeniem publicznoprawnym. 
Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 grudnia 2006 
r., III CZP 127/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 150), stwierdzając, że sąd przyznaje 
biegłemu będącemu podatnikiem w zakresie podatku od towarów i usług 
wynagrodzenie bez uwzględnienia tego podatku. 
Należało w konsekwencji rozstrzygnąć przedstawione zagadnienie prawne, 
jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).